Σε μεγάλο μέρος του δυτικού κόσμου, το δικαίωμα στην άμβλωση παραμένει τυπικά κατοχυρωμένο. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η πρόσβαση σε αυτό γίνεται ολοένα και πιο περίπλοκη. Από την ανατροπή της ιστορικής απόφασης Roe v. Wade στις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι τις νομοθετικές παρεμβάσεις σε χώρες της Ευρώπης, μια ευρύτερη συντηρητική στροφή φαίνεται να επηρεάζει την πρακτική εφαρμογή ενός δικαιώματος που για δεκαετίες θεωρούσαμε δεδομένο.
Ο συντηρητισμός που διατρέχει αρκετές σύγχρονες κοινωνίες της Δύσης αποτυπώνεται συχνά σε πολιτικές και νομοθετικές επιλογές που περιορίζουν δικαιώματα. Στην περίπτωση των αμβλώσεων, το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα υπήρξε η ανατροπή της ιστορικής απόφασης Roe v. Wade από το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, η οποία επί δεκαετίες κατοχύρωνε το συνταγματικό δικαίωμα στην άμβλωση. Με την κατάργησή της, η αρμοδιότητα μεταφέρθηκε στις επιμέρους Πολιτείες, επιτρέποντας σε καθεμία να αποφασίζει αν θα επιτρέπει ή όχι τη διακοπή μιας κύησης.
Η ιδεολογική στροφή που σηματοδότησε η άνοδος του Donald Trump στις Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται να βρίσκει απήχηση και σε τμήματα άλλων δυτικών κοινωνιών, όπου καταγράφεται μια σταδιακή κανονικοποίηση της αμφισβήτησης θεμελιωδών ελευθεριών. Άλλοτε μέσω άμεσων νομοθετικών περιορισμών και άλλοτε μέσα από κοινωνικές πιέσεις και συντηρητικές νοοτροπίες που επηρεάζουν την πρακτική εφαρμογή ενός δικαιώματος, μετατρέποντάς το από κατοχυρωμένη ελευθερία σε πεδίο διαρκούς διαπραγμάτευσης.
Ανυπαρξία Ρυθμίσεων
Οι πρόσφατες αποκαλύψεις του NEWS 24/7 είναι ενδεικτικές της επικίνδυνης ισορροπίας που επιχειρείται ανάμεσα στο κατοχυρωμένο δικαίωμα και την πρακτική εφαρμογή του στη χώρα μας. Σύμφωνα με το συγκεκριμένο ρεπορτάζ, τουλάχιστον 46 νοσοκομεία στην επαρχία και τα νησιά της Ελλάδας αρνούνται στις γυναίκες την πρόσβαση σε δωρεάν και ασφαλή άμβλωση, λόγω πεποίθησης του γιατρού.
Για το ζήτημα, το οποίο τέθηκε ως ερώτηση από το ΠΑΣΟΚ και τον ΣΥΡΙΖΑ στη Βουλή, ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης απάντησε: «Στην Ελλάδα ζήτημα νομιμότητας των αμβλώσεων δεν τίθεται», αλλά, όπως ο ίδιος συμπλήρωσε, «Δεν τίθεται πειθαρχικό θέμα. Δεν μπορείς να υποχρεώσεις έναν γιατρό, αλλά σίγουρα το νοσοκομείο πρέπει να παρέχει την υπηρεσία προς μία γυναίκα. Αυτό είναι βέβαιο. Πρέπει να βρεθεί τρόπος να έχει την υπηρεσία με την ασφάλεια που πρέπει».
Πράγματι, ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας περιλαμβάνει ρητή διάταξη σύμφωνα με την οποία ο γιατρός δύναται να αρνηθεί την εκτέλεση ιατρικής πράξης για λόγους συνείδησης – συμπεριλαμβανομένης και της διακοπής κύησης. Ωστόσο, η άρνηση αφορά τον συγκεκριμένο επαγγελματία υγείας και δεν μπορεί να μετατραπεί σε θεσμική άρνηση του νοσοκομείου.
Στα επαρχιακά ή νησιωτικά νοσοκομεία της χώρας, όμως, ενδέχεται να υπηρετεί μόνο ένας γυναικολόγος-μαιευτήρας. Σε αυτή την περίπτωση, η επίκληση της αντίρρησης συνείδησης μπορεί να αποκλείσει πρακτικά την άσκηση των δικαιωμάτων μιας γυναίκας.
Αυστηροποίηση Μέτρων
Οι γκρίζες ζώνες που αφήνει η έλλειψη σαφών ρυθμίσεων για την απρόσκοπτη πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες διακοπής κύησης στη χώρα μας και σε άλλα κράτη διογκώνονται ή ρυθμίζονται νομοθετικά, με αποτέλεσμα η άμβλωση να μετατρέπεται από δικαίωμα σε διαδικασία υπό όρους.
Στην Πολωνία, για παράδειγμα, ο νόμος περί αμβλώσεων έως το 2020 επέτρεπε τη διακοπή κύησης μόνο σε τρεις περιπτώσεις: σοβαρή εμβρυϊκή βλάβη, κίνδυνο για τη ζωή ή την υγεία της μητέρας και εγκυμοσύνη που προκύπτει από εγκληματική πράξη. Στις 22 Οκτωβρίου 2020, το Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας έκρινε ότι η έκτρωση λόγω εμβρυϊκής βλάβης ήταν αντισυνταγματική, περιορίζοντας ακόμη περισσότερο τις περιπτώσεις νόμιμης διακοπής κύησης.
Στην Ιταλία, όπου η άμβλωση είναι νόμιμη από το 1978, η πρόσβαση στη διαδικασία συχνά παρεμποδίζεται από τη μαζική επίκληση λόγων συνείδησης εκ μέρους των γιατρών. Σύμφωνα με διαθέσιμα στοιχεία, περίπου το 64,6% των γυναικολόγων δηλώνει ότι αρνείται να παρέχει την υπηρεσία, ενώ το ποσοστό φτάνει το 44,6% στους αναισθησιολόγους και το 36,2% στο λοιπό υγειονομικό προσωπικό.
Παράλληλα, οι πρόσφατες κανονιστικές παρεμβάσεις στη χώρα φαίνεται να ενισχύουν περαιτέρω την παρουσία οργανώσεων κατά των αμβλώσεων μέσα στο δημόσιο σύστημα υγείας. Από τον Απρίλιο του 2024, οργανώσεις «υπέρ της ζωής» μπορούν να δραστηριοποιούνται σε κλινικές οικογενειακού προγραμματισμού με χρηματοδότηση όχι μόνο από περιφερειακούς πόρους, αλλά και από κρατικά κονδύλια που προέρχονται από το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης. Η ρύθμιση αυτή προέκυψε από τροπολογία που προώθησε η κυβέρνηση της Giorgia Meloni, παρουσιάζοντάς την ως εργαλείο ενημέρωσης των γυναικών για τα διαθέσιμα κοινωνικά επιδόματα, ώστε η άμβλωση να μην επιλέγεται για οικονομικούς ή κοινωνικούς λόγους.
Στην Ουγγαρία, όπου η άμβλωση παραμένει τυπικά νόμιμη έως τη 12η εβδομάδα κύησης, η κυβέρνηση του Viktor Orbán όρισε με νόμο του 2011 ότι εγγυάται πως «η ζωή ενός εμβρύου θα προστατεύεται από τη σύλληψη». Έντεκα χρόνια αργότερα, το 2022, τέθηκε σε εφαρμογή κανονισμός σύμφωνα με τον οποίο οι γιατροί πρέπει να παρέχουν στις γυναίκες «σαφώς αναγνωρίσιμες ενδείξεις των ζωτικών σημείων του εμβρύου», δηλαδή να ακούν τον καρδιακό παλμό του εμβρύου πριν από οποιαδήποτε έκτρωση.
Πώς Βρεθήκαμε Εδώ;
Το δικαίωμα στην άμβλωση παραμένει σε μεγάλο μέρος του δυτικού κόσμου τυπικά κατοχυρωμένο. Με τις νομοθετικές αλλαγές, τις κανονιστικές παρεμβάσεις που λειτουργούν ως συναισθηματική πίεση, τα θεσμικά εμπόδια, την έλλειψη σαφών ρυθμίσεων και την ενίσχυση συντηρητικών νοοτροπιών, όμως, μοιάζει ολοένα και λιγότερο αυτονόητο. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, ίσως βρίσκεται βαθύτερα από τις επιμέρους νομοθετικές ρυθμίσεις.
Για δεκαετίες, η Δύση κινήθηκε με την υπόθεση ότι ορισμένα δικαιώματα είχαν πλέον παγιωθεί — ότι αποτελούσαν ένα είδος θεσμικού «κεκτημένου» που δύσκολα θα αμφισβητούνταν. Η σημερινή πραγματικότητα δείχνει κάτι διαφορετικό: τα δικαιώματα μπορεί να παραμένουν τυπικά κατοχυρωμένα, αλλά η πρακτική πρόσβαση σε αυτά να περιορίζεται σταδιακά, μέσα από θεσμικά κενά, διοικητικές επιλογές ή κοινωνικές πιέσεις.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Η απάντηση έχει σημασία, γιατί το ζήτημα δεν αφορά μόνο την άμβλωση.
Η άνοδος ενός νέου συντηρητισμού, η αίσθηση πολιτισμικής ανασφάλειας σε πολλές δυτικές κοινωνίες, η αντίδραση σε δεκαετίες κοινωνικών μετασχηματισμών και η αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου ακόμη και παγιωμένα δικαιώματα επανέρχονται στο πεδίο της διαπραγμάτευσης. Πρόκειται για μια συγκυριακή πολιτική μετατόπιση — ή για ένδειξη μιας βαθύτερης κοινωνικής αλλαγής που εξελισσόταν αθόρυβα τα τελευταία χρόνια και βρίσκει τώρα χώρο έκφρασης;
Η απάντηση έχει σημασία, γιατί το ζήτημα δεν αφορά μόνο την άμβλωση. Οι δημοκρατίες δεν διαβρώνονται μόνο όταν καταργούνται νόμοι. Διαβρώνονται και όταν οι νόμοι παραμένουν σε ισχύ, αλλά η πρόσβαση σε αυτούς γίνεται σταδιακά πιο περίπλοκη, πιο άνιση και πιο αβέβαιη. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, τα δικαιώματα παύουν να είναι καθολικές εγγυήσεις και μετατρέπονται σε προνόμια που εξαρτώνται από τον τόπο, τις συνθήκες ή την προσωπική στάση όσων καλούνται να τα εφαρμόσουν. Και αυτό ίσως είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο της σημερινής μετατόπισης: όχι ότι ένα δικαίωμα αμφισβητείται ανοιχτά, αλλά ότι αρχίζει να φθίνει αθόρυβα. Μέχρι τη στιγμή που παύει να θεωρείται αυτονόητο.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ και στο μηνιαίο newsletter No Man’s Land – στο οποίο μπορείτε να κάνετε την εγγραφή σας εδώ.
Άμβλωση και Προσωπικότητα Υπό Απειλή
4ήμερη Εργασία, Αποποινικοποίηση, Δωρεάν Μεταφορές: Η Ευρώπη Πειραματίζεται
