Τα πρόσφατα περιστατικά ψευδών συναγερμών στην Ευρώπη αναδεικνύουν μια λιγότερο ορατή διάσταση των υβριδικών απειλών: την αναστάτωση, το κόστος και τη σταδιακή διάβρωση της εμπιστοσύνης. Πώς μπορούμε να προετοιμαστούμε χωρίς να καλλιεργούμε τον φόβο; Και πού τελειώνει η ατομική ευθύνη και αρχίζει εκείνη του κράτους;
Δεν χρειάζεται να εκραγεί τίποτα για να πετύχει μια επίθεση. Αρκεί ένα mail που μιλά για βόμβα σε μια πτήση, μια απειλή σε ένα σχολείο, μια ψηφιακή παρέμβαση σε ένα σύστημα ψύξης, μια σωστά εστιασμένη προειδοποίηση. Οι ψευδείς απειλές των τελευταίων ημερών δεν σκότωσαν κανέναν και δεν κατέστρεψαν τίποτα. Απέδειξαν, όμως, ότι ακόμη και μια απειλή που δεν πραγματοποιείται μπορεί να έχει πραγματικές συνέπειες.
Αρκεί να αρχίσουμε να αμφιβάλλουμε για κάθε ανακοίνωση, να αναρωτιόμαστε αν ένα ταξίδι είναι ασφαλές ή αν μια υπηρεσία λειτουργεί κανονικά. Έτσι, ακόμη κι όταν δεν συμβαίνει τίποτα, η απειλή εξακολουθεί να έχει παρουσία. Η καθημερινότητα αλλάζει χωρίς να έχει προηγηθεί οποιοδήποτε πραγματικό περιστατικό.
Η αβεβαιότητα προκαλεί καχυποψία, και η καχυποψία κάνει τη δουλειά που θα έκανε σε άλλες περιπτώσεις ένας στρατός.
Ο Πόλεμος της Αβεβαιότητας
Ο υβριδικός πόλεμος δεν επιδιώκει τη νίκη, επιδιώκει τη φθορά. Είναι ανέξοδος, δύσκολα αποδίδεται με ακρίβεια σε κάποιον και κοστίζει ακριβά σε όποιον τον υφίσταται. Για κάθε mail που στέλνεται, ένα ολόκληρο κράτος πρέπει να κινητοποιηθεί – με μαχητικά, ελέγχους, εκτροπές και ταλαιπωρημένους επιβάτες. Ο επιτιθέμενος δεν βάζει ούτε ένα ευρώ. Εμείς πληρώνουμε τον λογαριασμό, σε χρήμα, σε χρόνο και, το χειρότερο, σε εμπιστοσύνη.
Ποιος βρίσκεται από πίσω; Θα θέλαμε να μπορούσαμε να απαντήσουμε με βεβαιότητα, αλλά δεν γίνεται. Οι υποψίες στρέφονται σε κράτη, οι δηλώσεις είναι έτοιμες, οι διαψεύσεις επίσης. Η απόδοση ευθυνών σε τέτοιες υποθέσεις παίρνει μήνες και, μέχρι τότε, η συζήτηση έχει ήδη προχωρήσει. Αυτό όμως είναι κομμάτι της επιτυχίας του δράστη. Η αβεβαιότητα προκαλεί καχυποψία, και η καχυποψία κάνει τη δουλειά που θα έκανε σε άλλες περιπτώσεις ένας στρατός.
Προετοιμασία Χωρίς Πανικό
Η προετοιμασία δεν σημαίνει ότι πρέπει να μετατρέψουμε το σπίτι μας σε αποθήκη, ούτε να αγοράζουμε ό,τι εμφανίζεται ως απαραίτητο. Σημαίνει να γνωρίζουμε τις βασικές ανάγκες μας, να έχουμε ένα απλό σχέδιο επικοινωνίας με τους δικούς μας και να ξέρουμε πού θα αναζητήσουμε έγκυρη ενημέρωση. Μικρές κινήσεις αρκούν για να περιορίσουν τη σύγχυση σε μια έκτακτη κατάσταση.
Μέσα σε αυτό το κλίμα ήρθε και η συζήτηση για το survival kit. Και εδώ χρειάζεται οξυδέρκεια. Η σύσταση να έχει κάθε σπίτι νερό, τροφή, φάρμακα, φακό και ραδιόφωνο για τρεις μέρες δεν είναι ούτε προφητεία ούτε τρομοκρατία. Είναι κοινή λογική, ιδιαίτερα για μια χώρα με σεισμούς, πυρκαγιές και συχνά μπλακ άουτ. Θα έπρεπε να την έχουμε υιοθετήσει εδώ και δεκαετίες χωρίς κανέναν «πόλεμο» στον ορίζοντα.
Το πρόβλημα δεν είναι η σύσταση. Είναι ο τρόπος που μεταδόθηκε. Όταν η ετοιμότητα συνοδεύεται από μισόλογα, αόριστες προειδοποιήσεις και πολεμική ρητορική, ο πολίτης δεν ακούει «να είσαι προετοιμασμένος». Ακούει «κάτι ξέρουν και δεν μας το λένε». Το αποτέλεσμα το είδαμε: ξαφνική έκρηξη της ζήτησης για είδη επιβίωσης, δηλαδή ο φόβος προηγήθηκε της πρόνοιας. Μια πολιτεία που θέλει πραγματικά ψύχραιμους πολίτες οφείλει να μιλά ξεκάθαρα, με συγκεκριμένες οδηγίες και χωρίς υπονοούμενα. Η πρόνοια πρέπει να μοιάζει με πυροσβεστήρα στην κουζίνα, που απλά τον έχεις, δεν τον σκέφτεσαι και δεν σε τρομάζει.
Όσο περισσότερο ζητάμε από τους πολίτες να είναι προετοιμασμένοι, τόσο μεγαλύτερη είναι η υποχρέωση του κράτους να αποδεικνύει ότι έχει κάνει τη δική του δουλειά.
Η Ατομική Ευθύνη Δεν Αρκεί
Και κάτι ακόμη που διαφεύγει της προσοχής μας. Το σακίδιο στην ντουλάπα δεν αντικαθιστά την ανάγκη για εκσυγχρονισμό και θωράκιση των υποδομών. Δεν μπορώ να αντέξω τρεις μέρες χωρίς ρεύμα επειδή το δίκτυο είναι ευάλωτο, ούτε να ταξιδέψω ήσυχος αν ο εξοπλισμός των ελεγκτών εναέριας κυκλοφορίας είναι παλιός.
Όσο περισσότερο ζητάμε από τους πολίτες να είναι προετοιμασμένοι, τόσο μεγαλύτερη είναι η υποχρέωση του κράτους να αποδεικνύει ότι έχει κάνει τη δική του δουλειά: ψηφιακή άμυνα, εφεδρείες, επιχειρησιακά σχέδια που δοκιμάζονται προτού χρειαστούν. Αλλιώς η «ατομική ευθύνη» γίνεται άλλοθι.
Η Ψυχραιμία ως Μορφή Άμυνας
Πότε θα τελειώσει αυτό; Δεν θα τελειώσει με τελετή λήξης. Αυτού του είδους η πίεση δεν έχει χρονοδιάγραμμα. Θα ανεβαίνει και θα κατεβαίνει ανάλογα με τις εντάσεις, με περιόδους ηρεμίας που θα μας ξεγελούν. Όποιος περιμένει «την επιστροφή στην κανονικότητα» είναι πιθανό να απογοητευτεί. Η νέα κανονικότητα είναι ένας κόσμος όπου η ψηφιακή και η ψυχολογική αντοχή μετρούν όσο και η στρατιωτική.
Υπάρχει, τέλος, και η ευθύνη της δημόσιας συζήτησης. Κάθε ανεπιβεβαίωτη πληροφορία που αναπαράγεται με δραματικούς τίτλους μεγαλώνει τον θόρυβο και δυσκολεύει τη διάκριση ανάμεσα στο πραγματικό και στο κατασκευασμένο. Χρειάζεται να κρατάμε απόσταση από όσα προκαλούν φόβο και να περιμένουμε την επιβεβαίωση. Η ψυχραιμία δεν είναι αδιαφορία, είναι τρόπος να μην παραδίδουμε τη σκέψη μας στον πανικό.
Τι θα αφήσει πίσω; Εξαρτάται από εμάς. Στην καλύτερη εκδοχή, μια κοινωνία που έμαθε να προετοιμάζεται χωρίς να πανικοβάλλεται, με σωστές υποδομές, σαφή ενημέρωση και πολίτες που ξέρουν τι να κάνουν. Στη χειρότερη, μια κοινωνία κουρασμένη, δύσπιστη, εθισμένη στον συναγερμό. Εκεί κρύβεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Όταν ακούς πολλές φορές το ίδιο ψέμα, καταλήγεις να μην πιστεύεις ούτε την επόμενη αληθινή προειδοποίηση.
Η καλύτερη απάντηση πάντως σε όσους θέλουν να μας φοβίσουν παραμένει η ψυχραιμία. Να ενημερωνόμαστε από αξιόπιστες πηγές, να μη μεταδίδουμε ό,τι δεν έχουμε ελέγξει και να απαιτούμε από τους θεσμούς να είναι έτοιμοι. Αυτό ακριβώς είναι ό,τι δεν θέλουν να δουν αυτοί που στέλνουν τα mail.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Θόδωρος Σκυλακάκης: Μετά την Εργασία;
Γιατί Ακούμε τα Ντραμς, Αλλά Όχι τις Κραυγές;
Μαριανέλλα Κλώκα: «Η Αντιμετώπιση της Φτώχειας Απαιτεί Δομικές Αλλαγές»
