Πίσω από τους δείκτες της φτώχειας βρίσκονται πολιτικές αποφάσεις, θεσμικά κενά και ανάγκες που δεν καταγράφονται. Στη συνέντευξη με τη Μαριανέλλα Κλώκα μιλάμε για τις αντιφάσεις του συστήματος κοινωνικής προστασίας, αλλά και για τις αθέατες διαστάσεις της φτώχειας.
Η φτώχεια δεν εμφανίζεται πάντα με τρόπο που προκαλεί εντύπωση. Συχνά εγκαθίσταται αθόρυβα στην καθημερινότητα, μέσα από μικρές και μεγαλύτερες στερήσεις που σταδιακά παύουν να μας εκπλήσσουν. Ένας ηλικιωμένος που περιορίζει τη φαρμακευτική του αγωγή για να εξοικονομήσει χρήματα. Μια οικογένεια που αδυνατεί να ζεστάνει επαρκώς το σπίτι της. Ένας νέος που πετυχαίνει την εισαγωγή του στο πανεπιστήμιο, αλλά δεν μπορεί να σπουδάσει επειδή οι γονείς του δεν αντέχουν το κόστος της διαμονής σε άλλη πόλη. Άνθρωποι που εργάζονται, αλλά εξακολουθούν να δυσκολεύονται να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες.
Στην Ελλάδα, όπου περίπου ένας στους τέσσερις κατοίκους βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, τέτοιες ιστορίες δεν αποτελούν μεμονωμένες εξαιρέσεις. Πίσω από τους στατιστικούς δείκτες υπάρχει μια πραγματικότητα που συχνά δεν αποτυπώνεται πλήρως στις μετρήσεις: η στεγαστική επισφάλεια, οι αναγκαίες ιατρικές εξετάσεις που αναβάλλονται, η διαρκής αγωνία για το αν θα φτάσουν τα χρήματα μέχρι το τέλος του μήνα. Και μαζί, το ψυχικό και κοινωνικό κόστος μιας ζωής που οργανώνεται γύρω από όσα δεν μπορεί κανείς να αντέξει οικονομικά.
Η σταδιακή εξοικείωσή μας με τη φτώχεια αποτελεί από μόνη της ένα ανησυχητικό φαινόμενο. Όταν η αδυναμία κάλυψης στοιχειωδών αναγκών αντιμετωπίζεται ως αναπόφευκτη συνέπεια των οικονομικών συνθηκών, η φτώχεια κινδυνεύει να θεωρηθεί μια σχεδόν φυσιολογική κατάσταση. Έτσι, περνά σε δεύτερο πλάνο ο καθοριστικός ρόλος των πολιτικών αποφάσεων: ο τρόπος με τον οποίο κατανέμονται οι πόροι, σχεδιάζονται οι κοινωνικές παροχές και καθορίζονται οι προτεραιότητες του κράτους.
Η Μαριανέλλα Κλώκα, πρόεδρος του Ελληνικού Δικτύου για την Καταπολέμηση της Φτώχειας, μιλά για τις ορατές και αθέατες διαστάσεις της φτώχειας, τα κενά της κοινωνικής προστασίας και την ανάγκη να αποκτήσουν ουσιαστικό λόγο στη διαμόρφωση των πολιτικών οι ίδιοι οι άνθρωποι που βιώνουν τις συνέπειές της. Μια συζήτηση που επαναφέρει στο προσκήνιο και το ερώτημα ποιες ευθύνες αναλαμβάνουμε συλλογικά απέναντι στη φτώχεια και πόσο αποφασισμένοι είμαστε να αντιμετωπίσουμε τις αιτίες που τη διαιωνίζουν.
Τα πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τη φτώχεια στην Ελλάδα δεν προκαλούν έκπληξη. Αποτυπώνουν, ωστόσο, μια πραγματικότητα ακόμη πιο δυσοίωνη από εκείνη της προηγούμενης μέτρησης. Καταγράφετε και εσείς αυτή την επιδείνωση μέσα από τη δράση των οργανώσεων που συμμετέχουν στο Ελληνικό Δίκτυο για την Καταπολέμηση της Φτώχειας;
Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις της ΕΕ και μάλιστα πολύ κάτω από τον μέσο όρο. Ένας στους τέσσερις ανθρώπους βιώνουν κίνδυνο φτώχειας σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία. Στα παιδιά κάτω των 17 ετών τα ποσοστά φτώχειας είναι πολύ χειρότερα και περίπου το 60% του πληθυσμού αισθάνονται φτωχές και φτωχοί.
Τις κοινωνικές υπηρεσίες των οργανώσεων-μελών του Δικτύου προσεγγίζουν πλέον περισσότεροι ηλικιωμένοι άνθρωποι και περισσότερες γυναίκες. Έχει αυξηθεί η ζήτηση για φάρμακα, λογιστικές υπηρεσίες, ρούχα για τα παιδιά και οι πιο βασικές ανάγκες που διαπιστώνουμε να μένουν ακάλυπτες αφορούν τα έξοδα για στέγη, θέρμανση/δροσιά και φαγητό.
Αυξάνεται επίσης ο αριθμός των μεταναστών/τριών, οι οποίοι/ες έπειτα από πολλά χρόνια στην Ελλάδα θα έπρεπε φυσιολογικά να έχουν ενταχθεί και να μην αντιμετωπίζουν πρόβλημα με τα χαρτιά τους. Αυξάνεται και ο αριθμός των νέων που πέρασαν σε σχολές εκτός έδρας και δεν πάνε να γραφτούν γιατί οι γονείς τους δεν αντέχουν να ανταποκριθούν στα έξοδα.
Τελευταία και ο αγροτικός τομέας έχει χτυπηθεί πολύ εξαιτίας των κλιματικών κρίσεων και καταστροφών και σίγουρα αγρότισσες και αγρότες που κάπως τα έβγαζαν πέρα ζουν πια σε εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες. Τέλος, εξαιτίας της ερήμωσης ολόκληρων χωριών και αγροτικών περιοχών, αυτοί που μένουν πίσω, κυρίως μεγάλοι σε ηλικία άνθρωποι, ζουν πολύ πιο φτωχά και μοναχικά από ό,τι παλαιότερα.
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του ΟΟΣΑ, η Ελλάδα καταγράφει μία από τις υψηλότερες ιδιωτικές δαπάνες υγείας και φαρμάκων ανάμεσα στις αναπτυγμένες χώρες.
Ποιες βασικές ανάγκες θυσιάζουν πρώτα τα νοικοκυριά; Και πώς επηρεάζουν αυτές οι καθημερινές στερήσεις, σε βάθος χρόνου, την οικονομική και κοινωνική τους κατάσταση; Μπορούν να δημιουργήσουν έναν φαύλο κύκλο από τον οποίο γίνεται ολοένα δυσκολότερο να ξεφύγουν;
Αν μιλάμε για οικογένειες με παιδιά, οι γονείς κόβουν τις εξόδους, σταματούν να αγοράζουν ρούχα, αναβάλλουν την αντικατάσταση συσκευών ή επίπλων που δεν λειτουργούν σωστά και περιορίζουν δραστικά τις διακοπές τους ή τις στερούνται εντελώς. Αν πρόκειται για ηλικιωμένα άτομα ή ανθρώπους με σοβαρά προβλήματα υγείας, αναγκάζονται να παραλείπουν δόσεις των φαρμάκων ή αναβάλλουν απαραίτητες ιατρικές εξετάσεις.
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του ΟΟΣΑ, η Ελλάδα καταγράφει μία από τις υψηλότερες ιδιωτικές δαπάνες υγείας και φαρμάκων ανάμεσα στις αναπτυγμένες χώρες. Άλλη μια ιατρική υπηρεσία που θυσιάζεται από τις πρώτες είναι το οδοντιατρείο. Και βέβαια, οι άνθρωποι εύχονται να περάσουν ήπιο χειμώνα, να μην τους τύχει κάτι αναπάντεχο στην υγεία, να μη χρειαστεί να έχουν ρόλο φροντιστή για κάποιο συνήθως ηλικιωμένο μέλος της οικογένειας και να μη χάσουν τη δουλειά τους, παρόλο που η αγοραστική δύναμη, ειδικά του μέσου μισθού, είναι από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη.
Τα παραπάνω εντείνουν το διαρκές άγχος «να βγει ο μήνας» και συσσωρεύεται κόπωση που, δυστυχώς, πολλές φορές έχει σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία.
Η στεγαστική κρίση επιτείνεται και την ίδια στιγμή πολλές μορφές φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού παραμένουν λιγότερο ορατές, όπως συμβαίνει με τη λεγόμενη «κρυφή αστεγία». Σε ποιον βαθμό μπορούν αυτές οι λιγότερο ορατές διαστάσεις της φτώχειας να αποτυπωθούν στα επίσημα στατιστικά στοιχεία; Υπάρχουν μορφές στέρησης και αποκλεισμού που διαφεύγουν από τις μετρήσεις;
Εκτός από τους άστεγους που βλέπουμε να κοιμούνται στα παγκάκια, στις παιδικές χαρές, κάτω από τις γέφυρες ή στις στοές, υπάρχουν άνθρωποι που μένουν σε αυτοκίνητα, σε διαμερίσματα λίγων τετραγωνικών, χωρίς θέρμανση ή και χωρίς ρεύμα, που φιλοξενούνται, που νοικιάζουν ένα στρώμα σε κάποιο airbnb και συνωστίζονται, που τρέφονται καθημερινά στα συσσίτια. Όλοι αυτοί δεν καταγράφονται.
Υπάρχουν άραγε δημοσιευμένα στοιχεία για όσους ζουν υπό απειλή έξωσης από την κύρια κατοικία τους; Δεν νομίζω. Στην καλύτερη περίπτωση μπορούμε να έχουμε καταμέτρηση όσων ζουν σε ξενώνες, υπνωτήρια ή για τον μεταναστευτικό πληθυσμό σε καμπ. Όμως όλες αυτές οι δομές είναι σχεδιασμένες για μικρό χρονικό διάστημα διαμονής και τελικά αρκετοί άνθρωποι παραμένουν εκεί για πολλά χρόνια.
Αντί όμως να εντείνουμε τις καταγραφές και να έχουμε εικόνα του φαινομένου της αστεγίας σε όλο της το φάσμα για να σχεδιάσουμε αποτελεσματικότερα, το τροφοδοτούμε επιπλέον με τους χιλιάδες πλειστηριασμούς πρώτης κατοικίας, με την αδυναμία ελέγχου των τιμών των ενοικίων, με τη χρηματιστικοποίηση της κατοικίας εν γένει και την εμπλοκή εργολάβων και τραπεζών σε κάθε στεγαστική πολιτική που υλοποιείται τα τελευταία χρόνια.
Τα επίσημα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ καταγράφουν αμείλικτα την έμφυλη διάσταση της φτώχειας, σημαντικό μέρος της οποίας είναι αποτέλεσμα της έλλειψης δυνατοτήτων εργασίας και κατά συνέπεια χειραφέτησης.
Έχετε ασχοληθεί επί χρόνια με τα ανθρώπινα δικαιώματα και την προστασία κοινωνικά ευάλωτων πληθυσμών. Πόσο καθοριστικό ρόλο παίζει το κοινωνικό στίγμα στη διαιώνιση της φτώχειας;
Το κοινωνικό στίγμα παίζει μεγάλο ρόλο. Το έχω δει κυρίως σε ΛΟΑΤΚΙ+ πρόσωπα τα οποία έχουν δυσκολευτεί να ενταχθούν στην αγορά εργασίας – ειδικά τα τρανς πρόσωπα αντιμετωπίζουν μεγάλες δυσκολίες.
Τελευταία συναντώ διαρκώς ανθρώπους που αντιμετωπίζουν ηλικιακό ρατσισμό, θέλουν να εργαστούν αλλά απορρίπτονται λόγω ηλικίας.
Επίσης, συνεχίζουμε να έχουμε ακόμα «αντρικά επαγγέλματα», παρά το γεγονός ότι συναντάμε πλέον περισσότερες γυναίκες σεκιούριτι, να οδηγούν ταξί ή λεωφορεία, όχι όμως εργοδηγούς. Τα επίσημα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ καταγράφουν αμείλικτα την έμφυλη διάσταση της φτώχειας, σημαντικό μέρος της οποίας είναι αποτέλεσμα της έλλειψης δυνατοτήτων εργασίας και κατά συνέπεια χειραφέτησης.
Ένας από τους στόχους του Ελληνικού Δικτύου για την Καταπολέμηση της Φτώχειας είναι η συμμετοχή των ίδιων των ανθρώπων που βιώνουν τη φτώχεια στη διαμόρφωση των πολιτικών που τους αφορούν. Πώς διαμορφώνεται η οπτική του ίδιου του Δικτύου μέσα από τη δράση σας στο πεδίο;
Κάθε φορά που συζητάμε με ανθρώπους που πλήττονται από τη φτώχεια, το Δίκτυο γίνεται πλουσιότερο. Ερευνώντας τα θέματα και τις κοινωνικές πολιτικές που εφαρμόζονται καταφέρνουμε να κατανοήσουμε τα κεντρικά ζητήματα. Ακούγοντας το τι περνούν οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους καταλαβαίνουμε τη διάσταση και το μέγεθος της επίπτωσης και ξεκαθαρίζει ο σωστός ή ο λάθος σχεδιασμός σε μια υπηρεσία ή ένα πρόγραμμα.
Για παράδειγμα, πρώην άνεργες/οι που ολοκληρώνουν την ολιγόμηνη σύμβασή τους με κάποιον Δήμο (για να ανακουφιστούν για κάποιο διάστημα και να μειώσει κεντρικά η ΔΥΠΑ τους ανέργους), παίρνουν για έξι μήνες επίδομα ανεργίας. Όταν το επίδομα τελειώσει και στο μεταξύ δεν έχουν βρει εργασία, πρέπει να περάσουν έξι μήνες για να δικαιούνται το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, ώστε να μην υπερβαίνουν το εισοδηματικό όριο. Πώς ζουν στο διάστημα αυτό, κανείς δεν αναρωτιέται. Αν αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα υγείας, δεν απαλλάσσονται από τη συμμετοχή στο κόστος των φαρμάκων τους. Πού ακριβώς θα βρουν τα χρήματα για να τα αγοράσουν; Ούτε αυτό φαίνεται να αναρωτιέται κανείς.
Αν συγκρίνουμε την Ελλάδα με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, υπάρχουν πρακτικές αντιμετώπισης της φτώχειας που θα άξιζε να μελετηθούν; Τι δείχνει η εμπειρία του ευρωπαϊκού δικτύου EAPN για τις παρεμβάσεις που έχουν ουσιαστικό αντίκτυπο στην καθημερινότητα των ανθρώπων;
Θα σταθώ σε δύο σημαντικά, κατά τη γνώμη μου, παραδείγματα:
Η Βιέννη έχει περιορίσει σε μεγάλο βαθμό το φαινόμενο των αστέγων χάρη στο μοντέλο μαζικής κοινωνικής στέγασης που εφαρμόζει, στο πλαίσιο του οποίου πάνω από το 60% των κατοίκων διαμένουν σε δημοτικά ή υψηλά επιδοτούμενα διαμερίσματα. Θεωρώντας τη στέγαση δημόσιο δικαίωμα και όχι εμπορικό αγαθό, η πόλη διατηρεί τα ενοίκια σε χαμηλά επίπεδα και αποτρέπει την εκτεταμένη εμφάνιση ανθρώπων χωρίς στέγη, αν και χιλιάδες άνθρωποι εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν κρυφή ή καταγεγραμμένη στεγαστική αστάθεια. Κοντά σε αυτή την πολιτική ξεκίνησε με πενιχρούς πόρους –επομένως σαφώς λιγότερα διαμερίσματα– αλλά με αποφασιστικότητα τα τελευταία τρία τέσσερα χρόνια η Θεσσαλονίκη.
Παρ’ όλα αυτά, για να ανακόψεις την τάση διεύρυνσης και εμβάθυνσης της φτώχειας στον πληθυσμό, χρειάζονται δομικές αλλαγές. Το παράδειγμα της Ισπανίας, που μείωσε σημαντικά το ΦΠΑ σε βασικά είδη διατροφής και στην ενέργεια, χωρίς μάλιστα να έρθει σε οποιαδήποτε ρήξη με την ΕΕ, είναι σαφώς στη σωστή κατεύθυνση.
Στο 6ο Social Innovation Lab των Eurocities, που πραγματοποιήθηκε στο Σεράφειο από τις 19 έως τις 21 Οκτωβρίου, συμμετείχατε ως συνδιοργανώτρια του εργαστηρίου «From lived experience to local change». Πόσο ουσιαστικός μπορεί να είναι ο ρόλος των δήμων στην καταπολέμηση της φτώχειας; Και πώς μπορεί η συνεργασία τους με τις οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεών τους;
Στο φετινό Eurocities δόθηκε η δυνατότητα για πρώτη φορά να διοργανώσουμε εκ μέρους του Δικτύου η Άννα Κεχαγιά κι εγώ, με την πολύτιμη βοήθεια της Μαντώς Μπαμπούλα, ένα εργαστήριο με τη συμμετοχή εκπροσώπων από τον δήμο της Ουτρέχτης, του Γκέτεμποργκ, της Μαδρίτης, της Βιέννης, της Αθήνας, της Μπράγκα, του Ζάγκρεμπ, μεταξύ άλλων. Συμμετείχαν επαγγελματίες πρώτης γραμμής των δήμων, διοικητικοί υπάλληλοι που σχεδιάζουν κοινωνικές πολιτικές και αιρετοί. Έχει σημασία να εκπροσωπούνται οι δήμοι με διαφορετικά επίπεδα εργασίας, ειδικά όταν πρόκειται να συζητήσουμε για τη συνεργασία τους με οργανώσεις, αλλά και τους ίδιους τους ανθρώπους που πλήττονται από τη φτώχεια.
Για να μπορέσουν οι δήμοι να παίξουν ουσιαστικό ρόλο στην αντιμετώπιση της φτώχειας χρειάζεται αρχικά να κατανοούν το εύρος της και, κατά δεύτερον, να θέλουν να επέμβουν. Σε αυτόν τον τομέα παρατηρήσαμε ότι είχε γίνει κάπως καλή προετοιμασία – ειδικά στις χώρες που οι αλλεπάλληλες κρίσεις έχουν επιδράσει αρνητικά στα εισοδήματα και στην καθημερινότητα των δημοτών.
Στη συνέχεια, πρέπει να έχουν το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο για να μπορούν να πάρουν πρωτοβουλίες, να χρηματοδοτούνται επαρκώς από τον κρατικό προϋπολογισμό, να ενισχύονται με επαγγελματίες πρώτης γραμμής και να ανοίγουν θέσεις εργασίας για ανθρώπους που έχουν πληγεί από τη φτώχεια, καθώς η εμπειρία τους είναι πολύτιμη.
Στο δια ταύτα, έμειναν άφωνοι όταν τους προτείναμε το απλούστατο: σε κάθε υπηρεσία που παρέχουν να προβλέψουν ένα τύπο ανατροφοδότησης από τους ίδιους τους λήπτες και τις λήπτριες για την επάρκεια και τις αναγκαίες βελτιώσεις που, κατά τη γνώμη τους, χρειάζεται να γίνουν. Με τη σειρά μας, μείναμε άφωνες όταν μας είπε η εκπρόσωπος της Μαδρίτης πως, μετά την πανδημία και τις τρομερές αρνητικές οικονομικές και ψυχολογικές επιπτώσεις της στους δημότες, έκαναν μια σειρά διαβουλεύσεων με όλες τις δημοτικές παρατάξεις και επεξεργάστηκαν ένα στρατηγικό σχέδιο δεκαετίας, το οποίο δεσμεύτηκαν γραπτά ότι θα υποστηρίξουν, ανεξάρτητα από το ποια παράταξη θα κερδίσει ή θα χάσει στις ενδιάμεσες εκλογές.
Με κάτι τέτοιες ενέργειες η πολιτική στην αυτοδιοίκηση γίνεται ξανά φιλική και όσες/οι την υπηρετούν, ανακτούν σταδιακά τη χαμένη εμπιστοσύνη του κόσμου.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
«Άτομα με Αναπηρία» ή «Ανάπηροι»; Η Πολιτική Πίσω από τις Λέξεις
