Ένα Τεράστιο Πλαστικό Πρόβλημα — Και Γιατί Σε Αφορά

Planet Confidential

Αγαπητό Planet Confidential,

Τελευταία κοιτάω το τάπερ του μεσημεριανού μου, το πλαστικό μπουκάλι νερού και την πιπίλα του μωρού μου με άλλο μάτι… Κάπου διάβασα ότι το πλαστικό δεν βλάπτει μόνο τον πλανήτη αλλά και την υγεία μας. Ποια πλαστικά όμως και με ποιον τρόπο πρέπει να αποφύγω; Ντετέκτιβ πρέπει να γίνουμε τελικά για να επιζήσουμε… Και, να σου πω, είναι τόσο σοβαρό το πρόβλημα του πλαστικού; Αν ανακυκλώναμε όλοι δεν θα λυνόταν μπαμ μπουμ;

Πέτρος

***

Αγαπητέ Πέτρο,

Μακάρι να ήταν τα πράγματα τόσο απλά. Έχουμε όμως να κάνουμε πλέον με ένα πραγματικό θρίλερ -χωρίς να θέλω να σε τρομάξω- στο οποίο καλούμαστε πράγματι ν’ αναλάβουμε ρόλο ντετέκτιβ. Συνήθως γράφω περιβαλλοντικές περιπέτειες για μικρά παιδιά, και μέσα απ’ αυτές τους ζητώ να γίνουν μυστικοί πράκτορες για να σώσουν τον πλανήτη. Τι λες να κάνουμε κάτι παρόμοιο;

Φαντάσου το κάπως έτσι…

Αστυνομικό θρίλερ για ενήλικες. Ο πρωταγωνιστής της ταινίας; Εσύ. Έρχεται ο φάκελος με την ανάθεση της αποστολής σου, που σου παραθέτει το πρόβλημα. Διαπιστώνεις ότι πλέον δεν μιλούμε για ένα απλό προβληματάκι, αλλά για πλαστική ρύπανση (πώς λέμε ατμοσφαιρική ρύπανση, αλλά ρύπανση που οφείλεται στα πλαστικά απορρίμματα), διότι το θέμα έχει λάβει άκρως ανησυχητικές διαστάσεις.

Οι ειδικοί συζητούν την επιτακτική ανάγκη να προχωρήσουμε σε ένα “New Plastics Economy”, όπως αναφέρεται και στην πρόσφατη μελέτη του Ellen MacArthur Foundation σε συνεργασία με το World Economic Forum και τη McKinsey. Η “νέα πλαστική οικονομία” προϋποθέτει το ριζικό επανακαθορισμό της σχέσης μας με αυτό το προϊόν ορυκτών καυσίμων…

Ακολουθεί η στιγμή που αμφισβητείς αν είσαι ο κατάλληλος ήρωας για δράση. Μα, γιατί τόσος ντόρος με το πλαστικό, αναρωτιέσαι; Ελπίζεις ότι πρόκειται για παρεξήγηση.

Η Μ, ή κάποιο άλλο αυστηρό αφεντικό στην ταινία, σου εξηγεί. Στις θάλασσές μας έχουν δημιουργηθεί μικρά και μεγάλα νησιά από πλαστικά απορρίμματα, με το μεγαλύτερο να βρίσκεται στον Ειρηνικό και να έχει μέγεθος δέκα φορές αυτό της Ελλάδας. Στα επόμενα 20 χρόνια η χρήση του πλαστικού εκτιμάται ότι θα διπλασιαστεί, ενώ μέχρι το 2050 οι επιστήμονες υπολογίζουν ότι η θάλασσα θα περιέχει περισσότερο πλαστικό απ’ ό,τι ψάρια.

“Ουάου. Θα έχω και πρόσβαση σε δορυφόρο και υποβρύχιο σ’ αυτή την ταινία;”, ρωτάς την Μ. “Για να πάω να τα δω δηλαδή όλα αυτά από κοντά…”. Δεν χρειάζεται, σου λέει. Στην παραλία δεν πήγες το καλοκαίρι; Ναι, αρκεί να είσαι ένας απλός επισκέπτης σε μια ελληνική παραλία για να δεις ότι οι ακτές μας και εδώ στη Μεσόγειο είναι πια πολύχρωμες, πλημμυρισμένες με πλαστικά μικρά κομματάκια διάσπαρτα παντού μέσα στην άμμο. Τις “στολίζουν” βέβαια επίσης και μεγαλύτερα αντικείμενα, όπως μπουκάλια, λάστιχα, οδοντόβουρτσες…

Τώρα ακολουθεί λίγη επιστημονική επεξήγηση, κάτι που συνήθως, σε μια επιτυχημένη ταινία, περνάει ανώδυνα. Ας το προσπαθήσουμε.

Το πλαστικό, όπως ίσως θα ξέρεις, ένα υλικό το οποίο οι άνθρωποι εφηύραν πριν 100 περίπου χρόνια και μπήκε στη ζωή μας δυναμικά τα τελευταία 60, παίρνει εκατοντάδες χρόνια να αποσυντεθεί στη φύση. Διασπάται στην πορεία σε μικρά κομματάκια. Το πλαστικό πολυμερές παραμένει αυτούσιο στο υδάτινο περιβάλλον σε μικροσκοπικό επίπεδο (σε μέγεθος μεταξύ μυρμηγκιού και ιού) και ονομάζεται πλέον microplastic. Τα microplastics είναι ακριβώς αυτά τα μικρά κομματάκια πλαστικού (κάτω από 5mm), τα οποία έχουν βρεθεί από το βυθό της θάλασσας, 5,000 μέτρα κάτω από την επιφάνεια, μέχρι και σε λίμνες βουνών της Μογγολίας — για περισσότερα όσον αφορά τα microplastics δες αυτή την έκθεση από τα Ηνωμένα Έθνη.

Εδώ κάπου ξεκινάει η δράση της ταινίας μας, αφού έχεις καταλάβει πάνω-κάτω το πρόβλημα. Σύντομα όμως ανακαλύπτεις από μόνος σου ότι είναι πιο μεγάλο και πολύπλοκο απ’ ό,τι μπορούσε και η Μ να φανταστεί!

Για παράδειγμα, μια σημαντική πηγή από microplastics είναι και τα ρούχα μας. Τι; Ναι, ένα πρόσφατο βίντεο από το Story of Stuff της Annie Leonard δείχνει πολύ ευφάνταστα πώς τα ρούχα που είναι φτιαγμένα από συνθετικά υλικά όπως ο πολυεστέρας, όταν μπαίνουν στο πλυντήριο αποβάλλουν μικρά μικρά κομματάκια πλαστικού (microfibers). Αυτά είναι τόσο μικρά που δεν τα πιάνουν οι βιολογικοί καθαρισμοί και καταλήγουν σε ποτάμια, λίμνες και τις θάλασσές μας.

The Story of Microfibers, Annie Leonard

Μικρά κομματάκια πλαστικού κρύβονται επίσης σε προϊόντα περιποίησης όπως οδοντόπαστες και κρέμες (microbeads), τα οποία καταλήγουν κι αυτά στο υδάτινο περιβάλλον, αλλά και στο σώμα μας — άλλο ένα επεξηγηματικό βίντεο εδώ.

Microbeads — The Story of Stuff Project, Annie Leonard

Στο σώμα μας; Ναι. Δυστυχώς, όλα αυτά τα άσχημα που συμβαίνουν έχουν αντίκτυπο και στην ανθρώπινη υγεία. Τα microplastics που καταλήγουν στη θάλασσα τρώγονται από τα ψάρια, βλάπτουν την υγεία των θαλάσσιων ειδών (έχουν βρεθεί σε κοιλιές φαλαινών μέχρι πουλιών), ενώ συχνά καταλήγουν και στο πιάτο μας.

Εδώ κάπου, στη μέση πλέον της ταινίας μας, μπαίνεις σε κτίριο απαγορευμένο, χακάρεις κάποιο database και μαθαίνεις και άλλα πράγματα που θα σε κάνουν να ιδρώσεις.

Μαθαίνεις ότι τα πλαστικά κρύβουν κινδύνους για τους ανθρώπους πολύ πριν καταλήξουν στη θάλασσα, ακόμα και καθώς τα χρησιμοποιούμε. Ίσως να έχεις ακούσει για το Bisphenol A ή BPA. Το μπιμπερό του παιδιού σου ίσως λέει πως είναι BPA-free — βλέπεις το 2012 απαγορεύτηκε η χρήση του σε μπιμπερό από το Αμερικανικό FDA.

Γιατί είχε γίνει τέτοιος σάλος με το BPA που βρισκόταν τόσα χρόνια σε πλαστικά αντικείμενα και όχι μόνο; Δημοσιογραφικές έρευνες υποστηρίζουν πως το λόμπι των πλαστικών (μεγέθους 418 δισ. δολαρίων το χρόνο σε πωλήσεις το 2015 μόνο στην Αμερική), πολέμησε και ακόμα πολεμά την αξιολόγηση των επιπτώσεων του πλαστικού στην υγεία των ανθρώπων, με όπλα και λομπίστες παρόμοιους με αυτούς που είχε επιστρατεύσει κι η καπνοβιομηχανία παλαιότερα για να μας πείσει ότι το κάπνισμα δεν προκαλεί καρκίνο.

Σύντομη ιστορική αναδρομή (άξια άλλης ταινίας spin-off): ο πόλεμος για τα πλαστικά και την ασφάλεια τους για τον άνθρωπο ξεκίνησε το 1987, όταν μια επιστήμονας, η Theo Colborn, άρχισε να ερευνά μυστηριώδη προβλήματα σε ζώα στις Μεγάλες Λίμνες της Αμερικής. Καρκίνος, υπογονιμότητα, κακή λειτουργία του ανοσοποιητικού και άλλα άσχημα, που όλα συσχετίζονταν με τη λειτουργία του ενδοκρινικού συστήματος, το οποίο είναι υπεύθυνο για πολλές λειτουργίες του οργανισμού, όπως της αναπαραγωγής, του μεταβολισμού και της εγκεφαλικής λειτουργίας, με τις ορμόνες να παίζουν σημαντικό ρόλο μεταφοράς χημικών μηνυμάτων.

Η Colborn κατέληξε ότι οι συνθετικές ορμόνες στα λιπάσματα και στα πλαστικά δημιουργούσαν αυτά τα προβλήματα, έρευνα που τελικά οδήγησε το 2000 στο να ψηφιστεί νόμος του αμερικανικού Environment Protection Agency και να ελεγχθούν 80.000 χημικά. Λύθηκε άραγε έτσι το πρόβλημα; Δυστυχώς όχι.

Στην περίπτωση του BPA πάντως, η επιστήμη κέρδισε, με έρευνες να δείχνουν ότι αυτό όχι μόνο δρούσε σαν ορμόνη στο σώμα, διαταράσσωντας την κανονική ορμονική λειτουργία, και προκαλούσε ασθένειες, άλλα άλλαζε και τα γονίδια! Για παράδειγμα, μπορούσε να “σβήσει” ένα γονίδιο που σταματούσε την αύξηση όγκων, επιτρέποντας στον καρκίνο να απλωθεί. Με άλλα λόγια, η χρήση προϊόντων με BPA βρέθηκε ότι επαναπρογραμματίζει τα κύτταρα και προκαλεί ασθένειες στα εγγόνια μας (και σε πολλές περιπτώσεις, δυστυχώς, εμείς είμαστε τα εγγόνια).

Το BPA αντικαταστάθηκε από το Tristan, βγήκαν όμως σύντομα κάποιες μελέτες που κατέληγαν ότι το χημικό αυτό είναι τελικά χειρότερο από το BPA! Σύμφωνα με δημοσιογραφικά δημοσιεύματα, το λόμπι των πλαστικών πολέμησε τα αποτελέσματα, χρηματοδοτώντας δικές του έρευνες. Θόλωσε το τοπίο. Με την πολιτεία να υιοθετεί την αρχή “innocent until proven guilty”, κυκλοφορούν πλαστικά όπως PET (Polyethylene Terephthalate) στην αγορά, μέχρι να αποδειχτεί ότι είναι επικίνδυνα -όπως έγινε και με το BPA που δεν το είχαμε ακουστά μέχρι προσφάτως και κυκλοφορούσε χρόνια- παρά το γεγονός ότι υπάρχουν αρκετές ανησυχητικές μελέτες που αμφισβητούν την απόλυτη ασφάλειά τους.

Όλα αυτά αφήνουν τους καταναλωτές σε απόλυτο κομφούζιο για το τι πραγματικά συμβαίνει — για περισσότερα πάνω στα παραπάνω ρίξε μια ματιά και σ’ αυτό το σχετικό άρθρο.

Φτάνουμε πια στο τέλος της ταινίας μας. Ο πρωταγωνιστής, εσύ, έχεις φτάσει στο συμπέρασμα ότι ολόκληρο το σύστημα έχει παραλογιστεί. Ναι, η ιστορία του πλαστικού είναι μια ιστορία παραλογισμού. Βλάπτει τον πλανήτη μας, βλάπτει εμάς και δεν λύνεται μόνο με την ανακύκλωση.

Πατάμε pause στην ταινία και επίτρεψέ μου στο σημείο αυτό μια σύντομη κραυγή-παράπονο: αναρωτιέμαι, πώς έχουμε δεχτεί το γεγονός ότι ένας στους δύο ανθρώπους σήμερα θα διαγνωστούν με καρκίνο και παρά ταύτα συνεχίζουμε να βλέπουμε προϊόντα στα ράφια του σουπερμάρκετ με χημικά και συστατικά που δεν έχουν ελεγχθεί ποτέ για την ασφάλεια τους στον άνθρωπο; Παραλογισμός, σου λέω (και μιας και το φέρνει η συζήτηση, αν έχεις χρόνο δες και μια ωραία συνέντευξη με το διατροφολόγο Adam Cunliffe για φαγητά που πολεμούν τον καρκίνο).

Επιστροφή όμως στον παραλογισμό στην καρδιά του θρίλερ μας. Πλέον τα έχεις χάσει (στην ταινία). Μαθαίνεις ότι ο παραλογισμός ισχύει και στην οικονομική διάσταση του προβλήματος. Σε οικονομικά μεγέθη, αρκεί να πει κανείς ότι το 95% της αξίας των πλαστικών συσκευασίας (ή 80–120 δισ. δολάρια ετησίως), χάνεται στην οικονομία μετά από μια σύντομη πρώτη χρήση, ενώ η πλαστική συσκευασία δημιουργεί σημαντικές αρνητικές εξωτερικότητες, όπως αυτές στη θάλασσα, που συντηρητικά εκτιμάται από την UNEP σε 40 δισ. δολάρια κόστος, μεγαλύτερο από τα κέρδη του κλάδου πλαστικής συσκευασίας.

Μετά απ’ όλα αυτά, επιστροφή στην πραγματικότητα. Πώς θα λάβεις δράση; Τι μπορεί να κάνει κάποιος για όλα αυτά; Χρειάζεται να είναι James Bond;

Η απάντηση είναι φυσικά όχι. Το βασικό είναι μια λέξη, η λέξη μειώνω. Θυμάσαι το μειώνω-επαναχρησιμοποιώ-ανακυκλώνω; 3 Rs στα αγγλικά: reduce-reuse-recycle… Όπως λέμε στους μικρούς “Πράκτορες του Πλανήτη” στα βιβλία μου και στα περιβαλλοντικά εκπαιδευτικά προγράμματα που τρέχουμε, υπάρχει σημαντικός λόγος που η λέξη μειώνω είναι πρώτη. Η ανακύκλωση είναι μια τελευταία, μη-βέλτιστη λύση, η οποία πολλές φορές οδηγεί στη δημιουργία περισσότερου πλαστικού απορρίμματος, καθώς επαναπαυόμαστε ότι θα ανακυκλωθεί, κάτι το οποίο δεν συμβαίνει δυστυχώς πάντα. Παγκοσμίως, μόνο το 14% του πλαστικού ανακυκλώνεται.

Το πρώτο βήμα λοιπόν είναι να βγάλουμε τα πλαστικά μιας χρήσης από τη ζωή μας. Χρειάζεσαι π.χ. πάντα καλαμάκι με το αναψυκτικό; Αν δεν μπορείς να το αποχωριστείς για το φραπέ σου, αγόρασε ένα ατσάλινο ή χάρτινο. Προτίμησε ατσάλινο επαναγεμιζόμενο μπουκάλι για το νερό σου και όχι πλαστικό. Υφασμάτινη επαναχρησιμοποιούμενη τσάντα για τα ψώνια σου. Μη χρησιμοποιείς πλαστικό περιτύλιγμα στο φαγητό σου.

Μετά, μόλις συνέλθεις απ’ όλες αυτές τις αντιξοότητες (αστειεύομαι, πραγματικά δεν είναι τόσο δύσκολα πράγματα, μια συνήθεια πιστεύω είναι…), δες πώς μπορείς να βγάλεις το πλαστικό όσο το δυνατόν περισσότερο από τη ζωή σου. Αντικατάστησε πλαστικά τάπερ με γυάλινα — ειδικά όταν το φαγητό είναι ζεστό, μη το ακουμπάς σε πλαστική επιφάνεια! Άλλαξε την πιπίλα του παιδιού σου ή το μπουκάλι για το γάλα με προϊόντα φτιαγμένα από BPA-free και plastic-free σιλικόνη, η οποία σύμφωνα με πηγές όπως το Environmental Working Group (EWG) που μελετά το θέμα φαίνεται να είναι ασφαλέστερη. Σε όλα τα προϊόντα που αγοράζεις, κοίταζε τα συστατικά. Προσπάθησε να μείνεις ενήμερος, όσο το δυνατόν περισσότερο.

Το μήνυμα της ταινίας; Μειώνουμε τη χρήση του πλαστικού. Και δυστυχώς, δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε ότι το κράτος μας προστατεύει όσον αφορά το τεράστιο αυτό θέμα. Άρα Πέτρο, πρέπει να γίνουμε οι ίδιοι ντετέκτιβ και μυστικοί πράκτορες. Καλή επιτυχία στην αποστολή σου.


Σας άρεσε αυτό το άρθρο; Για περισσότερη αθηΝΕΑ γραφτείτε δωρεάν στο newsletter μας εδώ.

* Της Ελένης Ανδρεάδη. Η Ελένη είναι απόφοιτος του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, όπου ειδικεύτηκε στην περιβαλλοντική πολιτική και στα ΜΜΕ. Έχει εργαστεί ως στρατηγικός και περιβαλλοντικός σύμβουλος σε Ελλάδα, Αμερική, Αγγλία και Γερμανία. Είναι συγγραφέας της σειράς οικολογικών παιδικών βιβλίων Πράκτορες του Πλανήτη που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Έχει ιδρύσει τη μη-κερδοσκοπική οργάνωση Πράκτορες του Πλανήτη, που έχει ως αντικείμενο τη βιωματική εκπαίδευση και δράση παιδιών για την αειφόρο ανάπτυξη. Στο Planet Confidential απαντάει εμπιστευτικά σε περιβαλλοντικά διλήμματα και ερωτήσεις που σας προβληματίζουν, αλλά ίσως ντρέπεστε να ρωτήσετε! Μπορείτε να της υποβάλλετε τις δικές σας ερωτήσεις εδώ.

Αρθρογράφος

Απόφοιτος του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, όπου ειδικεύτηκε στην περιβαλλοντική πολιτική και στα ΜΜΕ. Έχει εργαστεί ως στρατηγικός και περιβαλλοντικός σύμβουλος σε Ελλάδα, Αμερική, Αγγλία και Γερμανία. Είναι συγγραφέας της σειράς οικολογικών παιδικών βιβλίων "Πράκτορες του Πλανήτη" που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Έχει ιδρύσει τη μη-κερδοσκοπική οργάνωση "Πράκτορες του Πλανήτη", που έχει ως αντικείμενο τη βιωματική εκπαίδευση και δράση παιδιών για την αειφόρο ανάπτυξη. Μέσα από το "Planet Confidential" απαντάει εμπιστευτικά σε περιβαλλοντικά διλήμματα και ερωτήσεις που σας προβληματίζουν, αλλά ίσως ντρέπεστε να ρωτήσετε! Μπορείτε να της υποβάλλετε τις δικές σας ερωτήσεις στο email της.

Σχολιασμός

Σχολιασμός