Είμαι βέβαιος πως ξέρω να βαριέμαι μια χαρά. Δεν είμαι όμως καθόλου σίγουρος ότι το πρόβλημα σήμερα είναι πως δεν μπορούμε, για παράδειγμα, να μείνουμε ακίνητοι μπροστά σε ένα έργο τέχνης για πολλή ώρα.
Ποτέ δεν αναζητούσα, άλλωστε, μια τέχνη που θα με αναγκάσει να σταματήσω και να κοιτάζω. Με ενδιαφέρει περισσότερο να με κάνει να νιώσω, να μου εξάψει τη φαντασία. Γι’ αυτό μου αρέσουν τόσο τα κόμικ, η «9η τέχνη». Μου σερβίρουν φαντασία χωρίς μέτρο και, για λίγη ώρα, με βάζουν να κατοικήσω σε έναν κόσμο που δεν υπάρχει.
Όσο περισσότερο σκέφτομαι, όμως, τη σχέση μας με την τέχνη, τόσο περισσότερο αναρωτιέμαι μήπως αυτό που έχει σημασία δεν είναι μόνο όσα βλέπουμε, αλλά όλα εκείνα που συμβαίνουν γύρω μας την ώρα που τα βλέπουμε.
Πριν από καιρό, στην Κωνσταντινούπολη, επισκέφθηκα το Arter, ένα πολύ ζωντανό μουσείο σύγχρονης τέχνης. Για να φτάσω εκεί, πέρασα από μια λαϊκή αγορά με μεγάλες ανηφόρες και δυνατές φωνές, περπάτησα πολύ εν μέσω καύσωνα και σταμάτησα σε ένα μάλλον αδιάφορο καφενείο για τσάι, ώστε να ξαναβρώ wi-fi και οδηγίες μέσω των online χαρτών. Από το προαύλιο του μουσείου παρατήρησα τους δύο συμμετρικούς πύργους της Αγίας Τριάδας, με τον μεγάλο τρούλο ανάμεσά τους.
Τίποτα από αυτά δεν ήταν μέρος της έκθεσης. Κι όμως, όλα έγιναν μέρος της εμπειρίας μου από αυτήν. Όλες και όλοι μας έχουμε βρεθεί μπροστά σε έργα που μας εντυπωσίασαν, σε άλλα που δεν καταλάβαμε και σε αρκετά που, για να είμαστε ειλικρινείς, μας άφησαν αδιάφορους. Μέσα στο Arter υπήρχαν έργα που, υπό άλλες συνθήκες, μπορεί να είχα προσπεράσει.
Κάποια στοιχεία τους, όμως, μου φάνηκαν ξαφνικά ανατολίτικα – όπως και άλλα που θα μπορούσαν να εκτίθενται οπουδήποτε στον πλανήτη. Δεν ξέρω αν αυτό το oriental στοιχείο ήταν πρόθεση του μουσείου ή αν το πρόσθεσα εγώ. Είχα ήδη περάσει ώρες στην πόλη, είχα δει ανθρώπους και είχα επιβεβαιώσει ξανά πόσο μοιάζουμε με τους γείτονες Τούρκους. Όλα αυτά μπήκαν μαζί στο ίδιο κάδρο.
Θυμάμαι επίσης μια πολύ μικρή αίθουσα του μουσείου. Το εξωτερικό της τζάμι έβλεπε σε μια κλασική, φτωχική γειτονιά της Κωνσταντινούπολης. Η αντίθεση ανάμεσα στα έργα, στον χώρο του μοντέρνου κτιρίου του μουσείου και σε αυτό που συνέβαινε ακριβώς απέξω ήταν ίσως πιο δυνατή από οποιοδήποτε κείμενο στον τοίχο.
Εκεί σκέφτηκα ξανά κάτι που επιθυμώ να κρατώ από τα ταξίδια μου: η τέχνη δεν αρχίζει απαραίτητα όταν μπαίνεις σε μια αίθουσα και δεν τελειώνει όταν βγαίνεις από αυτήν. Είναι το σύνολο της εμπειρίας.
Μπορεί να είναι ο δρόμος μέχρι εκεί. Οι ήχοι της πόλης. Ένας άνθρωπος που συνάντησες. Η κούραση της ημέρας. Η εσωτερική σου συνομιλία. Η επιλογή των παπουτσιών σου. Τι χρώμα έχουν τα ταξί. Ακόμη και μια κουτσουλιά από ένα περιστέρι, ένα στραβοπάτημα, οτιδήποτε. Αυτό είναι που με ενδιαφέρει τελικά στην τέχνη: όχι μόνο το έργο, αλλά η συνθήκη, το πλαίσιο, η δυνατότητα να συνδεθεί με κάτι που έχει προηγηθεί και κάτι που θα ακολουθήσει.
Το scroll όμως δεν μας ζητά να κοιτάξουμε. Μας ζητά να μη σταματήσουμε να κοιτάμε. Και αυτό είναι διαφορετικό. Αλλά υπάρχει και κάτι ακόμη: ότι και η τέχνη μπορεί να γίνει υπερβολική.
Όσα Μένουν Όταν Φεύγουμε
Μπορεί να θυμάσαι ένα έργο που είδες πριν από χρόνια και, μαζί με αυτό, πού το είδες, το κρύο εκείνης της ημέρας, τι ήπιες μετά, τη διάθεσή σου εκείνη τη στιγμή.
Κάνε τώρα το ίδιο με ένα reel που σου άρεσε. Θυμάσαι ότι το είδες. Ίσως θυμάσαι περίπου τι έδειχνε. Αλλά πού το είδες; Πότε; Τι έκανες πριν; Τι είχες στο μυαλό σου; Και, κυρίως, αν θέλεις να το ξαναδείς, πού θα το βρεις; Μπορεί να υπάρχει κάπου ανάμεσα σε εκατοντάδες άλλα reels που έχεις ήδη ξεχάσει.
Για μένα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία: τα σημεία αναφοράς. Ένα έργο μπορεί να αποκτήσει μια θέση μέσα στη μνήμη σου επειδή συνδέθηκε με έναν τόπο, μια διαδρομή, μια αίσθηση, μια μυρωδιά, μια κούραση ή ένα τυχαίο περιστατικό.
Και μπορείς, θεωρητικά τουλάχιστον, να ξαναγυρίσεις. Να επιστρέψεις στον χώρο τέχνης. Να ξαναδείς το έργο. Να ξαναδιαβάσεις το βιβλίο. Να ξανακούσεις τον δίσκο. Να ξαναπιάσεις το νήμα μιας ανάμνησης. Ακόμη κι αν δεν είναι ακριβώς το ίδιο, έχεις ένα σημείο από το οποίο μπορείς να ξαναρχίσεις. Ίσως αυτός να είναι και ένας από τους λόγους που δυσκολεύομαι να δω την τέχνη απλώς ως «περιεχόμενο».
Υπάρχει, βέβαια, μια ειρωνεία σε όλα αυτά.
Ως designer και άνθρωπος που ασχολείται χρόνια με περιοδικά, εκδόσεις και ψηφιακά μέσα, έχω περάσει μεγάλο μέρος της επαγγελματικής μου ζωής προσπαθώντας να κάνω τους ανθρώπους να κοιτάξουν κάτι, να μείνουν σε μια σελίδα, να συνεχίσουν στην επόμενη, να μη φύγουν. Τα τελευταία δέκα χρόνια, μέσα από το περιοδικό KROMA, βρέθηκα ακόμη πιο κοντά στην τέχνη, στους ανθρώπους που τη δημιουργούν, αλλά και στο κοινό που την ανακαλύπτει.
Γνωρίζω λοιπόν πολύ καλά την αξία της προσοχής. Και γνωρίζω ακόμη καλύτερα τη δύναμη της εικόνας και πόσο μπορείς να αναδείξεις ακόμη και ένα μέτριο κείμενο, παρουσιάζοντάς το σε ένα ελκυστικό οπτικό περιβάλλον.
Το scroll όμως δεν μας ζητά να κοιτάξουμε. Μας ζητά να μη σταματήσουμε να κοιτάμε. Και αυτό είναι διαφορετικό. Αλλά υπάρχει και κάτι ακόμη: ότι και η τέχνη μπορεί να γίνει υπερβολική.
Όταν η Τέχνη Γίνεται Scroll
Στο Όσλο βρέθηκα στο ολοκαίνουργιο και υπερσύγχρονο Εθνικό Μουσείο λίγους μήνες μετά το άνοιγμά του. Κάποια στιγμή αισθάνθηκα ότι κουράστηκα όχι από τα έργα, αλλά από την ποσότητα. Όσο περισσότερα βλέπεις τόσο περισσότερο θέλεις να δεις ακόμη ένα. Και μετά ακόμη ένα. Μέχρι που η επίσκεψη αρχίζει να θυμίζει λίγο scrolling. Σχεδόν έτρεχα στις αίθουσες.
Δεν φταίνε απαραίτητα τα έργα. Ίσως φταίει η προσδοκία ότι πρέπει να τα καταναλώσουμε όλα. Γι’ αυτό, μερικές φορές, προτιμώ μια μικρή έκθεση από μια τεράστια. Μια θεατρική παράσταση. Μια μικρή συναυλία από μια υπερπαραγωγή. Ένα βιβλίο που μπορώ να αφήσω στο κομοδίνο και να το ξαναπιάσω την επόμενη μέρα.
Το βιβλίο ίσως είναι το καλύτερο παράδειγμα. Δεν μου επιβάλλει ποτέ πόση τέχνη θα καταναλώσω. Μπορώ να διαβάσω μία σελίδα ή και πενήντα. Να σταματήσω στη μέση. Να γυρίσω πίσω. Να διαβάσω ένα κεφάλαιο σήμερα και να αφήσω το υπόλοιπο για αύριο ή και για ποτέ, χωρίς τύψεις.
Σε πολλά μουσεία, όπως σε μεγάλα καταστήματα, η διαδρομή είναι συχνά σχεδιασμένη για σένα. Μου έχει συμβεί να σκέφτομαι τα IKEA ή τα Jumbo όταν περπατώ σε κάποιους εκθεσιακούς χώρους. Μπαίνεις και, πριν το καταλάβεις, βρίσκεσαι σε μια διαδρομή που έχει σχεδιαστεί ώστε να δεις όσο το δυνατόν περισσότερα.
Δεν είναι απαραίτητα κακό. Απλώς δεν είναι πάντα αυτό που χρειάζομαι. Ίσως γι’ αυτό θυμάμαι ακόμη τον ήχο από τις οπλές ενός αλόγου και τη θεόρατη, βαριά μεταλλική κατασκευή στην είσοδο μιας έκθεσης στο MARe του Βουκουρεστίου, μαζί με τα μηνύματα 112 που προειδοποιούσαν για τη σύντομη αλλά πανίσχυρη μπόρα που ξέσπασε λίγο αργότερα.
Ή την απροσδόκητη performance του φίλου Φίλιππου Τσιτσόπουλου που, εντελώς τυχαία, παρακολούθησα στην γκαλερί Noass στη Ρίγα. Ή μια μπίρα, ένα κουλούρι, έναν δρόμο που περπάτησα για να φτάσω κάπου. Αυτά δεν είναι «περιεχόμενο». Είναι μνήμη. Ίσως βέβαια αυτές οι ανησυχίες να είναι περισσότερο υπόθεση των ανθρώπων που ζούμε στις μεγαλουπόλεις, και ιδιαίτερα στην Αθήνα.
Ίσως η επαφή με τη φύση να κάνει τα πράγματα λίγο πιο εύκολα και καθαρά. Παρ’ όλα αυτά, έχω παρατηρήσει ανθρώπους να χαζεύουν σκρολάροντας εξίσου στο Κάιρο και στο Μαρακές όπως και στην Αθήνα. Μάλλον δεν αρκεί να αλλάξεις τόπο.
Ένας Κόσμος που Δεν Σταματά να Παράγει
Δεν ξέρω πώς θα είναι η σχέση μας με την τέχνη σε δέκα ή είκοσι χρόνια. Ξέρω όμως ότι οι εικόνες, τα κείμενα, η μουσική και τα βίντεο θα γίνονται όλο και περισσότερα και καλύτερα στο να τραβούν την προσοχή μας. Ίσως τα social media κάποια στιγμή κάνουν τον κύκλο τους, όπως το ραδιόφωνο και η τηλεόραση πέρασαν από το κέντρο της ζωής μας σε άλλους ρόλους.
Οι αλγόριθμοι όμως θα γίνουν καλύτεροι στο να προβλέπουν τι θέλουμε να δούμε. Η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορεί να παράγει περισσότερες εικόνες, περισσότερη μουσική, περισσότερα κείμενα, περισσότερες εμπειρίες από όσες θα προλαβαίνουμε ποτέ να καταναλώσουμε.
Και αυτό ακούγεται ταυτόχρονα συναρπαστικό και λίγο τρομακτικό. Γιατί όσο καλύτερα μαθαίνουν οι αλγόριθμοι τι μας αρέσει τόσο πιο σπάνια ίσως θα συναντάμε κάτι που δεν ξέραμε ότι θα μπορούσε να μας αρέσει. Κι όμως, ήδη διαφαίνεται μια αντίδραση.
Αν μια μέρα μείνουμε χωρίς ίντερνετ ή χωρίς ρεύμα για μερικές ώρες; Είμαστε έτοιμοι γι’ αυτό; Όχι για να επιβιώσουμε. Για να ζήσουμε.
Επιστροφή σε βιβλία και λέσχες ανάγνωσης. Αναλογική φωτογραφία. Βινύλιο. Χειροποίητες δραστηριότητες. Μικρές ζωντανές εκδηλώσεις. Περισσότερη ανάγκη για πραγματικές συναντήσεις, για χώρους όπου οι άνθρωποι μπορούν να βρεθούν χωρίς η οθόνη να είναι απαραίτητα ο πρωταγωνιστής.
Δεν ξέρω αν πρόκειται για μόδα ή για μια βαθύτερη ανάγκη. Ίσως είναι απλώς ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος αντιδρά όταν κάτι γίνεται υπερβολικό. Υπάρχει όμως ένα ακόμη κομμάτι που με απασχολεί. Ακούμε συνέχεια ότι πρέπει να αποσυνδεθούμε. Να αφήσουμε το κινητό. Να κάνουμε digital detox. Να μάθουμε ξανά να συγκεντρωνόμαστε. Όλα αυτά ακούγονται λογικά.
Δεν είναι όμως καθόλου εύκολα. Για πολλούς ανθρώπους, το να μείνουν μόνοι, χωρίς κάποιο ερέθισμα, δεν είναι χαλαρωτικό. Είναι άβολο. Γιατί όταν σταματήσει ο εξωτερικός θόρυβος, μπορεί να αρχίσει ο εσωτερικός. Και δεν είμαι σίγουρος ότι όλοι θέλουμε να τον ακούμε. Ούτε εγώ.
Από την άλλη, δεν θέλω έναν κόσμο χωρίς ταχύτητα, τεχνολογία ή οθόνες. Ούτε πιστεύω ότι το παρελθόν ήταν κάποιος παράδεισος συγκέντρωσης και ανθρώπινης επικοινωνίας. Και υπάρχει ένα τελευταίο ερώτημα, όχι τόσο ως φόβος όσο ως μια αρκετά ρεαλιστική πιθανότητα. Αν μια μέρα μείνουμε χωρίς ίντερνετ ή χωρίς ρεύμα για μερικές ώρες; Είμαστε έτοιμοι γι’ αυτό; Όχι για να επιβιώσουμε. Για να ζήσουμε.
Να ανοίξουμε εκείνο το βιβλίο που βρίσκεται μήνες στο κομοδίνο. Να πούμε δυο κουβέντες με τον άνθρωπο που είναι δίπλα μας. Να χρησιμοποιήσουμε την κατσαρόλα ως ταμπούρλο. Να γράψουμε με στιλό σε χαρτί. Να κάνουμε κάτι που δεν χρειάζεται φόρτιση, σύνδεση ή αλγόριθμο. Συγχωρέστε με, αλλά για μένα δεν θα είναι τόσο άσχημη μια τέτοια διακοπή.
Τελικά, οι τέχνες δεν είναι μόνο ένας τρόπος να αποδράσουμε από το παρόν. Είναι και ένας τρόπος να θυμηθούμε τι θέλουμε να πάρουμε μαζί μας στο μέλλον.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ: