Η ψηφιακή εποχή έχει πολλαπλασιάσει τις δυνατότητες επικοινωνίας, αλλά και τους τρόπους με τους οποίους η πληροφορία μπορεί να ελεγχθεί ή να απομονωθεί. Με αφετηρία το «Εδώ Πολυτεχνείο», εξετάζουμε τι σημαίνει σήμερα να μπορεί μια φωνή όχι απλώς να εκπέμπει, αλλά και να ακούγεται.
Αν οι φοιτητές του Πολυτεχνείου είχαν smartphone, θα χρειάζονταν ακόμη ραδιοφωνικό σταθμό; Η αυθόρμητη απάντηση είναι πως θα αρκούσε μια ζωντανή μετάδοση. Χιλιάδες κάμερες, αναρτήσεις, κοινοποιήσεις. Η εικόνα θα «έβγαινε» αμέσως έξω από τις πύλες. Μόνο που αυτή η απάντηση συγχέει δύο διαφορετικά πράγματα: τη δυνατότητα να εκπέμπεις και τη δυνατότητα να ακουστείς.
Το «Εδώ Πολυτεχνείο» έσπαγε τα όρια της κατάληψης, μεταφέροντας τη φωνή των εξεγερμένων στους ανθρώπους που βρίσκονταν έξω από αυτήν. Ο αυτοσχέδιος σταθμός μετέφερε εκκλήσεις, πληροφορίες, την αγωνία μιας εξέγερσης.[1] Η επικοινωνιακή του δύναμη, όμως, ξεπερνούσε το περιεχόμενο των εκπομπών. Δημιουργούσε ένα κοινό σημείο αναφοράς. Μπορούσες να ακούσεις και να αισθανθείς ότι αυτή τη φωνή την άκουγαν κι άλλοι. Ότι όσα συνέβαιναν είχαν ήδη ξεπεράσει τα όρια μιας προσωπικής μαρτυρίας.
Αυτό το στοιχείο συχνά το υποτιμούμε όταν συζητάμε περί τεχνολογίας. Η επικοινωνία αποκτά πολιτικό βάρος όταν συνδέει το γεγονός με ένα κοινό που μπορεί να το αναγνωρίσει ως δική του υπόθεση. Το κλικ της δημοσίευσης κάνει μόνο την αρχή. Μετά χρειάζεται να φτάσει το μήνυμα πέρα από όσους ήδη συμφωνούν, να αποκτήσει συνέχεια, να αντέξει στις προσπάθειες παραμερισμού του.
Το κινητό είναι δικό μας. Το δίκτυο, η εφαρμογή και οι κανόνες διανομής του περιεχομένου συνήθως ανήκουν σε άλλους.
Στη Λευκορωσία, το 2020, το NEXTA Live έγινε ένας τέτοιος δίαυλος επικοινωνίας. Το κανάλι στο Telegram συγκέντρωνε βίντεο από τις διαδηλώσεις, τα οποία αναμετέδιδαν και διεθνή μέσα. Τον Αύγουστο είχε ξεπεράσει τα δύο εκατομμύρια συνδρομητές, σύμφωνα με το Reuters. Λειτουργούσε από την Πολωνία και βοηθούσε στον συντονισμό των κινητοποιήσεων.[2] Οι πολίτες είχαν ήδη κινητά. Χρειάζονταν, ωστόσο, και έναν τρόπο να συνδέσουν τις διάσπαρτες καταγραφές τους με ένα ευρύτερο ακροατήριο.
Το καθεστώς κατάλαβε πολύ καλά τι σήμαινε αυτός ο δίαυλος επικοινωνίας. Τον Μάιο του 2021 ανάγκασε μια πτήση της Ryanair από την Αθήνα προς το Βίλνιους να προσγειωθεί στο Μινσκ, για να συλλάβει τον συνιδρυτή του καναλιού, Roman Protasevich.[3]
Το Ιράν δείχνει την άλλη πλευρά. Τον Νοέμβριο του 2019, οι αρχές επέβαλαν σχεδόν καθολικό αποκλεισμό πρόσβασης στο παγκόσμιο διαδίκτυο, ενώ συνεχιζόταν η βίαιη καταστολή διαδηλώσεων. Η Διεθνής Αμνηστία τεκμηρίωσε τουλάχιστον 304 νεκρούς και έδειξε πώς αυτή η απαγόρευση δυσχέρανε τη δημοσιοποίηση και τη διερεύνηση των θανάτων. Το εγχώριο δίκτυο παρέμενε ενεργό, επιτρέποντας υπηρεσίες όπως οι τραπεζικές συναλλαγές.[4] Οι κάμερες υπήρχαν. Οι εικόνες, όμως, δεν μπορούσαν να φτάσουν στο κοινό.
Στην Κίνα, το 2022, αντικυβερνητικά μηνύματα κυκλοφόρησαν με AirDrop, από κινητό σε κινητό, χωρίς δίκτυο. Τον Νοέμβριο, μια αναβάθμιση της Apple, μόνο για τις συσκευές της ηπειρωτικής Κίνας, περιόρισε τη λήψη αρχείων από αγνώστους στα δέκα λεπτά.[5] Δύο εβδομάδες αργότερα, μετά τη φονική πυρκαγιά στο Ουρούμτσι, που πυροδότησε οργή για τους αυστηρούς περιορισμούς της πολιτικής «μηδενικής Covid-19», διαδηλωτές βγήκαν στους δρόμους κρατώντας λευκά φύλλα Α4: ένα σύμβολο για εκείνα που δεν μπορούσαν να ειπωθούν εξαιτίας της λογοκρισίας. Όταν κάθε κανάλι παρακολουθείται, ακόμη και η λευκή σελίδα εκπέμπει.[6]
Θα ήταν λάθος, επομένως, να θεωρήσουμε ότι η ψηφιακή εποχή κατάργησε την απομόνωση. Πολλαπλασίασε τις διαδρομές διαφυγής της πληροφορίας, πολλαπλασίασε τους τρόπους αναχαίτισης της πληροφορίας. Το κινητό είναι δικό μας. Το δίκτυο, η εφαρμογή και οι κανόνες διανομής του περιεχομένου συνήθως ανήκουν σε άλλους.
Έπειτα από 25 χρόνια στην επικοινωνία, ξέρω πόσο εύκολα μπερδεύουμε τον αριθμό προβολών με την άσκηση επιρροής. Μια εικόνα μπορεί να ταξιδέψει μακριά και να προσπεραστεί γρήγορα. Μια μαρτυρία χρειάζεται δημοσιογράφους που θα την ερευνήσουν, ανθρώπους που θα φροντίσουν να μη χαθεί από τη δημόσια συζήτηση και θεσμούς που θα απαιτήσουν απαντήσεις. Η τεχνολογία διευκολύνει αυτή τη διαδρομή, χωρίς να αναλαμβάνει την ευθύνη της.
Ναι, λοιπόν, θα χρειαζόταν ακόμη το «Εδώ Πολυτεχνείο». Η μορφή του θα μπορούσε να είναι διαφορετική: ένα δίκτυο ανθρώπων, δημοσιογράφων και καναλιών που διατηρούν ανοιχτή τη «διαδρομή του μηνύματος» προς την κοινωνία. Δεν μπορούμε να ξέρουμε τι θα άλλαζε στην έκβαση της Ιστορίας. Μπορούμε όμως να απαιτούμε σήμερα προστασία της πρόσβασης στην ενημέρωση, ανεξάρτητη δημοσιογραφία και λογοδοσία όσων ελέγχουν τις υποδομές της.
Το ουσιαστικό ερώτημα παραμένει ενοχλητικά απλό: όταν κάποιος εκπέμπει από την πλευρά εκείνων που κινδυνεύουν, ποιος φροντίζει να φτάσει η φωνή του μέχρι εμάς;
Πηγές
[1] Αρχείο ΕΡΤ, «Ραδιοσταθμός του Πολυτεχνείου – 17 Νοεμβρίου 1973». Παρουσίαση του ντοκιμαντέρ του Λάμπρου Παπαδημητράκη (1984), με αρχειακές εκπομπές και μαρτυρίες.
[2] Alan Charlish, Reuters, «Exiled News Service Started by Teen Blogger Becomes Big Source of Belarus News», 28 Αυγούστου 2020. Αναδημοσίευση στο Investing.com.
[3] Associated Press, «Belarus Opposition Figure Detained When Flight Diverted», PBS NewsHour, 23 Μαΐου 2021. Η εκτροπή της πτήσης Αθήνα-Βίλνιους και η σύλληψη του Roman Protasevich.
[4] Amnesty International, «A Web of Impunity: The Killings Iran’s Internet Shutdown Hid», 2020, ενημέρωση 2021. Έρευνα για την καταστολή και τη διακοπή πρόσβασης στο διαδίκτυο τον Νοέμβριο του 2019.
[5] Bloomberg, «Apple Limits iPhone File-Sharing Tool Used for Protests in China», 10 Νοεμβρίου 2022. Ο περιορισμός του AirDrop στις συσκευές της ηπειρωτικής Κίνας.
[6] Radio Free Asia, «Mute Protest: Chinese Crowds Hold Up Blank Sheets to Hit Out at Lockdowns, Censorship», 30 Νοεμβρίου 2022. Τα λευκά φύλλα Α4 ως σύμβολο των διαδηλώσεων μετά την πυρκαγιά στο Ουρούμτσι.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Αν το Πολυτεχνείο Είχε Smartphone
Η AI στην Πολιτική: Εργαλείο Έκφρασης ή Όπλο Παραπληροφόρησης;
