Μαθαίνουμε από μικροί να προσπαθούμε, να βελτιωνόμαστε, να ξεχωρίζουμε. Πόσο συχνά, όμως, μαθαίνουμε να λειτουργούμε ως μέρος ενός συνόλου; Η συμμετοχή σε μια ορχήστρα προσφέρει μια διαφορετική αντίληψη της προσωπικής εξέλιξης, στην οποία η επιτυχία του ενός συνδέεται με την επιτυχία όλων.
Όταν ένα παιδί αποφασίζει ότι θέλει να μάθει ένα μουσικό όργανο, καλείται να ακολουθήσει μια διαδικασία αρκετά διαφορετική από εκείνη που γνωρίζει στο σχολείο. Η εκμάθηση ενός οργάνου είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια μοναχική διαδικασία. Μόνο του, το παιδί δοκιμάζει ξανά και ξανά, κάνει λάθη, επιστρέφει στα δύσκολα σημεία και προσπαθεί να κατακτήσει όσα στην αρχή του φαίνονται αδύνατα. Είτε μελετά μια απλή άσκηση είτε ένα ολόκληρο μουσικό έργο.
Η διαδικασία αυτή, ωστόσο, έχει σημαντικά οφέλη. Και δεν αφορούν μόνο την κατάκτηση της γνώσης. Παράλληλα, καλλιεργεί τη συγκέντρωση, τον συντονισμό, την επιμονή και την αυτοπειθαρχία και, όσο ο μαθητής εμβαθύνει στο όργανο και στη μουσική, το πνεύμα και τον χαρακτήρα του μέσα από μια διαρκή διαδικασία αυτογνωσίας.
Με τον καιρό τα παιδιά άρχισαν να καταλαβαίνουν ότι το να ακούς τον άλλο δεν σημαίνει ότι παύεις να ακούς τον εαυτό σου.
Η Δύναμη της Μουσικής Συνύπαρξης
Και εδώ έρχεται το κρίσιμο ερώτημα: είναι αρκετή αυτή η ατομική διαδικασία για την ολοκλήρωση ενός μουσικού; Έπειτα από σαράντα χρόνια διδασκαλίας και είκοσι χρόνια ορχηστρικής εμπειρίας, πιστεύω πως όχι. Η ένταξη ενός νεαρού μουσικού σε ένα σύνολο προσφέρει κάτι διαφορετικό και εξίσου ουσιαστικό: τον βοηθά να περάσει από το «εγώ» στο «εμείς». Παύει να ακούει μόνο τον εαυτό του. Μαθαίνει να ακούει τον άλλο και να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις του συνόλου.
Αυτή η καλλιέργεια της ορχηστρικής παιδείας, βέβαια, δεν είναι αυτονόητη. Ο μαέστρος έχει καθοριστικό ρόλο, καθώς καθοδηγεί τους μουσικούς ώστε να λειτουργούν ως ενιαίο σύνολο. Όταν πριν από τρία χρόνια ξεκινήσαμε την Underground Kids Orchestra, μια ορχήστρα για παιδιά 6 έως 14 ετών, θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι στις πρώτες πρόβες υπήρχαν εβδομήντα διαφορετικοί ήχοι – όσοι και οι μικροί μουσικοί. Ο καθένας προσπαθούσε να παίξει δυνατά, για να ακούσει αυτό που παίζει και, ταυτόχρονα, για να ακουστεί.
Με τον καιρό, όμως, τα παιδιά άρχισαν να καταλαβαίνουν ότι το να ακούς τον άλλο δεν σημαίνει ότι παύεις να ακούς τον εαυτό σου. Αντίθετα, σημαίνει ότι συμβάλλεις στη δημιουργία ενός συνολικού ήχου, μέσα στον οποίο κάθε μουσικός έχει έναν συγκεκριμένο ρόλο.
Άρχισαν να αντιλαμβάνονται πότε έχουν ηγετικό ρόλο μέσα σε ένα έργο και πότε καλούνται να στηρίξουν κάποιον άλλο που εκείνη τη στιγμή αφηγείται μουσικά κάτι σημαντικό. Έμαθαν να μην είναι εστιασμένα αποκλειστικά στην παρτιτούρα τους, αλλά να παρακολουθούν και να εμπιστεύονται τον μαέστρο που καθοδηγεί την ορχήστρα.
Αυτή η μετάβαση από την ατομική προσπάθεια στη συλλογική δημιουργία δεν αφορά μόνο τη μουσική αντίληψη. Καλλιεργεί και την υπευθυνότητα απέναντι στο σύνολο. Ο νέος μουσικός καταλαβαίνει ότι τα λάθη του ή η ελλιπής προετοιμασία του δεν επηρεάζουν μόνο τον ίδιο, αλλά επιβαρύνουν το τελικό αποτέλεσμα ολόκληρης της ομάδας. Με αυτό τον τρόπο η προσωπική συνέπεια γίνεται προϋπόθεση της συλλογικής επιτυχίας.
Παράλληλα, το παιδί μαθαίνει να προσαρμόζεται, να αντιλαμβάνεται και να αντιμετωπίζει δυσκολίες που μπορεί να προκύψουν κατά την εκτέλεση και, κυρίως, να συμμετέχει ενεργά στην ομάδα. Υπάρχουν, για παράδειγμα, παιδιά που όταν έρχονται για πρώτη φορά στην ορχήστρα είναι φοβισμένα ή δειλά και «κρύβονται» μέσα στο σύνολο. Με την ενθάρρυνση, τη μελέτη και τη σταθερή συμμετοχή στις πρόβες γίνονται σταδιακά πιο αποφασιστικά και επιδιώκουν να συμβάλλουν ενεργά στο καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα.
Τα οφέλη της ορχήστρας ξεπερνούν τα όρια της μουσικής εκπαίδευσης και επεκτείνονται στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά μαθαίνουν να συνεργάζονται, να αναλαμβάνουν ευθύνες και να συνυπάρχουν με άλλους ανθρώπους σε ένα κοινωνικό σύνολο.
Η μουσική και τεχνική ικανότητα κάθε μέλους είναι ασφαλώς σημαντική. Εξίσου σημαντική, όμως, είναι και η προσωπικότητα κάθε μουσικού. Βλέποντας κανείς ένα μεγάλο σύνολο να εκτελεί ταυτόχρονα και με ακρίβεια ένα μουσικό έργο, θα μπορούσε να υποθέσει ότι η ορχήστρα περιορίζει την προσωπικότητα του μουσικού. Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα κατανοεί τη θέση της μέσα στην ομάδα και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να συμβάλλει σε αυτήν.
Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε την ορχήστρα με μια εικόνα που αποτελείται από πολλά μικρά κομμάτια ενός παζλ. Κάθε κομμάτι έχει τη δική του θέση και σημασία· όταν απουσιάζει ή δεν βρίσκεται σωστά τοποθετημένο, η συνολική εικόνα γίνεται ασαφής. Στη μουσική, αντίστοιχα, αυτό που τελικά δημιουργείται είναι ένα κοινό ηχητικό αποτέλεσμα.
Στις δύο ορχήστρες μας, την Underground Youth Orchestra και την Underground Kids Orchestra, επιδιώκουμε την ανάπτυξη της προσωπικότητας των παιδιών, γιατί αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επιτυχία της ορχήστρας. Η συμμετοχή στο σύνολο όχι μόνο δεν ισοπεδώνει την προσωπικότητα και τη μουσική ανάπτυξη του παιδιού, αλλά μπορεί να παίξει καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξή τους.
Αυτό επιβεβαιώνεται και από τις εμπειρίες των ίδιων των οικογενειών. Είναι πολλές οι περιπτώσεις γονέων που μας λένε ότι, μέσα από τη συμμετοχή του παιδιού τους στην ορχήστρα, εκείνο άρχισε να μελετά πιο συστηματικά και να αντιμετωπίζει τη μουσική με μεγαλύτερη συνέπεια. Και είμαστε ιδιαίτερα χαρούμενοι που πολλά από τα μέλη της ορχήστρας μας έχουν πλέον γίνει επαγγελματίες μουσικοί, τόσο στις επαγγελματικές ορχήστρες της χώρας μας όσο και στο εξωτερικό.
Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε την αξία του συνόλου και τη δύναμη της συλλογικής προσπάθειας, μέσα από την οποία ο καθένας εξελίσσεται, συμβάλλοντας παράλληλα στην πρόοδο όλων.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι αυτή η διαδικασία δεν αφορά μόνο τη μουσική εξέλιξη των παιδιών, αλλά και την κοινωνικοποίησή τους. Τα οφέλη της ορχήστρας ξεπερνούν τα όρια της μουσικής εκπαίδευσης και επεκτείνονται στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά μαθαίνουν να συνεργάζονται, να αναλαμβάνουν ευθύνες και να συνυπάρχουν με άλλους ανθρώπους σε ένα κοινωνικό σύνολο.
Το εκπαιδευτικό μας σύστημα, όπως είναι διαμορφωμένο, δίνει συχνά έμφαση στην ατομική επίδοση και εξέλιξη, αναδεικνύοντας την προσωπική προσπάθεια και την αριστεία. Κατά την προσωπική μου άποψη, όμως, η ουσιαστική πρόοδος δεν συντελείται μόνο σε ατομικό επίπεδο. Καλλιεργείται μέσα από τη συνεργασία, την αλληλεπίδραση και τη συνύπαρξη διαφορετικών ανθρώπων και δεξιοτήτων. Είναι σημαντικό, επομένως, να αναγνωρίσουμε την αξία του συνόλου και τη δύναμη της συλλογικής προσπάθειας, μέσα από την οποία ο καθένας εξελίσσεται, συμβάλλοντας παράλληλα στην πρόοδο όλων.
Και εδώ αναδεικνύεται μία από τις σημαντικότερες αρχές της ορχηστρικής παιδείας, στην οποία δίνουμε ιδιαίτερη έμφαση και την οποία κάθε νέος μουσικός καλείται να καλλιεργήσει: δεν κερδίζει εκείνος που ακούγεται περισσότερο, αλλά εκείνος που έχει μάθει πότε πρέπει να ακουστεί και πότε πρέπει να δώσει χώρο στους άλλους. Γνωρίζοντας πως στην ορχήστρα η ουσιαστική επιτυχία δεν βρίσκεται στην ατομική προβολή, αλλά στην ικανότητα κάθε μουσικού να συμβάλλει αρμονικά σε ένα κοινό αποτέλεσμα.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Τι Μαθαίνει το Σχολείο στα Παιδιά για το Φύλο (Χωρίς να το Διδάσκει)
