Τι σημαίνει να μεγαλώνεις σε μια εποχή όπου η απάντηση σχεδόν σε κάθε ερώτηση βρίσκεται λίγα δευτερόλεπτα μακριά; Οι σημερινοί έφηβοι, εκτός του ότι έχουν περισσότερη πρόσβαση στην πληροφορία από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά, διαθέτουν πλέον και εργαλεία με τα οποία μπορούν να γράψουν, να δημιουργήσουν, να οργανώσουν και να επεξεργαστούν ιδέες.
Την ίδια στιγμή, επικοινωνούν και σχετίζονται σε ένα περιβάλλον που κινείται διαρκώς ανάμεσα στον φυσικό και τον ψηφιακό κόσμο. Δεν αλλάζουν, λοιπόν, μόνο τα εργαλεία. Αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο χρειάζεται να μαθαίνουν, να σκέφτονται, να επικοινωνούν και να συνεργάζονται.
Η κριτική σκέψη αποκτά μια επιπλέον διάσταση. Δεν αρκεί να βρίσκεις την πληροφορία. Χρειάζεται να μπορείς να την αξιολογείς, να την αμφισβητείς, να διασταυρώνεις όσα διαβάζεις και τελικά να διαμορφώνεις τη δική σου κρίση.
Το καινούργιο με τις δεξιότητες που συνηθίζουμε να αποκαλούμε «soft skills» –όπως η επικοινωνία, η συνεργασία, η προσαρμοστικότητα και η κριτική σκέψη– είναι οι συνθήκες μέσα στις οποίες οι έφηβοι καλούνται να τις αναπτύξουν και να τις χρησιμοποιήσουν. Και μαζί με τις συνθήκες αλλάζει, ως έναν βαθμό, και το ίδιο το περιεχόμενό τους.
Η πρόσβαση στην πληροφορία, για παράδειγμα, δεν ήταν ποτέ τόσο εύκολη. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί πλέον να δώσει μέσα σε δευτερόλεπτα μια ολοκληρωμένη και πειστική απάντηση. Η κριτική σκέψη αποκτά έτσι μια επιπλέον διάσταση. Δεν αρκεί να βρίσκεις την πληροφορία. Χρειάζεται να μπορείς να την αξιολογείς, να την αμφισβητείς, να διασταυρώνεις όσα διαβάζεις και τελικά να διαμορφώνεις τη δική σου κρίση.
Το ίδιο σημαντικές είναι η περιέργεια και η δημιουργικότητα. Όταν οι απαντήσεις είναι τόσο εύκολα διαθέσιμες, έχει μεγαλύτερη αξία να μπορείς να θέτεις τα δικά σου ερωτήματα, να αναζητάς διαφορετικές οπτικές και να μη σταματάς στην πρώτη έτοιμη λύση. Όσο πιο εύκολα βρίσκουμε απαντήσεις τόσο περισσότερο χρειάζεται να μάθουμε να κάνουμε καλές ερωτήσεις.
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν επίσης η προσαρμοστικότητα και η ευελιξία. Οι σημερινοί έφηβοι θα κληθούν να μαθαίνουν και να εργάζονται σε ένα περιβάλλον όπου τα εργαλεία, οι απαιτήσεις και οι επαγγελματικοί ρόλοι θα αλλάζουν συνεχώς. Προσαρμοστικότητα δεν σημαίνει απλώς να ακολουθείς κάθε αλλαγή, αλλά να μπορείς να επανεξετάζεις όσα γνωρίζεις, να μαθαίνεις κάτι νέο και να αλλάζεις τρόπο σκέψης ή δράσης όταν τα δεδομένα το απαιτούν.
Υπάρχει όμως και μια άλλη μεγάλη αλλαγή. Ο τρόπος με τον οποίο οι έφηβοι επικοινωνούν και σχετίζονται. Μια συζήτηση μπορεί να ξεκινήσει στην τάξη, να συνεχιστεί σε μια ομαδική συνομιλία και να μεταφερθεί στα social media. Το όριο ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο δεν είναι πια πάντα σαφές.
Σε ένα γραπτό μήνυμα λείπουν ο τόνος της φωνής, το βλέμμα και η άμεση αντίδραση του άλλου. Ένα σχόλιο μπορεί να παρερμηνευτεί, να κοινοποιηθεί και να παραμείνει online για πολύ καιρό. Και μια διαφωνία που κάποτε θα τελείωνε με το σχόλασμα μπορεί σήμερα να συνεχίζεται για ώρες μέσα από μια οθόνη.
Γι’ αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία να μπορεί ένας έφηβος να αντιλαμβάνεται την οπτική του άλλου, να αναγνωρίζει και να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του, να διαφωνεί χωρίς να επιτίθεται και να καταλαβαίνει πότε μια συζήτηση χρειάζεται να φύγει από την οθόνη και να γίνει πρόσωπο με πρόσωπο.
Τέλος, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο συνεργαζόμαστε. Σήμερα η συνεργασία μπορεί να γίνεται από κοντά ή από απόσταση, σε διαφορετικά περιβάλλοντα και με ανθρώπους που έχουν διαφορετικές εμπειρίες και τρόπο σκέψης. Χρειάζεται να μπορούμε να ακούμε διαφορετικές οπτικές, να συνθέτουμε, να διαπραγματευόμαστε και να αναζητούμε λύσεις από κοινού.
Ίσως ο ίδιος ο όρος «soft skills» να αδικεί πλέον αυτές τις δεξιότητες. Δεν είναι απλώς συμπληρωματικές. Είναι απαραίτητες για τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε, συνεργαζόμαστε και σχετιζόμαστε.
Αυτές οι δεξιότητες φαίνεται ότι θα μας απασχολήσουν ακόμη περισσότερο στο μέλλον. Σε έναν κόσμο εργασίας που μεταβάλλεται γρήγορα, δεν θα αρκούν μόνο οι γνώσεις ή όσα μπορεί να παράγει κάποιος. Η ικανότητα να παίρνει αποφάσεις, να διαχειρίζεται σύνθετες καταστάσεις και να αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του θα γίνεται όλο και πιο σημαντική.
Ίσως ο ίδιος ο όρος «soft skills» να αδικεί πλέον αυτές τις δεξιότητες. Δεν είναι απλώς συμπληρωματικές. Είναι απαραίτητες για τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε, συνεργαζόμαστε και σχετιζόμαστε.
Οι δεξιότητες αυτές είναι από τη φύση τους βιωματικές. Μαθαίνουμε να συνεργαζόμαστε συνεργαζόμενοι, να διαχειριζόμαστε μια διαφωνία όταν βρεθούμε μέσα σε αυτή, να κατανοούμε μια διαφορετική οπτική όταν χρειαστεί πραγματικά να την ακούσουμε. Χρειάζονται εμπειρίες και ευκαιρίες για εξάσκηση και το σχολείο μπορεί να προσφέρει ένα τέτοιο περιβάλλον.
Τα τελευταία χρόνια, μέσα από την εκπαίδευση μαθητών στη σχολική διαμεσολάβηση, βλέπω στην πράξη τη διαφορά ανάμεσα στο να μιλάμε στα παιδιά για αυτές τις δεξιότητες και στο να τους δίνουμε την ευκαιρία να τις εξασκήσουν. Οι μαθητές εκπαιδεύονται να ακούν, να αναγνωρίζουν διαφορετικές οπτικές, να διατυπώνουν ερωτήσεις, να διαχειρίζονται τη διαφωνία και να αναζητούν λύσεις που δεν τους δίνονται έτοιμες. Στη συνέχεια καλούνται να τις αξιοποιήσουν στις πραγματικές σχέσεις και συγκρούσεις τους.
Δεν γνωρίζουμε ποια εργαλεία θα χρησιμοποιούν οι σημερινοί έφηβοι σε δέκα χρόνια, ούτε πόσο διαφορετικός θα είναι τότε ο τρόπος που θα μαθαίνουν, θα εργάζονται και θα επικοινωνούν. Γνωρίζουμε όμως ότι θα χρειάζεται να κρίνουν, να επιλέγουν, να συνεργάζονται, να διαχειρίζονται διαφωνίες και να σχετίζονται με ανθρώπους που δεν σκέφτονται πάντα όπως εκείνοι.
Οι έφηβοι χρειάζονται σήμερα τον χώρο και τις ευκαιρίες για να δοκιμάσουν αυτές τις δεξιότητες στην πράξη. Να καλλιεργήσουν εκείνες που θα τους επιτρέψουν να παραμείνουν αυτόνομοι και ουσιαστικά συνδεδεμένοι με τους άλλους, όσα κι αν αλλάξουν γύρω τους.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Ελεάνα Κολωνιά: «Σκέψου σαν Φυσικός
