Τι χρειάζεται ένα παιδί για να είναι έτοιμο για έναν κόσμο που αλλάζει; Ίσως λιγότερη απομνημόνευση και περισσότερη περιέργεια, συνεργασία και ελευθερία να αποτύχει. Το «STEAM beyond Borders» δοκιμάζει αυτή την ιδέα σε μια τάξη που απλώνεται σε πέντε ηπείρους.
Πόσο εύκολο είναι να καθίσεις στο ίδιο τραπέζι με έναν άνθρωπο που μιλά διαφορετική γλώσσα, έχει διαφορετική κουλτούρα ή βλέπει τον κόσμο διαφορετικά και να δημιουργήσετε κάτι μαζί; Δύσκολο; Πιθανότατα. Αδύνατο; Τα παιδιά αποδεικνύουν πως δεν είνα
Αυτή είναι, σε μεγάλο βαθμό, η λογική πίσω από το «STEAM beyond Borders», το πρόγραμμα του Children’s Institute of Technology (CIT) που δημιουργεί μια κοινή «τάξη» για παιδιά της διασποράς σε πέντε ηπείρους. Μαθητές από την Ελλάδα, τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία, την Αυστραλία, την Αίγυπτο και το Κονγκό συναντούν την ελληνική πολιτισμική κληρονομιά όχι ως ύλη προς απομνημόνευση, αλλά ως αφετηρία για πειράματα, κατασκευές, μηχανική, ρομποτική και δημιουργική επίλυση προβλημάτων.
Ένα παιδί στην Αθήνα κατασκευάζει μια αντλία του Αρχιμήδη. Ένα άλλο, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, προσπαθεί να κάνει ένα ρομπότ να κινηθεί. Κάπου στη διαδρομή μια κατασκευή καταρρέει, ένας κώδικας αρνείται να λειτουργήσει και τα παιδιά πρέπει να ξαναρχίσουν. Αλλά αυτό ακριβώς μπορεί να είναι το ζητούμενο.
Η υλοποίηση του προγράμματος, με τίτλο «Γέφυρες Καινοτομίας: Συνδέοντας την Αρχαία Ελλάδα με τη Διασπορά», απέσπασε φέτος Χρυσό Βραβείο στα Education Leaders Awards 2026, στην κατηγορία των ψηφιακών πλατφορμών και εργαλείων για την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας.
Πίσω από τη διάκριση, όμως, υπάρχει μια επιλογή που λέει περισσότερα για τη φιλοσοφία του: το πρόγραμμα, μαζί με τον απαραίτητο τεχνολογικό εξοπλισμό και τα STEAM kits, προσφέρεται δωρεάν στα συμμετέχοντα σχολεία. «Δεν θα είχε νόημα να δημιουργήσουμε ένα πρόγραμμα που μιλά για κατάργηση των συνόρων και ταυτόχρονα να δημιουργούμε ένα οικονομικό σύνορο στην είσοδό του», λέει στην αθηΝΕΑ η Μαριλίζα Ποντικού-Λιγνού, ιδρύτρια του CIT.
Και κάπως έτσι η συζήτησή μας ξεφεύγει από τα robots, τον κώδικα και τα STEAM kits και γίνεται μια συζήτηση για την ίδια την εκπαίδευση. Γιατί, παρότι η τεχνολογία βρίσκεται ακόμη και στο όνομα του STEAM –Science, Technology, Engineering, Arts και Mathematics–, η καινοτομία εδώ δεν μετριέται σε περισσότερα tablets ή robots στην τάξη. Βρίσκεται και στον διαφορετικό τρόπο να μαθαίνεις: όχι απλώς να απομνημονεύεις τη σωστή απάντηση, αλλά να αποκτάς την αυτοπεποίθηση να αναζητάς τις δικές σου απαντήσεις.
Ποιο κενό προσπαθεί να καλύψει το «STEAM beyond Borders»;
Το STEAM beyond Borders ξεκίνησε από μια πολύ απλή σκέψη: ότι η πρόσβαση σε σύγχρονες εκπαιδευτικές εμπειρίες δεν θα έπρεπε να εξαρτάται από το πού γεννήθηκε ένα παιδί, σε ποια χώρα βρίσκεται ή από τις οικονομικές δυνατότητες του σχολείου του.
Υπάρχουν παιδιά σε όλο τον κόσμο που έχουν περιέργεια, φαντασία και τεράστια διάθεση να δημιουργήσουν, αλλά δεν έχουν πάντα πρόσβαση στα ίδια εργαλεία και στις ίδιες ευκαιρίες. Αυτό είναι το κενό που θέλουμε να μικρύνουμε.
Παράλληλα, θέλαμε να δημιουργήσουμε έναν τρόπο ώστε παιδιά που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά να μπορούν να μαθαίνουν μαζί, να συνεργάζονται και να αισθάνονται ότι ανήκουν στην ίδια μαθησιακή κοινότητα. Γι’ αυτό και το «beyond borders» για εμάς δεν αφορά μόνο τα γεωγραφικά σύνορα. Αφορά και τα οικονομικά, γλωσσικά και πολιτισμικά σύνορα που πολλές φορές υπάρχουν στην εκπαίδευση.
Συνδέετε δύο πεδία που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν αρκετά μακρινά: την ελληνική πολιτισμική κληρονομιά και τη σύγχρονη τεχνολογία. Πώς συναντιούνται αυτά τα δύο;
Για εμάς δεν είναι τόσο μακρινά όσο φαίνονται. Αν κοιτάξουμε την ελληνική πολιτισμική κληρονομιά όχι ως κάτι που πρέπει απλώς να απομνημονεύσουμε, αλλά ως έναν κόσμο γεμάτο ερωτήματα, εφευρέσεις, μαθηματικά, μηχανική και παρατήρηση της φύσης, η σύνδεση έρχεται πολύ φυσικά.
Ένα παιδί, για παράδειγμα, δεν χρειάζεται απλώς να ακούσει ποιος ήταν ο Αρχιμήδης. Μπορεί να κατασκευάσει τη δική του αντλία του Αρχιμήδη, να καταλάβει στην πράξη πώς λειτουργεί και στη συνέχεια να χρησιμοποιήσει σύγχρονα εργαλεία για να πειραματιστεί, να σχεδιάσει ή να προγραμματίσει.
Η τεχνολογία γίνεται έτσι το εργαλείο με το οποίο τα παιδιά ξαναπιάνουν στα χέρια τους ιδέες αιώνων. Και ξαφνικά η πολιτισμική κληρονομιά παύει να είναι κάτι που βρίσκεται μόνο σε ένα βιβλίο ή σε ένα μουσείο. Γίνεται ζωντανή.
Ένα παιδί στην Αθήνα, ένα παιδί στη Νέα Υόρκη, ένα στην Ιαπωνία και ένα στο Κονγκό μπορεί να έχουν πολύ διαφορετική σχέση με την ελληνική γλώσσα και την ελληνική ταυτότητα. Πώς δημιουργείται μια πραγματικά κοινή «τάξη» ανάμεσά τους;
Ακριβώς επειδή ξεκινούν από τόσο διαφορετικά σημεία, δεν προσπαθούμε να δημιουργήσουμε μια τάξη στην οποία όλοι πρέπει να είναι ίδιοι. Προσπαθούμε να δημιουργήσουμε μια τάξη στην οποία όλοι έχουν κάτι να συνεισφέρουν.
Η κοινή γλώσσα δεν είναι απαραίτητα μόνο η ελληνική. Είναι η δημιουργία. Είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να λύσουμε, μια κατασκευή που πρέπει να λειτουργήσει, ένα πείραμα που μπορεί να αποτύχει και να χρειαστεί να το ξαναδοκιμάσουμε.
Όταν δύο παιδιά προσπαθούν μαζί να κάνουν ένα ρομπότ να κινηθεί ή να βρουν γιατί μια κατασκευή δεν λειτουργεί, οι διαφορές τους δεν εξαφανίζονται – και δεν θέλουμε να εξαφανιστούν. Απλώς παύουν να αποτελούν εμπόδιο. Γίνονται μέρος της ομάδας.
Τα παιδιά που συμμετέχουν μαθαίνουν μόνο για την Ελλάδα ή αρχίζουν μέσα από αυτή τη συνεργασία να ανακαλύπτουν και τις διαφορετικές κουλτούρες των άλλων παιδιών;
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο όμορφα στοιχεία του προγράμματος. Η Ελλάδα είναι η αφετηρία, όχι το τέλος της διαδρομής.
Μέσα από τη συνεργασία τα παιδιά αρχίζουν αναπόφευκτα να γνωρίζουν το ένα το άλλο. Να βλέπουν πώς είναι ένα σχολείο στην άλλη άκρη του κόσμου, πώς σκέφτονται συνομήλικοί τους, τι τους ενθουσιάζει, τι κάνουν διαφορετικά.
Και θεωρώ πολύ σημαντικό ότι η πολιτισμική ανταλλαγή δεν γίνεται με τη λογική «εμείς θα σας μάθουμε τον δικό μας πολιτισμό». Γίνεται αμφίδρομα. Μοιραζόμαστε κάτι από τη δική μας ιστορία και ταυτόχρονα ανοίγουμε χώρο για να γνωρίσουμε τη δική τους.
Αποτυπώνονται οι διαφορετικές κουλτούρες στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά προσεγγίζουν τις ίδιες προκλήσεις; Υπήρξε κάτι που σας εξέπληξε ή σας έκανε ιδιαίτερη εντύπωση;
Ναι, και αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να το παρακολουθεί κανείς. Η ίδια ακριβώς πρόκληση μπορεί να οδηγήσει σε τελείως διαφορετικές λύσεις.
Τα παιδιά φέρνουν μέσα σε αυτό που δημιουργούν εικόνες, εμπειρίες και τρόπους σκέψης από το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν. Και εκεί αντιλαμβάνεσαι πολύ καθαρά κάτι που ως εκπαιδευτικοί συχνά ξεχνάμε: ότι δεν υπάρχει μόνο ένας σωστός δρόμος προς τη λύση.
Προσωπικά, αυτό που με εντυπωσιάζει περισσότερο είναι πόσο γρήγορα τα παιδιά ξεπερνούν διαφορές που εμείς οι ενήλικοι θεωρούμε μεγάλες. Αν τους δώσεις έναν κοινό στόχο και χώρο να δημιουργήσουν, βρίσκουν τρόπους να επικοινωνήσουν πολύ πιο εύκολα απ’ όσο φανταζόμαστε.
Επιλέξατε να προσφέρετε δωρεάν όχι μόνο το πρόγραμμα αλλά και τον απαραίτητο τεχνολογικό εξοπλισμό. Ήταν εξαρχής προϋπόθεση για εσάς ότι η οικονομική δυνατότητα ενός σχολείου δεν θα καθορίζει τη συμμετοχή του;
Ναι. Και για εμένα αυτό ήταν αδιαπραγμάτευτο.
Δεν θα είχε νόημα να δημιουργήσουμε ένα πρόγραμμα που μιλά για κατάργηση των συνόρων και ταυτόχρονα να δημιουργούμε ένα οικονομικό σύνορο στην είσοδό του.
Ο εξοπλισμός είναι συχνά ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην εκπαίδευση STEAM. Δεν μπορείς να πεις σε ένα σχολείο «ελάτε να συμμετάσχετε», αν για να συμμετάσχει πρέπει πρώτα να διαθέσει ένα budget που ενδεχομένως δεν έχει.
Θέλαμε λοιπόν το σημείο εκκίνησης να είναι όσο γίνεται πιο δίκαιο. Δεν μπορούμε φυσικά να εξαλείψουμε όλες τις ανισότητες που υπάρχουν μεταξύ των σχολείων. Μπορούμε όμως να φροντίσουμε να μη δημιουργούμε εμείς μία ακόμη.
Υπάρχουν παιδιά που δεν θεωρούν τον εαυτό τους «καλό» ούτε στις θετικές επιστήμες ούτε στην τεχνολογία. Πώς φροντίζετε ώστε το STEAM να μη γίνει ένας ακόμη χώρος όπου διακρίνονται μόνο οι ήδη δυνατοί μαθητές;
Αυτό είναι κάτι που με απασχολεί πάρα πολύ ως εκπαιδευτικό. Δεν θέλω ένα παιδί οκτώ ή δέκα ετών να έχει ήδη αποφασίσει ότι «δεν είναι καλό στα μαθηματικά» ή «δεν το έχει με την τεχνολογία».
Στο STEAM δεν ψάχνουμε ποιος θα βρει πρώτος τη σωστή απάντηση. Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι να είσαι σημαντικός μέσα σε μία ομάδα. Κάποιος θα σκεφτεί την ιδέα, κάποιος θα σχεδιάσει, κάποιος θα κατασκευάσει, κάποιος θα εντοπίσει τι δεν λειτουργεί, κάποιος θα βρει έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο να λυθεί το πρόβλημα.
Και ίσως το σημαντικότερο είναι ότι επιτρέπουμε στα παιδιά να αποτυγχάνουν. Μια κατασκευή που πέφτει ή ένας κώδικας που δεν λειτουργεί δεν σημαίνει «δεν είμαι καλός». Σημαίνει «έχω μία ακόμη πληροφορία για το τι πρέπει να αλλάξω».
Αν ένα παιδί φύγει από το μάθημα πιστεύοντας λίγο περισσότερο στις δυνατότητές του, για εμένα αυτό είναι πολύ μεγαλύτερη επιτυχία από το να έχει απλώς ολοκληρώσει σωστά μια δραστηριότητα.
Το Α του STEAM –οι Arts– συχνά περνά σε δεύτερη μοίρα όταν μιλάμε για τεχνολογία. Τι ρόλο παίζουν η τέχνη, η φαντασία και η δημιουργικότητα στο δικό σας μοντέλο;
Τεράστιο. Και θα έλεγα ότι χωρίς το Α, χάνεται ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της φιλοσοφίας του STEAM.
Δεν θέλουμε παιδιά που απλώς γνωρίζουν πώς να χρησιμοποιούν μια τεχνολογία. Θέλουμε παιδιά που μπορούν να φανταστούν τι θα μπορούσαν να κάνουν με αυτή.
Η τέχνη και η δημιουργικότητα μπαίνουν στον σχεδιασμό, στο storytelling, στην αισθητική, στον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί επιλέγει να παρουσιάσει μια ιδέα ή να δώσει τη δική του λύση σε ένα πρόβλημα.
Η τεχνολογία είναι εργαλείο. Η φαντασία είναι αυτή που αποφασίζει τι θα κάνουμε με το εργαλείο.
Υπάρχει συχνά η εντύπωση ότι η καινοτομία στην εκπαίδευση σημαίνει «περισσότερη τεχνολογία». Πού βρίσκεται για εσάς η πραγματική καινοτομία;
Για εμένα η καινοτομία δεν βρίσκεται στον εξοπλισμό. Ένα σχολείο μπορεί να γεμίσει tablets, robots και διαδραστικούς πίνακες και να συνεχίσει να διδάσκει με ακριβώς τον ίδιο τρόπο.
Η πραγματική καινοτομία βρίσκεται στο τι ζητάμε από το παιδί να κάνει.
Να ακούσει και να απομνημονεύσει; Ή να αναρωτηθεί, να δοκιμάσει, να συνεργαστεί, να κατασκευάσει, να κάνει λάθος, να αλλάξει στρατηγική και να δημιουργήσει κάτι δικό του;
Για εμένα εκεί βρίσκεται η μεγάλη αλλαγή. Η τεχνολογία μπορεί να την υποστηρίξει, αλλά δεν μπορεί να την αντικαταστήσει.
Μιλάμε πολύ για τις «δεξιότητες του 21ου αιώνα». Ποιες θεωρείτε πραγματικά κρίσιμες για ένα παιδί που μεγαλώνει σήμερα και ποιες από αυτές δυσκολεύεται περισσότερο να καλλιεργήσει το παραδοσιακό σχολείο;
Νομίζω ότι για πολλά χρόνια εκπαιδεύαμε τα παιδιά για έναν κόσμο στον οποίο η γνώση ήταν δύσκολο να βρεθεί. Σήμερα ένα παιδί έχει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα πρόσβαση σε περισσότερη πληροφορία από όση θα μπορούσε ποτέ να απομνημονεύσει.
Άρα το κρίσιμο ερώτημα αλλάζει. Δεν είναι μόνο «τι ξέρεις;», αλλά «τι μπορείς να κάνεις με αυτό που ξέρεις;».
Κριτική σκέψη, επίλυση προβλημάτων, συνεργασία, επικοινωνία, δημιουργικότητα, προσαρμοστικότητα. Και πλέον θα πρόσθετα οπωσδήποτε την ικανότητα να χρησιμοποιεί κανείς την τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη με κρίση, όχι παθητικά.
Το παραδοσιακό σχολείο δυσκολεύεται περισσότερο, κατά τη γνώμη μου, εκεί όπου δεν υπάρχει μία προκαθορισμένη σωστή απάντηση. Γιατί αυτές οι δεξιότητες χρειάζονται χώρο για πειραματισμό, λάθος, αβεβαιότητα και διαφορετικές λύσεις.
Το πρόγραμμα «Γέφυρες Καινοτομίας» απέσπασε χρυσό βραβείο στα Education Leaders Awards. Πέρα από αυτή τη σημαντική αναγνώριση, πού εντοπίζετε περισσότερο εσείς την επιτυχία του προγράμματος; Σχετικά με τις γνώσεις που απέκτησαν τα παιδιά, με τις δεξιότητές τους, με τη σχέση τους με την ελληνική γλώσσα ή με κάτι λιγότερο εύκολα μετρήσιμο;
Η βράβευση ήταν φυσικά μια πολύ σημαντική στιγμή για εμάς, γιατί αποτελεί αναγνώριση της δουλειάς μιας ολόκληρης ομάδας. Αλλά δεν είναι αυτό που θεωρώ μεγαλύτερη επιτυχία.
Για εμένα η επιτυχία βρίσκεται σε πράγματα πολύ πιο δύσκολα να μπουν σε ένα Excel.
Είναι ένα παιδί που στην αρχή διστάζει να μιλήσει και στο τέλος σηκώνει το χέρι για να παρουσιάσει την ιδέα της ομάδας του. Ένα παιδί που χρησιμοποιεί ελληνικές λέξεις που μέχρι τότε απέφευγε. Δύο παιδιά από διαφορετικές χώρες που γελούν μπροστά σε μια κατασκευή που μόλις κατέρρευσε και ξεκινούν πάλι από την αρχή.
Οι γνώσεις είναι σημαντικές. Οι δεξιότητες επίσης. Αλλά αν καταφέρουμε τα παιδιά να συνδέσουν τη μάθηση, την ελληνική πολιτισμική κληρονομιά και την επαφή με έναν άλλο πολιτισμό με ένα θετικό συναίσθημα, τότε έχουμε πετύχει κάτι που μπορεί να τα ακολουθεί για πολλά χρόνια.
Αν μπορούσαμε να επιστρέψουμε σε αυτά τα παιδιά ύστερα από δέκα χρόνια, τι θα θέλατε περισσότερο να έχει μείνει από τη συμμετοχή τους στο πρόγραμμα;
Δεν θα με απασχολούσε ιδιαίτερα αν θυμούνται πώς ακριβώς λειτουργούσε η κατασκευή που έφτιαξαν ή ποιον κώδικα χρησιμοποίησαν.
Θα ήθελα να έχει μείνει η αίσθηση ότι μπορούν να δημιουργήσουν.
Ότι όταν συναντούν κάτι που δεν γνωρίζουν, η πρώτη τους σκέψη δεν είναι «δεν μπορώ», αλλά «πώς μπορώ να το μάθω;». Ότι δεν φοβούνται να δοκιμάσουν, να αποτύχουν και να ξαναπροσπαθήσουν. Και ότι μπορούν να καθίσουν στο ίδιο τραπέζι με έναν άνθρωπο που μιλά διαφορετική γλώσσα, έχει διαφορετική κουλτούρα ή βλέπει τον κόσμο διαφορετικά και να δημιουργήσουν κάτι μαζί.
Αν δέκα χρόνια μετά έχει μείνει αυτή η περιέργεια, η αυτοπεποίθηση και η διάθεση να συνεργάζονται πέρα από σύνορα, τότε το πρόγραμμα θα έχει πετύχει ακριβώς αυτό για το οποίο δημιουργήθηκε.
Φέτος, λοιπόν, πώς συνεχίζεται το ταξίδι του «STEAM beyond Borders»; Πού θέλετε να φτάσει και πώς μπορεί ένα σχολείο ή ένας εκπαιδευτικός που διαβάζει αυτή τη συνέντευξη να γίνει μέρος του;
Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα πλαισιώνουν οι: Μαριλίζα Ποντικού-Λιγνού, εκπαιδευτικός και γενική συντονίστρια, ιδρύτρια του CIT, η Μαρτίνα Παπαϊωάννου, εκπαιδευτικός και υπεύθυνη τεχνολογίας, και η δρ Πέννυ Καλάκου, εκπαιδευτικός και υπεύθυνη επιστημονικής επιμέλειας και επίβλεψης της υλοποίησης του προγράμματος.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
STEAM Beyond Borders – Ελληνόγλωσση Εκπαίδευση σε 5 Ηπείρους
Τα Παιδιά μας Χρειάζονται Πυξίδα, Όχι Χάρτη
Ρωτήσαμε τη Ζωή Κοσκινίδου γιατί η Κόκκινη Αλεπού «Διαβάζει Δυνατά»
