Σεπτέμβριος. Και ήδη οι γονείς επαναλαμβάνουμε, λίγο-πολύ, την ίδια τελετουργία. Αγοράζουμε γραφική ύλη και σχολικά βιβλία, οργανώνουμε δραστηριότητες, δρομολόγια και υποχρεώσεις και προσπαθούμε να καταστρώσουμε το καλύτερο δυνατό πρόγραμμα για τη νέα σχολική χρονιά. Ένα «σταυρόλεξο για δυνατούς λύτες», αναμφισβήτητα, που δυσκολεύει ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών.
Πίσω από όλες αυτές τις αποφάσεις, ο στόχος είναι σταθερός: να δώσουμε στα παιδιά μας ευκαιρίες, υποστήριξη και εφόδια, ώστε να ανταποκριθούν στις προκλήσεις του τώρα αλλά και του μέλλοντος.
Αφού δεν γνωρίζουμε πώς θα μοιάζει ο κόσμος σε δέκα χρόνια, πώς μπορούμε να ξέρουμε τι ακριβώς πρέπει να μάθουν τα παιδιά σήμερα;
Το μέλλον, βέβαια, ήταν πάντοτε απρόβλεπτο. Κανείς από τους γονείς που έστελναν τα παιδιά τους στο σχολείο στις αρχές της δεκαετίας του ’80 ή του ’90 δεν μπορούσε να προβλέψει το διαδίκτυο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μια παγκόσμια πανδημία ή την τεχνητή νοημοσύνη. Ωστόσο, οι περισσότεροι μεγαλώσαμε με τον «μπούσουλα» ότι υπήρχε μια διαδρομή που μπορούσε να αυξήσει σημαντικά τις πιθανότητες μιας καλής ζωής. Η «συνταγή»; Επιτυχία μέσω Πανελληνίων σε μια «δυνατή» σχολή, συνήθως συνδεδεμένη με ένα επάγγελμα που υποσχόταν επαγγελματική και οικονομική σταθερότητα. Κι ας ήταν πολλοί εκείνοι που βρήκαν τον δρόμο τους αλλού και απέδειξαν ότι οι Πανελλήνιες δεν ήταν μονόδρομος. Ήταν, όμως, ο πιο αναγνωρίσιμος χάρτης μιας εποχής που πίστευε ότι το μέλλον μπορεί να προβλεφθεί.
Τα Δεδομένα Άλλαξαν
Σήμερα, που μια μηχανή μπορεί να γράψει μια εργασία, να μεταφράσει τα πάντα, να συνθέσει μουσική, να δημιουργήσει εικόνες, να λύσει εξισώσεις και να απαντήσει σε ερωτήσεις μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, το τοπίο έγινε ακόμη πιο θολό. Αν η γνώση βρίσκεται πλέον παντού, ποιος είναι ο πραγματικός σκοπός της εκπαίδευσης; Προετοιμάζουμε όντως τα παιδιά μας για το μέλλον ή για έναν τρόπο ζωής και μια αγορά εργασίας που πιθανότατα δεν θα υπάρχουν όταν ενηλικιωθούν; Αφού δεν γνωρίζουμε πώς θα μοιάζει ο κόσμος σε δέκα χρόνια, πώς μπορούμε να ξέρουμε τι ακριβώς πρέπει να μάθουν τα παιδιά σήμερα;
Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη είναι και μια συζήτηση για το είδος της κοινωνίας που θέλουμε να οικοδομήσουμε.
Η αναζήτηση απαντήσεων μας πάει χιλιάδες χρόνια πίσω, στην αρχαία Ελλάδα και στην έννοια της φρόνησης. Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιούσε τον όρο για να περιγράψει την ικανότητα του ανθρώπου να κρίνει σωστά, να διακρίνει τι έχει πραγματική αξία σε κάθε περίσταση και να αποφασίζει όχι μόνο τι μπορεί να κάνει, αλλά κυρίως τι αξίζει να κάνει. Φρόνηση, επομένως, δεν σημαίνει γνώση ή ευφυΐα. Σημαίνει να μπορεί κάποιος να συνδυάζει αποτελεσματικά έννοιες πέρα για πέρα ανθρώπινες: εμπειρία, κρίση, αξίες και επίγνωση των συνεπειών των πράξεών του.
Της AI τα Καμώματα…
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει ήδη μπει για τα καλά στη ζωή μας, βοηθώντας μας να κάνουμε πολλά πράγματα γρηγορότερα και ευκολότερα. Εξοικονομεί κόπο, χρόνο και ενέργεια. Η ευκολία αυτή, όμως, δεν γίνεται με το αζημίωτο. Πρόσφατα επισημάνθηκε ότι η αυξανόμενη εξάρτησή μας από συστήματα AI και η απουσία της «τριβής» που απαιτεί μια διαδικασία ενδέχεται σταδιακά να επηρεάσουν την αυτονομία μας και τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, αποφασίζουμε και ενεργούμε.
Φρόνηση σημαίνει να μπορεί κάποιος να συνδυάζει αποτελεσματικά εμπειρία, κρίση, αξίες και επίγνωση των συνεπειών των πράξεών του.
Αντίστοιχους προβληματισμούς εκφράζουν και εκπαιδευτικοί σε πέντε ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα: εμφανίζονται πρόθυμοι να ενσωματώσουν τα νέα εργαλεία στην εκπαιδευτική διαδικασία, ανησυχούν όμως για την πιθανή αποδυνάμωση της δημιουργικότητας και της κριτικής σκέψης των παιδιών. Ευρωπαϊκές μελέτες διευρύνουν ακόμη περισσότερο τη συζήτηση, εξετάζοντας τον αντίκτυπο των νέων τεχνολογιών όχι μόνο στην εκπαίδευση και την εργασία, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο συμμετέχουμε στα κοινά άρα και στη λειτουργία των δημοκρατικών κοινωνιών. Γιατί, σίγουρα, η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη είναι και μια συζήτηση για το είδος της κοινωνίας που θέλουμε να οικοδομήσουμε.
Η πρόκληση για τη χώρα μας είναι μεγάλη: οικονομική κρίση, δημογραφικό, brain drain και, πλέον, η ανάγκη προσαρμογής σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη αναδιαμορφώνει επαγγέλματα και κοινωνίες. Έως τώρα, το εκπαιδευτικό μας σύστημα παρέμενε σε μεγάλο βαθμό προσανατολισμένο στις ανάγκες ενός κόσμου που σταδιακά παύει να υπάρχει. Η φετινή εισαγωγή της ΑΙ στα σχολεία, με εργαλεία όπως το EduAI, αλλά και με την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, αποτελεί μια σημαντική και ελπιδοφόρα κίνηση προς την κατεύθυνση της προσαρμογής του σχολείου στη νέα πραγματικότητα.
Ταυτόχρονα, κάνει ακόμη πιο επίκαιρη την ανάγκη να ξανασκεφτούμε τι περιμένουμε από την εκπαίδευση: όχι μόνο μετάδοση γνώσεων και προετοιμασία για τις Πανελλήνιες και την αγορά εργασίας, αλλά διαμόρφωση ελεύθερων, σκεπτόμενων και υπεύθυνων ανθρώπων, ικανών να προσαρμόζονται, να επιλέγουν και να συμμετέχουν ενεργά ως πολίτες.
Όσο περισσότερο εξελίσσεται η τεχνολογία τόσο πιο σπάνια και πολύτιμα γίνονται όσα δεν χωρούν εύκολα σε έναν αλγόριθμο.
Όσα δεν Χωρούν σε Έναν Αλγόριθμο
Τα παιδιά θα μάθουν να χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη. Τι επιβάλλεται όμως πια να μάθουν πέρα από αυτήν; Όλο και περισσότερες έρευνες συγκλίνουν στη σημασία δεξιοτήτων όπως η δημιουργικότητα, η περιέργεια, η ενσυναίσθηση, η προσαρμοστικότητα, η συνεργασία και η κριτική σκέψη, άρα και των δραστηριοτήτων και ενδιαφερόντων που τις καλλιεργούν. Με πιο απλά λόγια, να μην ξεχνούν να θέτουν να ερωτήματα, να αξιολογούν πληροφορίες, να αναγνωρίζουν τα λάθη τους, να αμφισβητούν –και την ίδια την AI– και να αναλαμβάνουν την ευθύνη των επιλογών τους. Αλλά και κάτι ακόμη δυσκολότερο στην εποχή της ταχύτητας: να μην παρασύρονται από την εύκολη απάντηση, να μη λειτουργούν διεκπεραιωτικά, να αντέχουν την αβεβαιότητα, να αναθεωρούν και να επιμένουν.
Και όλα αυτά καλλιεργούνται τόσο στο σχολείο όσο και στην οικογένεια και, μάλιστα, με πολύ περισσότερους τρόπους από τους συμβατικούς. Μέσα από τη μουσική, το θέατρο, τη λογοτεχνία και τις τέχνες, που ανοίγουν το μυαλό και φωτίζουν την ψυχή. Μέσα από τον αθλητισμό, που διδάσκει πειθαρχία, αφοσίωση, συνεργασία, επιμονή, αλλά και αποδοχή της ήττας. Μέσα από την επαφή με τη φύση, που μας θυμίζει ότι είμαστε μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου. Ακόμη και μέσα από τη… βαρεμάρα, που αφήνει στα παιδιά τον χώρο να επιστρατεύσουν τη φαντασία και τη δημιουργικότητά τους.
Ο στόχος είναι σταθερός: να δώσουμε στα παιδιά μας ευκαιρίες, υποστήριξη και εφόδια, ώστε να ανταποκριθούν στις προκλήσεις του τώρα αλλά και του μέλλοντος.
Καλλιεργούνται επίσης και από τη συνύπαρξη με ανθρώπους διαφορετικών εμπειριών, αντιλήψεων και δυνατοτήτων, μέσα από τη συμπερίληψη και την κατανόηση ότι η διαφορετικότητα δεν είναι απειλή αλλά πηγή γνώσης. Γιατί όσο περισσότερο εξελίσσεται η τεχνολογία τόσο πιο σπάνια και πολύτιμα γίνονται όσα δεν χωρούν εύκολα σε έναν αλγόριθμο: η γενναιοδωρία, η αλληλεγγύη, η φροντίδα, η ευθύνη, η συμμετοχή στο κοινό καλό. Η επίγνωση, τελικά, ότι δεν υπάρχουμε μόνο ως άτομα, αλλά ως μέλη μιας κοινότητας.
«Είμαστε εις το “εμείς” και όχι εις το “εγώ”», έγραφε ο Μακρυγιάννης. Δύο αιώνες μετά, δύσκολα θα βρίσκαμε πιο επίκαιρο μήνυμα ζωής – και μάλιστα τόσο «παντός καιρού». Γιατί σε έναν κόσμο που αλλάζει πιο γρήγορα απ’ όσο μπορούμε να προβλέψουμε, το σημαντικότερο εφόδιο που μπορούμε να δώσουμε στα παιδιά μας δεν είναι ένας έτοιμος χάρτης, αλλά κρατήματα και πυξίδα για να βρίσκουν τον προσανατολισμό τους κάθε φορά που ο προορισμός και οι διαδρομές αλλάζουν.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
