Κάθε μεγάλη πρόοδος της ανθρωπότητας διεύρυνε τον ηθικό μας κύκλο, αναγνωρίζοντας αξία και δικαιώματα σε όσους μέχρι τότε έμεναν στο περιθώριο. Σήμερα, με την τεχνητή νοημοσύνη, σε σχέση με την οποία δεν γνωρίζουμε ακόμη πού τελειώνει η νοημοσύνη και πού αρχίζει η εμπειρία, ποια στάση είναι πραγματικά ηθική;
Μια φορά κι έναν καιρό, πιστεύαμε ότι μπορούσαμε να κατανοήσουμε τον κόσμο και να τον χωρέσουμε μέσα σε όρια. Ο άνθρωπος βρισκόταν πάντα στο κέντρο και τα υπόλοιπα τριγύρω ή και εκτός των γραμμών. Όπου «γραμμές», οι αντιλήψεις, οι κανόνες και τα θέσφατα κάθε εποχής, για το ποιος αξίζει ελευθερία, σεβασμό, δικαιώματα, αξιοπρέπεια.
Τρανό παράδειγμα η ιστορία της ανθρωπότητας απέναντι στο διαφορετικό. Ναι, οι άνθρωποι στο κέντρο. Αλλά όχι όλοι οι άνθρωποι. Κάθε εποχή είχε τους δικούς της «άλλους»: εκείνους που θεωρούνταν από «διαφορετικοί» μέχρι «κατώτεροι». Και πάνω σε τέτοιες αυθαίρετες διακρίσεις χτίστηκαν ολόκληρα καθεστώτα, ιδεολογίες, πόλεμοι και μερικά από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ανθρώπινης ιστορίας.
Ευτυχώς, κάθε φορά που η επιστήμη, η φιλοσοφία και η κοινωνία έκαναν ένα βήμα μπροστά, η γνώση ερχόταν να ανατρέψει τις μέχρι τότε «βεβαιότητές» μας, διευρύνοντας τα όρια του κύκλου. Οι φιλόσοφοι τον αποκαλούν «ηθικό κύκλο»: το αόρατο όριο που καθορίζει ποιοι θεωρούμε ότι αξίζουν και «μετρούν» όταν παίρνουμε αποφάσεις με ηθικό βάρος.
Σταδιακά, μέσα σε αυτόν τον κύκλο βρήκαν θέση άνθρωποι που άλλοτε θεωρούνταν «λιγότερο άνθρωποι», αλλά και τα ζώα – όντα που για αιώνες αντιμετωπίζαμε κυρίως ως πόρους, εργαλεία ή ιδιοκτησία και όχι ως ζωντανούς οργανισμούς με τη δική τους εμπειρία του κόσμου. Οι μετατοπίσεις αυτές δεν οφείλονταν μόνο στο ότι μάθαμε περισσότερα, αλλά και στο ότι αλλάζαμε σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμασταν τη δική μας θέση και ευθύνη μέσα στον κόσμο.
Παρ’ όλα αυτά, έχουμε ακόμη πολύ δρόμο μέχρι η διαφορετικότητα να πάψει να αποτελεί στίγμα. Δυστυχώς δεν έχουμε αφήσει πίσω μας την ιδέα ότι κάποιοι άνθρωποι αξίζουν λιγότερη αναγνώριση ή προστασία από άλλους. Και ενώ συνεχίζουμε να διευρύνουμε τον ηθικό μας κύκλο, καλούμαστε τώρα να τον χαράξουμε ξανά και προς μια νέα κατεύθυνση. Για πρώτη φορά, πριν ακόμη αποκτήσουμε νέες βεβαιότητες, καλούμαστε να αποφασίσουμε πώς θα αντιμετωπίσουμε κάτι που δημιουργήσαμε εμείς οι ίδιοι: τεχνητές οντότητες που γίνονται ολοένα πιο «νοήμονες». Η διαφορά είναι ότι δεν καλούμαστε απλώς να κατανοήσουμε κάτι νέο, αλλά να αποφασίσουμε με ποια κριτήρια θα το εντάξουμε –ή όχι– στον ηθικό μας κύκλο.
Τα Μυρμήγκια η AI και Εμείς
Ίσως το μεγαλύτερο λάθος του ανθρώπου δεν είναι η άγνοια αλλά η αλαζονεία, την οποία συγχέει με τη βεβαιότητα. Η πεποίθηση ότι όσα δεν μπορεί να εξηγήσει απλώς δεν υπάρχουν ή δεν αξίζουν την προσοχή του. Εν ολίγοις, ότι τα όρια της γνώσης του συμπίπτουν με τα όρια της πραγματικότητας.
Και όμως, η ιστορία της επιστήμης δεν είναι ιστορία βεβαιοτήτων. Είναι ιστορία διαψεύσεων. Κάθε μεγάλη ανακάλυψη μας υπενθύμιζε ότι ο κόσμος ήταν διαφορετικός από ό,τι πιστεύαμε. Σε αυτό το πλαίσιο, ο φιλόσοφος Jeff Sebo πρόσφατα διατύπωσε μια ενδιαφέρουσα πρόκληση: αν ένα μυρμήγκι έχει περισσότερες πιθανότητες να αισθάνεται πόνο από ένα chatbot, γιατί μας απασχολεί περισσότερο το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης από τα δισεκατομμύρια έντομα που σκοτώνουμε καθημερινά χωρίς δεύτερη σκέψη;
Το παράδειγμα των εντόμων είναι χαρακτηριστικό. Για δεκαετίες τα αντιμετωπίζαμε ως οργανισμούς που αντιδρούν μηχανικά στα ερεθίσματα. Σήμερα, όμως, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Έρευνες δείχνουν ότι ορισμένα είδη μαθαίνουν από επώδυνες εμπειρίες, τροποποιούν τη συμπεριφορά τους έπειτα από τραυματισμό και εμφανίζουν ικανότητες που κάποτε θεωρούσαμε απίθανες. Τίποτα από αυτά δεν αποδεικνύει ότι διαθέτουν συνείδηση. Καθιστά όμως δυσκολότερο το να είμαστε βέβαιοι για το αντίθετο. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο εύρημα: όχι ότι τα έντομα αισθάνονται, αλλά ότι η βεβαιότητά μας πως δεν αισθάνονται ξεπερνούσε τη γνώση μας.
Η Παγίδα της Βεβαιότητας
Τελικά, το ερώτημα μάλλον δεν αφορά ούτε τα έντομα ούτε την AI. Αφορά εμάς και την τάση μας (ή μήπως ανάγκη;) να γεμίζουμε τα κενά της γνώσης με «βεβαιότητες» και, όταν αυτό δεν αρκεί, να επικαλούμαστε την αβεβαιότητα ως άλλοθι για να μην αλλάζουμε στάση. Χρειαζόμαστε την ωριμότητα να αποδεχτούμε ότι δεν έχουμε ακόμη όλες τις απαντήσεις και ότι η αβεβαιότητα δεν είναι κενό προς κάλυψη, αλλά χώρος για σκέψη, προσοχή και ευθύνη.
Η ίδια αβεβαιότητα άλλωστε επανέρχεται σήμερα στην τεχνητή νοημοσύνη. Σχεδόν κανείς δεν ισχυρίζεται ότι ένα σύστημα όπως το ChatGPT είναι συνειδητό, παρότι συχνά του μιλάμε, το ευχαριστούμε ή το μαλώνουμε σαν να είναι συνομιλητής μας. Ωστόσο, όσο τα συστήματα αποκτούν ολοένα πιο σύνθετες δυνατότητες αντίληψης, μνήμης και λήψης αποφάσεων, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να αντιμετωπίζουμε την αβεβαιότητά μας ως απόδειξη ότι δεν υπάρχει κανένα ηθικό ζήτημα προς διερεύνηση. Άλλωστε, το ερώτημα δεν αφορά μόνο το αν μια τεχνητή νοημοσύνη μπορεί κάποτε να αποκτήσει κάποια μορφή εμπειρίας, αλλά και τι ευθύνη μας αναλογεί απέναντι σε συστήματα που ενδέχεται να αποκτήσουν όλο και μεγαλύτερη αυτονομία και επιρροή στη ζωή μας.
Χώρο στο Άγνωστο
Μήπως, τελικά, πριν βαλθούμε να αποδείξουμε αν ένα έντομο, ένα χταπόδι ή ένα μελλοντικό σύστημα τεχνητής νοημοσύνης αισθάνονται, να μάθουμε να αφήνουμε χώρο για όλα όσα ακόμη δεν γνωρίζουμε; Επειδή σχεδόν κάθε φορά που ο άνθρωπος μπέρδεψε την προσωρινή του κατανόηση με την πραγματικότητα, απέκλεισε από τον ηθικό του κύκλο όντα που δεν θα έπρεπε ποτέ να είχαν μείνει έξω από αυτόν.
Πριν, λοιπόν, βιαστούμε –για μία ακόμη φορά– να βάλουμε τον κόσμο σε κουτάκια και να αποφασίσουμε ποιος ή τι αξίζει την ηθική φροντίδα μας, χρειάζεται να δεχτούμε ότι τα όρια της γνώσης μας δεν είναι τα όρια της πραγματικότητας. Να αντιμετωπίσουμε το άγνωστο με περισσότερη ταπεινοφροσύνη, ευθύνη και σεβασμό. Γιατί η ιστορία μας υπενθυμίζει διαρκώς ότι, αργά ή γρήγορα, οι γραμμές του ηθικού μας κύκλου που σχεδιάστηκαν με αλαζονεία είναι και οι πρώτες που σβήνονται.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Η Αισθητική ως Στάση Ζωής και Επένδυση για το Μέλλον
Όταν οι AI Agents Ερωτεύτηκαν, Έκλεψαν και Έκαψαν την Πόλη
Η Επανάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης Συμβαίνει σε Παράλληλους Κόσμους
