Aπό την αναλογική εποχή στην ψηφιακή. Και σήμερα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Η φωτογραφία εξελίσσεται πάντα μαζί με την τεχνολογία − ίσως πιο άμεσα από κάθε άλλη μορφή τέχνης. Είναι η πρώτη που δοκιμάζεται, η πρώτη που αλλάζει.
Κι όμως, παραμένει μια αυτόνομη σφαίρα δημιουργίας. Γιατί κάθε φωτογραφία είναι μια απόφαση: τι κοιτάς, τι αφήνεις εκτός κάδρου, πότε πατάς το κουμπί.
Στη φωτογραφική στήλη της αθηΝΕΑς προσκαλούμε επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφους να μας δείξουν τον κόσμο πίσω από τα κλικ της μηχανής τους, να μοιραστούν εικόνες αλλά και σκέψεις για τον τρόπο με τον οποίο συνομιλούν −και απαντούν− στις προκλήσεις της εποχής τους. Αυτή τη φορά, τη σκυτάλη παίρνει η Ρένα Ξηροφώτου.
Τι είναι αυτό που θα τραβήξει το βλέμμα και θα σας κάνει να σηκώσετε την κάμερα; Είναι ο φωτογράφος ένας καλλιτέχνης που φιλοσοφεί για μια στιγμή; Για όσο κρατάει ένα κλικ;
Βολιβία
Τη μια στιγμή είναι ένα μοναχικό δέντρο στη μέση μιας τσιμεντένιας επιφάνειας ή ο αντικατοπτρισμός ενός ανθρώπου που προσπαθεί να αποφύγει τις λίμνες που δημιουργούνται ύστερα από κάθε νεροποντή στη γωνία των οδών Πατησίων και Σολωμού. Αυτά είναι αγαπημένα θέματα, τα οποία το μυαλό μου ψάχνει σχεδόν αυτόματα. Μερικές φορές τα περιμένω κιόλας.
Όταν μου αρέσει ένα πλάνο είμαι ικανή να το φωτογραφίσω πολλαπλά με τον ίδιο τρόπο, είναι σαν να μην μπορώ να πάρω τα φωτογραφικά μου μάτια από πάνω του.
Αιθιοπία
Μετά είναι ο τρόπος που συντίθεται ένα κάδρο από μόνο του, τυχαίνει να περνάω κοντά και το βλέπω να ξεδιπλώνεται με τις χρυσές τομές του.
Άλλη φορά είναι αντίθεση, συναίσθημα, νοσταλγία, άκαρπη προσπάθεια να ελέγξω τον χρόνο.
Η λήψη για μένα είναι τεκμήριο, αποτύπωση του ιστορικού χρόνου, είτε αυτός αφορά την προσωπική είτε τη συλλογική μνήμη. Σε αυτό το κλικ δεν προλαβαίνω να σκεφτώ, ούτε να φιλοσοφήσω.
Νοσοκομείο
Στο ταχέως εξελισσόμενο τοπίο της τεχνητής νοημοσύνης τίθενται κρίσιμα ερωτήματα γύρω από την αυθεντικότητα μιας φωτογραφίας)− είτε πρόκειται για ρεαλιστική απεικόνιση είτε για καλλιτεχνική αποτύπωση. Πώς επηρεάζει αυτό το μέλλον της φωτογραφίας;
Η αλήθεια είναι πως δεν έχω ακόμα καταπιαστεί με τη δημιουργία εικόνων με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Παρ’ όλα αυτά, εικόνες που έχουν δημιουργηθεί με αυτόν τον τρόπο μοιάζουν τόσο «γυαλιστερές» και τέλειες, που νομίζω πως ο νους ψάχνει την ατέλεια, το ανεστίαστο.
Είναι προφανές πως το μέλλον της φωτογραφίας θα επηρεαστεί καθολικά, είτε πρόκειται για την καλλιτεχνική δημιουργία είτε για απεικόνιση της κοινωνικής πραγματικότητας. Στη δεύτερη περίπτωση γεννιούνται τεράστια θέματα πολιτικής και ελέγχου της κοινωνίας από κάθε είδους εξουσία.
Δεν είμαι αισιόδοξη για το πού θα μας βγάλει αυτό, αλλά έχω παράλληλα και μια περιέργεια να δω τι θα γίνει παρακάτω.
Αρχαιολογικό Μουσείο
Η φωτογραφία σήμερα κινείται ανάμεσα στην ψηφιακή τεχνολογία και τη νοσταλγική γοητεία της αναλογικής εποχής. Πώς επηρεάζουν αυτές οι δύο τάσεις τον τρόπο με τον οποίο φωτογραφίζετε και επεξεργάζεστε τις εικόνες σας;
Ξεκίνησα να φωτογραφίζω τη δεκαετία του 1980 με την Kodak Instamatic του πατέρα μου, που έπαιρνε φιλμ 12 ή 24 στάσεων. Το 2005 μπήκα στον κόσμο της ψηφιακής φωτογραφίας, με την απόκτηση της πρώτης ψηφιακής μηχανής που ήταν και αυτή Kodak με ανάλυση 3,2mp! Ωστόσο, η σχέση μου με την αναλογική φωτογραφία κράτησε μέχρι το 2013, όταν ξαναμπήκα στον σκοτεινό θάλαμο στη Βίλα Στέλλα του Δήμου Νέου Ηρακλείου, υπό την καθοδήγηση του ασύγκριτου δασκάλου Γιάννη Γαλάνη.
Η διαφορά της αναλογικής με την ψηφιακή εποχή είναι χαώδης.
Στην ψηφιακή φωτογραφία δεν σκέφτεσαι το πλάνο, αφού μπορείς να τραβήξεις και να διαγράψεις τα αρχεία άπειρες φορές, μέχρι να πετύχεις αυτό που επιθυμείς. Στην αναλογική φωτογραφία, κάθε πλάνο είναι πολύτιμο και το μετράς διαφορετικά.
Δεν είναι μόνο θέμα χρημάτων, αλλά και τρόπου σκέψης. Σήμερα όλοι, όλες και όλα μπορούν να δημιουργήσουν καλλιτεχνικά με τα ψηφιακά εργαλεία, σε αντίθεση με την αναλογική εποχή, όπου η επιθυμία δεν αρκούσε, καθώς υπήρχαν δεσμευτικές τεχνικές και οικονομικές προϋποθέσεις.
Αναλογική
Η δική μου ιστορία με την επεξεργασία των εικόνων ξεκινάει από έναν ενθουσιασμό χωρίς μέτρο με τα ψηφιακά εργαλεία και καταλήγει στη μηδενική παρέμβαση σε αυτές. Σε ένα workshop στο ΤΕΙ Φωτογραφίας το 2016, καθώς έδειχνα κάποιες φωτογραφίες –επεξεργασμένες– που είχα επιλέξει για να συστηθώ, ο Κώστας Γουδής, ένας από τους εισηγητές, με ρώτησε:
«Σας αρέσουν οι φωτογραφίες που βγάζετε;».
Τώρα μου αρέσει η λιτότητα, το λευκό με «υφή και λεπτομέρεια».
Κτελ
Εκτυπώνετε τις φωτογραφίες σας;
Στην αναλογική εποχή κλεινόμουν στην κουζίνα ή στο μπάνιο και τύπωνα με μανία σε αυτοσχέδιο σκοτεινό θάλαμο. Τώρα είναι ελάχιστες οι φωτογραφίες που εκτυπώνω. Είναι handicap αυτό και συνεχώς λέω να το αλλάξω και να αρχίσω να τυπώνω κάτι, αλλά πάντα η ζωή είναι πιο δυνατή και με προσπερνάει.
Βέβαια, εξαιτίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης επιστρέφω, θέλοντας και μη, σε εικόνες του παρελθόντος οι οποίες, αρκετές φορές, συνδέονται ξανά με την επικαιρότητα, ατομική ή συλλογική.
Καλάβρυτα
Σε ποιους φωτογράφους έχετε «αδυναμία»; Θέλετε να αναφέρετε τους αγαπημένους σας;
Στο workshop που προανέφερα γνώρισα τον Γιώργο Βιτσαρόπουλο και τον Μιχάλη Καλαϊτζάκη, που προσφέρουν συγκλονιστικές εικόνες, ενώ η καθηγήτρια στο Τμήμα Φωτογραφίας και Οπτικοακουστικών Τεχνών του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, η Νατάσα Μαρκίδου, μου έκανε τη χάρη να μου γνωρίσει τη Ρέα Παπαδοπούλου και τη συλλογή της «Η λίμνη που δεν βλέπεις». Βλέποντας αυτά τα έργα, μου ήρθε η επιθυμία να μπω στο αυτοκίνητο και να οδηγήσω μέχρι τα σύνορα Ξάνθης-Κομοτηνής.
Μουσείο Μπενάκη
Ανατρέχω επίσης στον Κωνσταντίνο Μάνο. Στην έκθεση του «A Greek Portfolio» στο Μουσείο Μπενάκη τον Ιούλιο του 2013, τα μάτια μιας γυναίκας από τη Θεσσαλία με ακολουθούσαν όπου και να πήγαινα μέσα στον χώρο.
Αλλά και στον Κωνσταντίνο Πίττα, με τις «Εικόνες μιας άλλης Ευρώπης», στην έκθεση που διοργανώθηκε επίσης στο Μουσείο Μπενάκη το 2016.
Giorgio, 2013
Τελικά, τι σημαίνει για εσάς η φωτογραφία; Καταγραφή και αποτύπωση της πραγματικότητας, «μεταμόρφωση» της πραγματικότητας, έκφραση, άσκηση «ύφους»;
Με το πέρασμα του χρόνου με κουράζει η πολλή πληροφορία σε ένα κάδρο. Όταν ήμουν νεότερη, προσπαθούσα να περιλάβω τα πάντα. Τώρα έχω αποδεχτεί ότι υπάρχουν πράγματα που πρέπει να αφήσω, να αποχωριστώ. Αυτό ίσως να σχετίζεται με την επιθυμία. Σε μια πρόσφατη συζήτηση για τις φωτογραφίες που τραβάω τελευταία –και το γεγονός ότι η διάθεσή μου για αυτές είναι flat, καθώς τις θεωρώ ουδέτερες και ότι δεν αντικατοπτρίζουν κάτι που μου αρέσει– ο συνομιλητής μου είπε τη φράση: «Η επιθυμία της φωτογραφίας ή η φωτογραφία της επιθυμίας». Δεν θα μπορούσα να συμφωνήσω περισσότερο.
Καμένα Βούρλα
Η φωτογραφία για μένα σημαίνει σχέση, αναφορά. Όταν μπαίνω σε ένα μουσείο, μια πινακοθήκη ή βρίσκομαι σε μια συναυλία ή σε μια θεατρική παράσταση, με δελεάζουν οι εικόνες που σχηματίζονται από τις φιγούρες των ανθρώπων ανάμεσα στα εκθέματα και στους φωτισμούς, ή στη σκηνή και στα καθίσματα.
Φωτογραφίζοντας τέτοιες πραγματικότητες, καταγράφω μέσα μου τον χρόνο και τη μνήμη του. Οι εικόνες αυτές μου δίνουν αφορμή να διηγηθώ μια ιστορία, πολλές φορές της παρέας.
Κοντολογίς, φωτογραφίζω περισσότερο σαν αφηγήτρια παρά σαν φωτογράφος, φωτογραφίζω για να πω πως ήμουν εκεί και αυτό συνέβη – και να τα τεκμήρια!
• Περισσότερες φωτογραφίες της Ρένας Ξηροφώτου μπορείτε να δείτε στο διαδικτυακό φωτογραφικό ημερολόγιο που διατηρεί από το 2008, στον ιστοχώρο https://www.blipfoto.com/rena/.
***
Η Ρένα Ξηροφώτου γεννήθηκε στην Καρδίτσα. Σπούδασε Κοινωνιολογία και απέκτησε μεταπτυχιακούς τίτλους στα «Εκπαιδευτική Τεχνολογία και Ανάπτυξη Ανθρώπινων Πόρων» και «Εφαρμοσμένη – Κλινική Κοινωνιολογία και Τέχνη». Ασχολείται με τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο από το 1988. Έχει παρακολοθήσει σεμινάρια και workshops φωτογραφίας, έχει πάρει μέρος σε εκθέσεις και διαγωνισμούς και έχει λάβει διακρίσεις, ενώ έχει καλύψει ως φωτογράφος πολιτικές και κοινωνικές εκδηλώσεις και δράσεις.
• Φωτογραφία εξωφύλλου: «Ντάνιελ, 2023»
Σύνταγμα, 2011
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Γιάννης Γκόγκος: «Οι Εικόνες Γίνονται Καθρέφτης του Εαυτού μου»
Τι Κάνει μια Φωτογραφία «Ανθρώπινη»;
Αναστασία Δεληγιάννη: «Η Πραγματικότητα Είναι Πάντα Πορώδης»
