Κάποτε, για να υπάρξει μια φωτογραφία, έπρεπε κάποιος να βρεθεί κάπου, να δει κάτι, να περιμένει, να πλησιάσει ή να κρατήσει απόσταση. Να αποφασίσει τι θα χωρέσει στο κάδρο και τι θα μείνει για πάντα έξω από αυτό.
Σήμερα, μια εικόνα μπορεί να δημιουργηθεί χωρίς να έχει προηγηθεί τίποτα από τα παραπάνω.
Για τρίτη χρονιά, η φωτογραφική στήλη της αθηΝΕΑς συναντά ανθρώπους που έχουν επιλέξει να κοιτούν τον κόσμο μέσα από τον φακό – έναν/μία φωτογράφο κάθε μήνα. Επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφοι μιλούν για όσα προηγούνται και όσα ακολουθούν το κλικ: τη ματιά, την πρόθεση, το ένστικτο, την επιλογή, τη σχέση τους με την πραγματικότητα.
Φέτος, όμως, οι συζητήσεις αυτές απέκτησαν μια νέα διάσταση. Δύο επιπλέον ερωτήσεις στις συνεντεύξεις, για την τεχνητή νοημοσύνη και για τη σχέση αναλογικής και ψηφιακής φωτογραφίας, έφεραν στο προσκήνιο όχι μόνο το μέλλον της εικόνας, αλλά και κάτι πιο θεμελιώδες: τι είναι αυτό που εξακολουθεί να κάνει μια φωτογραφία «ανθρώπινη».
Οι απαντήσεις δεν χωρούν εύκολα στο γνώριμο δίλημμα «άνθρωπος ή μηχανή».
Η Ιωάννα Κοφινά αναρωτιέται αν η AI θα μας αναγκάσει «να επαναπροσδιορίσουμε τι αναζητάμε» από τη φωτογραφία, συνδέοντας την αξία της με την εμπειρία πίσω από την εικόνα. Ο Γιάννης Ζινδριλής επιμένει πως «τα εργαλεία είναι μόνο εργαλεία», πως προϋπόθεση της δημιουργίας παραμένει η ειλικρινής ανάγκη του δημιουργού.
Για τη Γεωργία Πανάκια, «η αυθεντικότητα προκύπτει από τη στάση του φωτογράφου, όχι από το εργαλείο». Η Αγγελική Σβορώνου πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα, υποστηρίζοντας ότι η εικόνα που δημιουργείται εξ ολοκλήρου στον υπολογιστή «πολύ απλά δεν είναι φωτογραφία», αλλά ένα διαφορετικό καλλιτεχνικό μέσο.
Εκεί όπου θα περίμενε κανείς αγωνία για ένα τεχνολογικό μέλλον που μοιάζει να ανατρέπει βεβαιότητες, οι φωτογράφοι επιλέγουν να σταθούν σε όσα παραμένουν σταθερά.
Υπάρχει, βέβαια, η ανάγκη να δηλώνεται καθαρά πότε έχει χρησιμοποιηθεί AI, να μη βαφτίζεται τεκμήριο κάτι που δεν συνέβη ποτέ. Γιατί η φωτογραφία είναι και πληροφορία, μνήμη και απόδειξη.
Ο Robert McCabe θέτει το ερώτημα με σχεδόν ανατριχιαστική απλότητα: τι θα συμβεί όταν σε είκοσι χρόνια κοιτάζουμε παλιές εικόνες και δεν γνωρίζουμε αν απεικονίζουν την πραγματικότητα ή τη φαντασία;
Η Άννα Δεληγιάννημεταφέρει τη συζήτηση και στο πεδίο της διαφάνειας και της δεοντολογίας: ζητά να δηλώνεται καθαρά πότε χρησιμοποιείται AI και θεωρεί ότι η «ανθρώπινη» και η «παραγόμενη» εικόνα δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται με τους ίδιους όρους. Για την ίδια, το μεγάλο ερώτημα δεν είναι καλλιτεχνικό, αλλά εμπορικό.
Η Κωνστάνς Ζαφείρη βλέπει την τεχνολογία ως ένα ακόμη κεφάλαιο στην ιστορία της τέχνης, εκτιμώντας ότι «θα υπάρξει μια ανακατάταξη», χωρίς να χαθεί η ανάγκη για έκφραση. Ο Μπάμπης Κουγεμήτρος, από την πλευρά του, προτείνει μια «αναλογική ματιά σε έναν ψηφιακό κόσμο»: λιγότερη φλυαρία, περισσότερη προσοχή και κριτική σκέψη.
Ίσως η μεγαλύτερη έκπληξη αυτών των συνομιλιών να είναι η απουσία φόβου. Εκεί όπου θα περίμενε κανείς αγωνία για ένα τεχνολογικό μέλλον που μοιάζει να ανατρέπει βεβαιότητες, οι φωτογράφοι επιλέγουν να σταθούν σε όσα παραμένουν σταθερά. Και μέσα από διαφορετικές αφετηρίες αναδύεται ένα κοινό νήμα: όσο ευκολότερη γίνεται η παραγωγή εικόνων τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτούν όσα δεν μπορούν να παραχθούν από έναν αλγόριθμο: η εμπειρία, η αμφιβολία, η υπομονή, η ευθύνη, το βλέμμα.
Στην αθηΝΕΑ επιμένουμε στη φωτογραφική στήλη και επιστρέφουμε σε αυτές τις συνομιλίες γιατί η φωτογραφία είναι και ένας τρόπος για να διαβάζουμε την εποχή. Καταγράφει όσα αλλάζουν, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει και τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να τα κοιτάξουμε.
Και σε μια στιγμή όπου οι εικόνες πολλαπλασιάζονται, κατασκευάζονται και κυκλοφορούν ταχύτερα από ποτέ, η φωνή των φωτογράφων αποκτά ξεχωριστή σημασία γιατί μας θυμίζει ότι πίσω από κάθε κάδρο υπάρχει –ή οφείλει να υπάρχει– ένας άνθρωπος, με πρόθεση και ευθύνη.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Λήδα Παπακωνσταντίνου: «Είμαι Ατρόμητη, Ακόμη κι Όταν Τρέμω»
