Η σχέση του Robert McCabe με την Ελλάδα μοιάζει ερωτική. Aς γυρίσουμε πίσω στον χρόνο και ας κάνουμε «κάδρο» έναν ψηλόλιγνο νεαρό Αμερικανό 20 χρονών που φτάνει, μαζί με τον αδερφό του, σε μια χώρα που προσπαθούσε να συνέλθει από τα δεινά του Β′ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου. Αυτή τη φτωχή και λαβωμένη Ελλάδα αγάπησε ο McCabe και με την κάμερά του παρατήρησε σε βάθος, με ενδιαφέρον, τρυφερότητα, έμπνευση, σεβασμό και πάθος. Λάτρεψε το ελληνικό φως και επέστρεφε διαρκώς σε αυτό – και κάθε φορά έμοιαζε σαν να το ανακαλύπτει από την αρχή.
Γεννημένος το 1934 στο Σικάγο και μεγαλωμένος στο Rye της Νέας Υόρκης, μπήκε στον μαγικό κόσμο της εικόνας από πολύ νωρίς. Ο πατέρας του εργαζόταν σε εφημερίδα με φωτογραφικό περιεχόμενο στη Νέα Υόρκη και ήταν εκείνος που του χάρισε σε ηλικία 5 χρονών μια Kodak Baby Brownie, μια μηχανή που σήμανε την αφετηρία μιας ζωής αφιερωμένης στην παρατήρηση. Ξεκίνησε με δημοσιογραφική ματιά, αναζητώντας το ειδησεογραφικό στοιχείο, όμως εξελίχθηκε γρήγορα σε έναν φωτογράφο που ισορροπεί επιδέξια ανάμεσα στην καταγραφή και την ποίηση της καθημερινότητας.
Το καθοριστικό σημείο καμπής ήρθε το 1954, όταν, ως φοιτητής στο Πανεπιστήμιο Princeton, ταξίδεψε για πρώτη φορά στην Ευρώπη. Η σύντομη στάση στην Ελλάδα κράτησε τελικά ένα ολόκληρο καλοκαίρι, αφού ακύρωσε όλα τα υπόλοιπα σχέδια του ταξιδιού του: μια πρώτη ένδειξη της έλξης που θα ασκούσε πάνω του η χώρα μας. Τις επόμενες δεκαετίες επανέρχεται αδιάκοπα, διασχίζοντας το Αιγαίο με πλοία, συχνά υπό αντίξοες συνθήκες, φωτογραφίζοντας με Rolleiflex και ασπρόμαυρο φιλμ έναν αυθεντικό κόσμο που δεν γνώριζε ακόμη τον μαζικό τουρισμό. Το 1957, μάλιστα, κατόπιν ανάθεσης του National Geographic, πραγματοποίησε μια σειρά έγχρωμων φωτογραφιών στα ελληνικά νησιά.
Οι εικόνες του, εκτός από ξεχωριστή αισθητική αποτύπωση, αποτελούν κι ένα πολύτιμο ιστορικό αρχείο: μια Ελλάδα πριν την «ευκολία», πριν τα αεροδρόμια, την ηλεκτροδότηση, την τουριστική υπερφόρτωση. Παιδιά σε χωμάτινες αυλές, γυναίκες σε κατώφλια, ψαράδες που επιστρέφουν. Λήψεις που δεν επιδιώκουν να εντυπωσιάσουν, αλλά να συγκινήσουν με την απλότητα της αλήθειας τους.
Το έργο του έχει παρουσιαστεί διεθνώς, αλλά και σε σημαντικά ελληνικά μουσεία όπως το Μουσείο Ακρόπολης, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και το Μουσείο Μπενάκη, επιβεβαιώνοντας πως ο Αμερικανός δημιουργός, με έναν ιδιότυπο τρόπο, ανήκει και στην ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.
Αφορμή για τη συνέντευξη που ακολουθεί στάθηκε η έκθεση «Αναμνήσεις από το Αιγαίο» που παρουσιάζεται αυτήν την περίοδο στην Πάρο και είναι μια επιμελημένη επιλογή εικόνων από τις δεκαετίες 1950-1970. Εκεί, μέσα από 82 φωτογραφίες –και ακόμη περισσότερες στο ομώνυμο λεύκωμα– αναδύεται μια αφήγηση εξέλιξης: από την απομόνωση στην προσβασιμότητα, από την αυτάρκεια στην τουριστική έκρηξη.
Ο McCabe επιστρέφει με τις απαντήσεις του στις πρώτες του εμπειρίες και σε περιστατικά που μοιάζουν σχεδόν μυθιστορηματικά. Παράλληλα, τοποθετείται σε θέματα που αφορούν το παρόν και το μέλλον: την τεχνητή νοημοσύνη, τον κίνδυνο να χαθεί η διάκριση ανάμεσα στο πραγματικό και το κατασκευασμένο. Ωστόσο, μια σταθερή θέση διαφαίνεται στις σκέψεις του: ότι η φωτογραφία, όσο κι αν αλλάζει τεχνολογικά, παραμένει ζήτημα ξεχωριστής ματιάς αλλά και ευθύνης και σεβασμού απέναντι σε αυτό που καταγράφεται.
Τον ευχαριστούμε θερμά για την προθυμία, την αμεσότητα και τη γενναιοδωρία με την οποία ανταποκρίθηκε στο κάλεσμά μας. Η συνομιλία αυτή αποτελεί για εμάς ιδιαίτερη χαρά και τιμή.
Τι είναι αυτό που τραβά την προσοχή σας και σας κάνει να σηκώσετε την κάμερα; Σε εκείνη τη φευγαλέα στιγμή, βλέπετε τη φωτογραφία ως πράξη παρατήρησης ή ως πράξη ερμηνείας;
Ο πατέρας μου εργαζόταν σε μια εφημερίδα με φωτογραφικό περιεχόμενο στη Νέα Υόρκη. Έτσι μεγάλωσα στον κόσμο της φωτοδημοσιογραφίας. Οπότε μία από τις πρώτες αντιδράσεις μου σε μια σκηνή συνοψίζεται στο: «Είναι είδηση!;» Αν δεν είναι, τότε εφαρμόζω άλλα κριτήρια: «Είναι ενδιαφέρουσα; Είναι όμορφη; Θα ενδιέφερε έναν φίλο;». Για μένα, η φωτογραφία είναι μια πράξη καταγραφής – αλλά καταγραφής με έναν τρόπο που να είναι ενδιαφέρων και ίσως όμορφος.
«Μπορείτε να φανταστείτε ανθρώπους σε 20 χρόνια από τώρα να κοιτάζουν παλιές εικόνες που έχουν δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη και να μη γνωρίζουν αν απεικονίζουν την πραγματικότητα ή τη φαντασία;»
Επισκεφθήκατε για πρώτη φορά την Ελλάδα το 1954, ενώ ήσασταν ακόμη φοιτητής. Τι ήταν αυτό που σας άγγιξε τόσο βαθιά στη χώρα και πώς εξελίχθηκε η σχέση σας μαζί της με την πάροδο του χρόνου;
Ήταν ένας συνδυασμός ανθρώπων, τοπίου και αρχαιοτήτων. Όλα ξεκίνησαν όταν ακολούθησα τον μεγαλύτερο αδελφό μου σε ένα ταξίδι στην Ελλάδα για μόλις δύο εβδομάδες, με σκοπό να περάσουμε τον υπόλοιπο χρόνο στην Αίγυπτο, την Ιταλία και τη Γαλλία. Η πρόσκληση από τον Έλληνα φίλο του ήταν για δύο εβδομάδες, αλλά ακυρώσαμε όλα τα άλλα σχέδια και τελικά περάσαμε ολόκληρο το καλοκαίρι εδώ.
Το επόμενο καλοκαίρι, το 1955, ανυπομονούσα να επιστρέψω στην Ελλάδα, αλλά δεν είχα χρήματα για το εισιτήριο του πλοίου. Προσπάθησα να βρω δουλειά στο πλοίο Olympia χωρίς επιτυχία. Τελικά, μέσω ενός φίλου, κατάφερα να προσληφθώ ως μέλος πληρώματος στο πλοίο Liberty. Για 26 ημέρες, στη διαδρομή από το Μπρούκλιν προς τον Πειραιά, έξυνα σκουριά από το κύτος. Από τότε, σχεδόν κάθε καλοκαίρι ερχόμουν στην Ελλάδα. Το 1957 στάθηκα και πάλι τυχερός και εξασφάλισα δωρεάν μεταφορά σε ένα φορτηγό πλοίο άνθρακα, στο παρθενικό του ταξίδι από το Newport News στο Ρότερνταμ.
Η έκθεση «Memories from the Aegean» στην Πάρο περιλαμβάνει εικόνες από τη δεκαετία του 1950 έως και τη δεκαετία του 1970. Ποια ιστορία επιθυμείτε να αφηγηθείτε μέσα από αυτή τη συγκεκριμένη, επιλεγμένη σειρά φωτογραφιών;
Είχα ήδη δημιουργήσει βιβλία για μεμονωμένα νησιά: τη Σαντορίνη, την Πάτμο, την Κάσο, τη Μύκονο. Όμως, με παρότρυνση της Μαργαρίτας Πουρνάρα, άρχισα να συγκεντρώνω εικόνες μου από ολόκληρο το Αιγαίο. Ο Κώστας Βιδάκης παρουσίασε στη Δράμα την έκθεση, η οποία στην Πάρο είναι εμπλουτισμένη με φωτογραφικό υλικό. Και στο βιβλίο εμπλουτίστηκε ακόμη περισσότερο με σχεδόν 300 φωτογραφίες.
Η ιστορία που αφηγούνται οι εικόνες μου είναι αυτή μιας δραματικής αλλαγής. Από την απουσία τουρισμού στον υπερτουρισμό. Από τη δυσκολία πρόσβασης στην ευκολία πρόσβασης, όχι μόνο με πλοία Roro [σ.σ. ferry boats] αλλά και με αεροδρόμια – δεν υπάρχουν πια μικρές λέμβοι για τη μεταφορά επιβατών και εμπορευμάτων στην ακτή. Από την απουσία ηλεκτρικού ρεύματος στην τοπική ηλεκτροδότηση και σε άλλες υποδομές: τρεχούμενο νερό, αποχέτευση, τηλέφωνα στα σπίτια αντί για επίσκεψη σε γραφείο του ΟΤΕ για να γίνει μια κλήση.
«Για μένα, η φωτογραφία είναι μια πράξη καταγραφής – αλλά καταγραφής με έναν τρόπο που να είναι ενδιαφέρων και ίσως όμορφος».
Το έργο σας αποτυπώνει την καθημερινή ζωή με αξιοσημείωτη απλότητα και βάθος. Πώς προσεγγίζετε τη φωτογράφιση ανθρώπων με τρόπο που να διαφυλάσσει την αυθεντικότητα και την αξιοπρέπειά τους;
Μερικές φορές κρυφά. Μερικές φορές φανερά. Αν κοιτάξετε τις φωτογραφίες, είναι εύκολο να διακρίνετε αν πρόκειται για αυθόρμητες λήψεις ή αν τα πρόσωπα γνώριζαν. Κάποιες φορές, αν είσαι γρήγορος, το θέμα δεν προλαβαίνει να ποζάρει. Άλλες φορές, οι πόζες κάνουν τη φωτογραφία πιο ενδιαφέρουσα. Νομίζω ότι αυτό ισχύει για τη λήψη με τον καπετάνιο του ατμόπλοιου που κάνει φιγούρες μαζί με το πλήρωμά του: κάνει τη φωτογραφία πιο ενδιαφέρουσα. Συνήθως, αν γίνεις αντιληπτός και είσαι αρκετά γρήγορος, μπορείς να αποφύγεις το χαμόγελο στην κάμερα.
Σε μια εποχή που διαμορφώνεται από την τεχνητή νοημοσύνη και κατακλύζεται από άμεσες, συχνά εφήμερες εικόνες, πώς βλέπετε αυτές τις αλλαγές να επηρεάζουν την αυθεντικότητα της φωτογραφίας και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε και θυμόμαστε;
Μακάρι αυτά τα δύο να μη συγχέονται. Μπορείτε να φανταστείτε ανθρώπους σε 20 χρόνια από τώρα να κοιτάζουν παλιές εικόνες που έχουν δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη και να μη γνωρίζουν αν απεικονίζουν την πραγματικότητα ή τη φαντασία;
«Η ιστορία που αφηγούνται οι εικόνες μου είναι αυτή μιας δραματικής αλλαγής».
Μια τελευταία, λίγο πιο προσωπική ερώτηση: υπάρχει κάποια «Ανάμνηση από το Αιγαίο» που δεν αποτυπώσατε φωτογραφικά, αλλά την κρατάτε ζωντανά στο μυαλό και την καρδιά σας και θα θέλατε να μοιραστείτε;
Υπάρχουν πολλές. Πείτε μου πότε θα βαρεθείτε! Θυμάμαι να αφήνουμε το καΐκι μας στο λιμάνι της Αμοργού και να μας ακολουθούν αστυνομικοί. Δεν μας έλεγαν γιατί. Τελικά μάθαμε ότι ο Γιώργος Μυλωνάς, πολιτικός κρατούμενος, είχε δραπετεύσει εκείνο το πρωί και εμείς, ως μόνοι επισκέπτες στο νησί, ήμασταν οι μόνοι ύποπτοι.
Θυμάμαι να ταξιδεύω με το πλοίο «Δωδεκάνησος» από τη Ρόδο στην Κρήτη. Πέσαμε σε μια φοβερή καταιγίδα. Σε κάθε λιμάνι οι επιβάτες παρακαλούσαν τον καπετάνιο να μη συνεχίσει, αλλά να περιμένει να κοπάσει η καταιγίδα. Εκείνος αρνιόταν. Λίγους μήνες αργότερα το πλοίο βυθίστηκε σε καταιγίδα, με την απώλεια όλων των επιβατών και του πληρώματος.
Θυμάμαι το εστιατόριο του Λουκά στη Σαντορίνη. Για σχεδόν μια εβδομάδα τρώγαμε εκεί 5 άτομα, δύο ή τρία γεύματα την ημέρα. Στο τελευταίο μας γεύμα, λίγο πριν φτάσει το πλοίο, ζητήσαμε τον τελικό λογαριασμό. Ο Λουκάς είπε απλώς «souvenir». Δεν ήθελε ούτε ένα λεπτό από εμάς.
Θυμάμαι όταν ο δήμαρχος της Ίου έδωσε το ίδιο του το κρεβάτι στον γιατρό από τη Νέα Υόρκη που ταξίδευε μαζί μας και ο ίδιος κοιμήθηκε στο πάτωμα του σαλονιού.
Και θυμάμαι όταν επέμενα η οικογένειά μας να περάσει τα Χριστούγεννα στην Πάτμο, η σύζυγός μου με προειδοποίησε ότι θα μπορούσαν να υπάρξουν μεγάλες χειμωνιάτικες καταιγίδες στο Αιγαίο, κάτι που εγώ απέρριψα, λέγοντάς της πόσα μέτρα μήκος είχε το Ialyssos. Φτάνοντας στην Πάτμο, το πλοίο παρασύρθηκε και προσάραξε από σφοδρούς ανέμους και δεν μπορέσαμε να αποβιβαστούμε παρά μόνο την επόμενη μέρα, και τότε μόνο με βάρκα.
- Robert A. McCabe «Αναμνήσεις από το Αιγαίο» | 28 Μαρτίου-30 Σεπτεμβρίου 2026 | Porto Aoussa Art Space, Nάουσα, Πάρος | Διοργάνωση: Περιβαλλοντικό και Πολιτιστικό Πάρκο Πάρου
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
DAILY Newsletter: Η Επόμενη Μέρα της Ενημέρωσης Ξεκινά στις 8:00
Γιάννης Ζινδριλής: «Η Φωτογραφία Είναι μια Μικρή Παράβαση του Κανόνα»
