Aπό την αναλογική εποχή στην ψηφιακή. Και σήμερα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Η φωτογραφία εξελίσσεται πάντα μαζί με την τεχνολογία − ίσως πιο άμεσα από κάθε άλλη μορφή τέχνης. Είναι η πρώτη που δοκιμάζεται, η πρώτη που αλλάζει.
Κι όμως, παραμένει μια αυτόνομη σφαίρα δημιουργίας. Γιατί κάθε φωτογραφία είναι μια απόφαση: τι κοιτάς, τι αφήνεις εκτός κάδρου, πότε πατάς το κουμπί.
Στη φωτογραφική στήλη της αθηΝΕΑς προσκαλούμε επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφους να μας δείξουν τον κόσμο πίσω από τα κλικ της μηχανής τους, να μοιραστούν εικόνες αλλά και σκέψεις για τον τρόπο με τον οποίο συνομιλούν −και απαντούν− στις προκλήσεις της εποχής τους. Αυτή τη φορά, τη σκυτάλη παίρνει η Ιωάννα Κοφινά.
Η φωτογραφία δεν είναι μόνο πρόθεση και έλεγχος, αλλά και η ταπεινότητα να αφήνεις χώρο για ό,τι μπορεί να συμβεί.
Τι είναι αυτό που θα τραβήξει το βλέμμα και θα σας κάνει να σηκώσετε την κάμερα; Είναι ο φωτογράφος ένας καλλιτέχνης που φιλοσοφεί για μια στιγμή; Για όσο κρατάει ένα κλικ;
Αυτό που συνήθως με κάνει να σηκώσω την κάμερα είναι η αίσθηση ότι το οικείο μετατοπίζεται ανεπαίσθητα, αποκαλύπτοντας κάτι σχεδόν μυστηριώδες. Συνήθως ξεκινώ από κάτι απολύτως πραγματικό, μέσα στο οποίο διαισθάνομαι μια λιγότερο ορατή διάσταση.
Το κλικ είναι ίσως η στιγμή κατά την οποία αναγνωρίζω ότι κάτι με αφορά και επιλέγω να σταθώ απέναντί του. Ίσως ο φωτογράφος να γίνεται πράγματι ένας μικρός φιλόσοφος για μια στιγμή, όχι με την έννοια ότι αναζητά κάθε φορά μεγάλες απαντήσεις, αλλά επειδή επιλέγει να αποδώσει σημασία σε ό,τι κάποιος άλλος θα προσπερνούσε. Το κλικ αρκετές φορές προκύπτει από αυτή τη μικρή παύση, από την απόφαση να δοθεί προσοχή σε κάτι που, για μια στιγμή, διεκδίκησε το βλέμμα.
Στο ταχέως εξελισσόμενο τοπίο της τεχνητής νοημοσύνης τίθενται κρίσιμα ερωτήματα γύρω από την αυθεντικότητα μιας φωτογραφίας)− είτε πρόκειται για ρεαλιστική απεικόνιση είτε για καλλιτεχνική αποτύπωση. Πώς επηρεάζει αυτό το μέλλον της φωτογραφίας;
Δεν θεωρώ ότι όλες οι εικόνες οφείλουν να υπηρετούν την ίδια αλήθεια. Άλλο είναι η αλήθεια ενός ντοκουμέντου και άλλο η αλήθεια μιας εσωτερικής ή ποιητικής αναζήτησης. Η δημιουργική παρέμβαση πάνω σε υλικό που προέρχεται από μια πραγματική φωτογραφική εμπειρία δεν αποτελεί για μένα ζήτημα αυθεντικότητας.
Αυτό που με προβληματίζει είναι όταν δεν είναι ξεκάθαρο τι ακριβώς είναι αυτό που βλέπουμε, η ασάφεια δηλαδή γύρω από το αν αυτή η εμπειρία υπήρξε ποτέ και με ποιον τρόπο παρουσιάζεται στον θεατή.
Ωστόσο, βρισκόμαστε ακόμη σε πολύ πρώιμο στάδιο για να μπορούμε να μιλήσουμε με βεβαιότητες για το πώς θα επηρεάσει η τεχνητή νοημοσύνη το μέλλον της φωτογραφίας. Ίσως τελικά να μας αναγκάσει να επαναπροσδιορίσουμε τι αναζητούμε απ’ αυτήν. Ίσως η αξία της να συνδεθεί ακόμη περισσότερο με την εμπειρία που βρίσκεται πίσω από την εικόνα και με τη σχέση μας τόσο με αυτό που έχουμε απέναντί μας όσο και με όσα αληθινά επιθυμούμε να εκφράσουμε.
Η φωτογραφία σήμερα κινείται ανάμεσα στην ψηφιακή τεχνολογία και τη νοσταλγική γοητεία της αναλογικής εποχής. Πώς επηρεάζουν αυτές οι δύο τάσεις τον τρόπο με τον οποίο φωτογραφίζετε και επεξεργάζεστε τις εικόνες σας;
Κάθε φορά που επιλέγω ανάμεσα στην ψηφιακή και την αναλογική φωτογραφία, επιλέγω στην ουσία έναν διαφορετικό τρόπο να σχετιστώ με την εικόνα και το χρόνο.
Η ψηφιακή φωτογραφία μου δίνει τη δυνατότητα να πειραματιστώ και να επεξεργαστώ το υλικό μου συμμετέχοντας πιο ενεργά στη διαμόρφωση του τελικού αποτελέσματος. Παράλληλα, την επιλέγω σε περιπτώσεις όπου η καθαρότητα και η ευκρίνεια αποτελούν ουσιώδη στοιχεία για αυτό που θέλω να αποδώσω νοηματικά. Σε ορισμένα έργα, η ακρίβεια της οπτικής πληροφορίας δεν είναι απλώς αισθητική επιλογή, αλλά αναπόσπαστο μέρος αυτού που το ίδιο το έργο επιχειρεί να πει.
Αντίθετα, η αναλογική διαδικασία με φέρνει αντιμέτωπη με την αναμονή, την προσμονή και την αποδοχή του απρόβλεπτου. Υπάρχει μια γοητευτική ασάφεια στο φιλμ, αλλά και μια αίσθηση υλικότητας. Το αρνητικό είναι ένα φυσικό υλικό που διατηρεί μια άμεση σχέση με το φως και τον χρόνο. Αυτό όμως που με συγκινεί περισσότερο στο αναλογικό μέσο είναι ότι διατηρεί ζωντανή την πιθανότητα η εικόνα να ξεπεράσει όχι μόνο αυτό που υπήρξε, αλλά και αυτό που ο δημιουργός είχε φανταστεί γι’ αυτήν. Θα μπορούσε κανείς να πει πως διατηρεί πάντα ανοιχτό το ενδεχόμενο ενός «θαύματος», υπενθυμίζοντας ότι η φωτογραφία δεν είναι μόνο πρόθεση και έλεγχος, αλλά και η ταπεινότητα να αφήνεις χώρο για ό,τι μπορεί να συμβεί.
Εκτυπώνετε τις φωτογραφίες σας;
Όχι όσο συχνά θα ήθελα. Μέχρι στιγμής εκτυπώνω κυρίως ό,τι απαιτείται για εκθέσεις και συναφή δρώμενα. Παρ’ όλα αυτά, αναγνωρίζω πως η εκτύπωση αποτελεί ένα ουσιαστικό μέρος της φωτογραφικής διαδικασίας, καθώς δημιουργεί μια διαφορετική σχέση με το έργο και βοηθά να αναδυθούν πιο καθαρά η αφήγηση και οι νοηματικές συνδέσεις μεταξύ των εικόνων. Είναι μια πρακτική στην οποία θα ήθελα να αφιερώσω περισσότερο χώρο και χρόνο.
Σε ποιους φωτογράφους έχετε «αδυναμία»; Θέλετε να αναφέρετε τους αγαπημένους σας;
Μου είναι δύσκολο να συνοψίσω τις αναφορές μου σε μια οριστική λίστα. Πιστεύω πως οι επιρροές μας δεν είναι πάντοτε συνειδητές, ούτε παραμένουν αμετάβλητες μέσα στον χρόνο. Κάποιες τις αναγνωρίζουμε εκ των υστέρων, άλλες μας συνοδεύουν μόνο για μια περίοδο της ζωής μας και άλλες επιστρέφουν ξανά και ξανά, αποκτώντας κάθε φορά ένα διαφορετικό νόημα.
Υπάρχουν, ωστόσο, δημιουργοί στους οποίους στρέφομαι συχνά και από τους οποίους αντλώ πάντα κάτι. Ο Duane Michals, ο Harry Callahan, ο Emmet Gowin, ο Bill Brandt, η Sally Mann είναι μερικοί από αυτούς, όπως και η Rinko Kawauchi. Με τη Francesca Woodman αισθάνθηκα μια παράξενη οικειότητα που αναγνώρισα εκ των υστέρων, κοιτάζοντας πίσω τις πρώτες μου φωτογραφικές αναζητήσεις.
Ταυτόχρονα, συνειδητοποιώ πως δεν είναι πάντοτε οι ίδιοι οι δημιουργοί που μας συνοδεύουν, αλλά συγκεκριμένες εικόνες ή επιμέρους στοιχεία της δουλειάς τους, που συναντούν κάτι δικό μας σε μια δεδομένη στιγμή. Το έργο των Albarrán Cabrera, για παράδειγμα, υπήρξε εμπνευστικό για εμένα την περίοδο που άρχισα να δημιουργώ τα φαντασιακά μου τοπία.
Σημαντικές επιρροές έχω και από τον κινηματογράφο. Νιώθω κάτι πολύ οικείο στο βλέμμα του Wim Wenders, τόσο στο κινηματογραφικό όσο και στο φωτογραφικό του έργο, για τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει την περιπλάνηση, τη μνήμη και τη σχέση μας με τους τόπους. Αντίστοιχα, ο Christopher Doyle, μέσα από τις ταινίες του Wong Kar Wai, με έχει επηρεάσει βαθιά ως προς την απεικόνιση του χρόνου, της επιθυμίας και της ματαίωσης.
Εν τέλει, θα έλεγα πως, περισσότερο από τα ίδια τα ονόματα, με ελκύουν οι δημιουργοί που μετατρέπουν το προσωπικό βίωμα σε εικόνες.
Τελικά, τι σημαίνει για εσάς η φωτογραφία; Καταγραφή και αποτύπωση της πραγματικότητας, «μεταμόρφωση» της πραγματικότητας, έκφραση, άσκηση «ύφους»;
Η φωτογραφία, για μένα, δεν έχει μόνο μία διάσταση. Αφετηρία είναι η πραγματικότητα, αλλά δεν περιορίζομαι στην καταγραφή της. Προσπαθώ να προσεγγίσω όσα δεν είναι άμεσα ορατά, τις μεταμορφώσεις που συντελούνται μέσα μου, τον απόηχο της εμπειρίας, όσα αιωρούνται στο υποσυνείδητο αναζητώντας μια μορφή. Οι εικόνες που δημιουργώ μπορεί να ξεκινούν από ένα βίωμα ή από μια εσωτερική εικόνα, κάτι σαν όραμα που επιθυμώ να εικονοποιήσω.
Ταυτόχρονα, αποτελεί έναν τρόπο να καταθέσω ότι κάτι υπήρξε, να αντισταθώ, έστω στιγμιαία, στη φθορά και στη λήθη.
Η φωτογραφία μπορεί όμως να αφορά και όσα δεν ζήσαμε. Εκείνα που έμειναν ανολοκλήρωτα, που δεν βρήκαν τον χρόνο ή τον χώρο να υπάρξουν, αλλά συνέχισαν να κατοικούν μέσα μας ως επιθυμία, απώλεια ή δυνατότητα. Ίσως μέσα από την εικόνα να επιχειρώ όχι να αναπληρώσω το αβίωτο, αλλά να το πλησιάσω, να του δώσω μια μορφή και μια θέση μέσα στην προσωπική μου αφήγηση.
Δεν βιώνω τη φωτογραφία ως άσκηση ύφους, αλλά ως μια πράξη συναισθηματικής και υπαρξιακής εμπλοκής με τη ζωή. Έναν τρόπο να κατανοήσω καλύτερα τον εαυτό μου και τη σχέση μου με τους άλλους. Δεν φωτογραφίζω ως παρατηρήτρια εξ αποστάσεως της ζωής. Φωτογραφίζω επειδή με αφορά βαθιά ό,τι ζω.
***
Η Ιωάννα Κοφινά γεννήθηκε στην Αθήνα, όπου ζει και εργάζεται. Σπούδασε Οικονομικά στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και είναι τελειόφοιτη του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Φωτογραφία: Έρευνα και Μεθοδολογία» του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής. Η ενασχόλησή της με τη φωτογραφία ξεκίνησε στα εφηβικά της χρόνια ως μέσο προσωπικής έκφρασης και ανάγκης θέασης και ερμηνείας του κόσμου. Το 2016-2017 φοίτησε στη σχολή φωτογραφίας FOCUS, ενώ από το 2019 έως το 2024 παρακολούθησε μαθήματα καλλιτεχνικής φωτογραφίας με τον Βασίλη Γεροντάκο. Έχει συμμετάσχει σε εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ενώ φωτογραφίες της έχουν δημοσιευτεί στον ελληνικό και ξένο Τύπο.
- Περισσότερες φωτογραφίες της Iωάννας Κοφινά μπορείτε να δείτε στην ιστοσελίδα
www.ioannakofina.com και στους λογαριασμούς της στο Facebook και στο Instagram.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Robert McCabe: «Οι Εικόνες μου Αφηγούνται μια Ιστορία Δραματικής Αλλαγής»
Αγγελική Σβορώνου: «Αυτό που Είναι ο Φωτογράφος, Αυτό θα Φανεί στην Εικόνα»
Γεωργία Πανάκια: «Το Ζητούμενο Είναι η Καθαρότητα της Πρόθεσης»
