Aπό την αναλογική εποχή στην ψηφιακή. Και σήμερα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Η φωτογραφία εξελίσσεται πάντα μαζί με την τεχνολογία − ίσως πιο άμεσα από κάθε άλλη μορφή τέχνης. Είναι η πρώτη που δοκιμάζεται, η πρώτη που αλλάζει.
Κι όμως, παραμένει μια αυτόνομη σφαίρα δημιουργίας. Γιατί κάθε φωτογραφία είναι μια απόφαση: τι κοιτάς, τι αφήνεις εκτός κάδρου, πότε πατάς το κουμπί.
Στη φωτογραφική στήλη της αθηΝΕΑς προσκαλούμε επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφους να μας δείξουν τον κόσμο πίσω από τα κλικ της μηχανής τους, να μοιραστούν εικόνες αλλά και σκέψεις για τον τρόπο με τον οποίο συνομιλούν −και απαντούν− στις προκλήσεις της εποχής τους. Αυτή τη φορά, τη σκυτάλη παίρνει η Αγγελική Σβορώνου.
«Η φωτογραφική καταγραφή της πραγματικότητας δεν αποκλείει τη μεταμόρφωσή της ούτε την προσωπική έκφραση».
Τι είναι αυτό που θα τραβήξει το βλέμμα και θα σας κάνει να σηκώσετε την κάμερα; Είναι ο φωτογράφος ένας καλλιτέχνης που φιλοσοφεί για μια στιγμή; Για όσο κρατάει ένα κλικ;
Το ένα κλικ δεν είναι πλέον ο στόχος για μένα. Δουλεύω μακροπρόθεσμα πρότζεκτ, τα οποία αποτελούνται από σύνολα εικόνων σε θεματικές ενότητες. Τις εικόνες αυτές δεν τις συναντώ τυχαία, αντίθετα, τις σχεδιάζω, τις αναζητώ, τις περικυκλώνω, αν θέλουμε να το πούμε μεταφορικά. Ένας παλιός φίλος το έλεγε αυτό, αν θέλεις κάτι, έλεγε, πρέπει να το περικυκλώσεις. Η φωτογραφία έχει σχηματιστεί στο μυαλό μου πριν πατήσω το κλείστρο της μηχανής. Εξάλλου –επειδή δουλεύω με φιλμ μεσαίου και μεγάλου φορμά– τα κλικ είναι μετρημένα και πολύτιμα.
Στο ταχέως εξελισσόμενο τοπίο της τεχνητής νοημοσύνης τίθενται κρίσιμα ερωτήματα γύρω από την αυθεντικότητα μιας φωτογραφίας − είτε πρόκειται για ρεαλιστική απεικόνιση είτε για καλλιτεχνική αποτύπωση. Πώς επηρεάζει αυτό το μέλλον της φωτογραφίας;
Το μέλλον της φωτογραφίας ήταν ήδη επί ξύλου κρεμάμενο από τη στιγμή της εισαγωγής της ψηφιακής τεχνολογίας, και η χαριστική βολή δόθηκε με την επικράτηση των smartphone. Όπως εύστοχα αναφέρει ο θεωρητικός της φωτογραφίας Julian Stallabrass, αν όλοι είναι φωτογράφοι, τότε κανείς δεν είναι φωτογράφος. Ευτυχώς με την τεχνητή νοημοσύνη επιτέλους ξεκαθαρίζουν τα πράγματα και γίνεται πλέον όλο και πιο σαφές ποια είναι η φωτογραφία που έχει ληφθεί από την πραγματικότητα και ποια είναι η ψηφιακή κατασκευή.
Επίσης, αυτό που συζητάμε με πολλούς συναδέλφους είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα αναζωογονήσει την αναλογική φωτογραφία, κάτι που συμβαίνει ήδη εδώ και μερικά χρόνια αλλά πλέον λαμβάνει διαστάσεις φαινομένου. Πολλά νέα παιδιά χρησιμοποιούν αναλογική φωτογραφία σε συνδυασμό με την ψηφιακή, στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου διδάσκω, βλέπω πολλούς φοιτητές και φοιτήτριες να πειραματίζονται με αυτοσχέδιες μηχανές pinhole, Super8 film κ.ά. Επίσης, όλο και περισσότεροι σύγχρονοι καλλιτέχνες φωτογράφοι χρησιμοποιούν παλιές τεχνικές όπως η δαγκεροτυπία, το υγρό κολλόδιο και άλλες. Πρόσφατα η Sally Man κέρδισε το βραβείο Pictet –ένα από τα σημαντικότερα βραβεία για τη φωτογραφία– με φωτογραφίες που δημιούργησε με την τεχνική της φεροτυπίας, μια τεχνική του 19ου αιώνα.
Πιστεύω ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα καταλήξει να χρησιμοποιείται στην παραγωγή εικόνων για τις εφαρμοσμένες τέχνες, τη διαφήμιση, το διαδίκτυο, τον κινηματογράφο, ενώ η φωτογραφία ως τέχνη θα στραφεί στην αναλογική λήψη και εκτύπωση. Κάτι αντίστοιχο συνέβη με τη ζωγραφική, την οποία όλοι θεωρούσαν πεθαμένη μέχρι τη δεκαετία του ’90 και πλέον πουλάει περισσότερο από όλα τα υπόλοιπα καλλιτεχνικά μέσα στις φουάρ και στις γκαλερί.
Η φωτογραφία σήμερα κινείται ανάμεσα στην ψηφιακή τεχνολογία και τη νοσταλγική γοητεία της αναλογικής εποχής. Πώς επηρεάζουν αυτές οι δύο τάσεις τον τρόπο που τραβάτε, επεξεργάζεστε και προσεγγίζετε τις εικόνες σας;
Για μένα η αναλογική φωτογραφία δεν είναι καθόλου νοσταλγική, αντιθέτως είναι ένα μέσο όπως όλα τα άλλα. Οι προκαταλήψεις αυτές, π.χ. ασπρόμαυρο ίσον καλλιτεχνικό κ.λπ., δεν αφορούν τη σοβαρή καλλιτεχνική φωτογραφία, αλλά δυστυχώς επιβιώνουν στη χώρα μας. Προσωπική μου θέση είναι ότι η δύναμη της φωτογραφίας συνίσταται στην αποτύπωση της πραγματικότητας, με όποιον τρόπο επιλέξει ο φωτογράφος. Για μένα η φωτογραφία που έχει δημιουργηθεί από τη φαντασία κάποιου στον υπολογιστή πολύ απλά δεν είναι φωτογραφία, είναι μια ψηφιακή εικόνα. Άλλο είδος τέχνης, απολύτως σεβαστό φυσικά, αλλά καλό είναι να ξέρουμε για τι πράγμα μιλάμε.
Εκτυπώνετε τις φωτογραφίες σας;
Όταν δουλεύω με ασπρόμαυρο φιλμ εκτυπώνω τις φωτογραφίες μου στον σκοτεινό θάλαμο όταν είναι εφικτό. Με το έγχρωμο φιλμ αυτό δεν είναι πλέον τεχνικά πραγματοποιήσιμο, μια και δεν υπάρχουν εργαστήρια έγχρωμης αναλογικής εκτύπωσης στην Ελλάδα. Για τον λόγο αυτό συνεργάζομαι με επαγγελματικά εργαστήρια για την ψηφιοποίηση και εκτύπωση των έγχρωμων φωτογραφιών μου. Είμαι όμως πάνω από το κεφάλι του ανθρώπου που πραγματοποιεί τις εκτυπώσεις σε όλη τη διάρκεια της διαδικασίας – έχει τύχει να επιστρέψω ολόκληρη έκθεση για επανεκτύπωση γιατί δεν τηρούσε τις ποιοτικές προδιαγραφές που όφειλε.
Για μένα η εκτύπωση είναι το ήμισυ μιας επιτυχημένης φωτογραφίας, είναι σημαντικές ακόμα και οι λεπτομέρειες, το χαρτί που θα επιλεγεί, το είδος του κάδρου, το μέγεθος της εκτύπωσης, όλα παίζουν ρόλο.
Σε ποιους φωτογράφους έχετε «αδυναμία»; Θέλετε να αναφέρετε τους αγαπημένους σας;
Joel Sternfeld, πολύ αγαπημένος φωτογράφος και ωραίος άνθρωπος, είχα την τύχη να παρακολουθήσω σεμινάριο του στο Ρέθυμνο και η δουλειά του μ’ έχει επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό, ιδιαίτερα το πώς χειρίζεται το φως και το χρώμα. Επίσης αγαπώ τη δουλειά της Sally Man, ιδιαίτερα τον τρόπο με τον οποίο μετασχηματίζει την καθημερινότητα, της Tina Barney, του Todd Hido, τα τοπία του Richard Misrach. Παλιότερα με είχε επηρεάσει η δουλειά των Joel-Peter Witkin, Gilbert & George, Duane Michals. Όταν έκανα σκηνοθετημένη φωτογραφία, είχα εμπνευστεί από τη δουλειά του Jeff Wall και του Gregory Crewdson, καθώς και του Tom Hunter, ενώ παράλληλα με γοητεύει όλη η βρετανική «σχολή» κοινωνικού ντοκουμέντου, της οποίας γνωστότερος εκπρόσωπος είναι ο –δυστυχώς πρόσφατα εκλιπών– Martin Parr.
Στη λίστα δεν μπορώ παρά να προσθέσω και τους καλλιτέχνες που δουλεύουν με τη φωτογραφία με πιο conceptual τρόπο, όπως η Sophie Calle και ο John Baldessari. Υπάρχουν υπέροχοι φωτογράφοι εκεί έξω και πάντα συνιστώ στους νεότερους να βλέπουν φωτογραφίες άλλων, αφενός για να είναι ενήμεροι για το τι έχει γίνει μέχρι σήμερα και αφετέρου για να παίρνουν ιδέες γιατί –ως γνωστόν– δεν υπάρχει παρθενογένεση στην τέχνη.
Τελικά, τι σημαίνει για εσάς η φωτογραφία; Καταγραφή και αποτύπωση της πραγματικότητας, «μεταμόρφωση» της πραγματικότητας, έκφραση, άσκηση «ύφους»;
Όλα τα παραπάνω. Η καταγραφή και αποτύπωση της πραγματικότητας για μένα είναι το γοητευτικότερο χαρακτηριστικό του φωτογραφικού μέσου, εκείνο που το κάνει μοναδικό και που κανένα άλλο μέσο δεν διαθέτει. Όπως λέει ο Jean-Luc Godard –δανειζόμενος από τον Roberto Rossellini– στην ταινία του «Εγκώμιο του Έρωτα»: Les choses sont là. Pourquoi les inventer? Φράση που θα ερμήνευα ως εξής: αυτό που θέλουμε να πούμε είναι εκεί, μπροστά μας, γιατί να το εφεύρουμε;
Εξάλλου, όπως έχουν αποδείξει οι μεγάλοι φωτογράφοι και σκηνοθέτες, από τον Luis Buñuel μέχρι τον André Kertész, η φωτογραφική καταγραφή της πραγματικότητας δεν αποκλείει τη μεταμόρφωσή της ούτε την προσωπική έκφραση. Η άσκηση ύφους είναι χρήσιμη για τη διαδικασία της μάθησης, μέχρι ο φωτογράφος να βρει την προσωπική του «γλώσσα», σίγουρα όμως το ύφος δεν πρέπει να γίνεται αυτοσκοπός. Το σημαντικότερο είναι η στόχευση του φωτογράφου, αυτό που έχει στο κεφάλι του, αυτό που είναι ο ίδιος, αυτό θα φανεί στην τελική εικόνα.
***
Η Αγγελική Σβορώνου γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε ζωγραφική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές φωτογραφίας στο London College of Communication και στο University of East London. Το 2008 εκπροσώπησε την Ελλάδα στη 13η Mπιενάλε Νέων Δημιουργών της Ευρώπης και της Μεσογείου. Έχει πραγματοποιήσει περισσότερες από εξήντα ατομικές και ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, σε διεθνή φεστιβάλ, καθώς και σε γκαλερί και μουσεία. Έχει βραβευτεί σε διαγωνισμούς φωτογραφίας στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και έργα της βρίσκονται σε συλλογές ιδιωτών αλλά και δημόσιων φορέων. Τα τελευταία χρόνια στρέφει το φακό της όλο και συχνότερα προς τη φύση, απεικονίζοντας το φυσικό τοπίο είτε ως χαμένο παράδεισο είτε ως αποτέλεσμα των –καταστροφικών συνήθως– ανθρώπινων παρεμβάσεων
- Περισσότερες φωτογραφίες της Αγγελικής Σβορώνου μπορείτε να δείτε στην ιστοσελίδα https://svoronou.com/
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Robert McCabe: «Οι Εικόνες μου Αφηγούνται μια Ιστορία Δραματικής Αλλαγής»
Γιάννης Ζινδριλής: «Η Φωτογραφία Είναι μια Μικρή Παράβαση του Κανόνα»
Γεωργία Πανάκια: «Το Ζητούμενο Είναι η Καθαρότητα της Πρόθεσης»
