Σήμερα, η φυματίωση παραμένει μια από τις πιο θανατηφόρες λοιμώδεις νόσους στον κόσμο. Κυκλοφορεί αθόρυβα, εξελίσσεται, γίνεται ανθεκτική και εκμεταλλεύεται ακριβώς εκείνα τα ρήγματα που θεωρούμε ότι έχουμε κλείσει: ανισότητες, αδύναμα συστήματα υγείας, καθυστερημένη διάγνωση.
Έχουν περάσει αρκετά χρόνια από τότε που αγαπημένος φίλος μου διαγνώστηκε με ενεργό φυματίωση και την έκπληξη διαδέχθηκε αμέσως το σοκ: «μα, υπάρχει η φυματίωση ακόμα; Δεν είναι εκείνη η αρρώστια που, στα καθ’ ημάς, θέριζε σε καιρούς πολέμου και ακραίας φτώχειας; Ή η αρρώστια που ρομαντικοποιούσε η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος κάποτε με ήρωες και ηρωίδες πνευματικής ανάτασης και ευαισθησίας»;
Η Μαργαρίτα Γκωτιέ στην «Η Κυρία με τις Καμέλιες» πεθαίνει από φυματίωση θυσιάζοντας την αγάπη της για το καλό του αγαπημένου της και ο Verdi εμπνέεται για να γράψει τη La Traviata, στην οποία η Βιολέτα πεθαίνει τραγικά αλλά πανέμορφα στη σκηνή. Αλλά και η Μιμή στη «La Bohème» θα σβήσει αργά από τη «φθίση» συνδέοντας για πάντα την αρρώστια με την μποέμικη ζωή των καλλιτεχνών στο Παρίσι.
Στο «Μαγικό Βουνό» του Thomas Mann, στο σανατόριο στις Άλπεις ο χρόνος σταματά και οι ασθενείς, αποκομμένοι από τον «πεζό» κόσμο, ασχολούνται με υψηλά πνευματικά ζητήματα. Εκεί, η φυματίωση θεωρείται σχεδόν το «διαβατήριο» για μια βαθύτερη κατανόηση της ζωής. Ενώ η Μαρία Πολυδούρη στο σανατόριο «Σωτηρία» έμεινε ως το πρότυπο της ρομαντικής, παθιασμένης γυναίκας που κατασπαράσσεται από τον έρωτα και την αρρώστια μόλις στα 28 της.
Πολλά τα παραδείγματα στον κινηματογράφο και στην εικαστική τέχνη, αλλά, όπως γράφει η Susan Sontag στο δοκίμιό της «Η Νόσος ως Μεταφορά», η ρομαντικοποίηση κατέρρευσε όταν ανακαλύφθηκαν τα αντιβιοτικά και η επιστήμη απέδειξε ότι η φυματίωση δεν ήταν μια «εκλεκτική» νόσος των ευαίσθητων ψυχών, αλλά μια λοίμωξη που συνδεόταν με την κακή υγιεινή και τη φτώχεια.
Απαλλαγμένοι από την επιρροή της τέχνης, που κρατάει όσο και η βύθισή μας στην ιστορία ή η ανάκλησή της, η πραγματικότητα δεν έχει κανένα στοιχείο ρομαντισμού. Και ακόμα χειρότερα, δεν είναι μια ιστορία που αφορά το παρελθόν. Κι αν ο νους μας, στερεοτυπικά, μεταθέτει τη δυστυχία της αρρώστιας στον αναπτυσσόμενο κόσμο, και αυτό αποτελεί λανθασμένη εκτίμηση.
Πολλές μολυσματικές ασθένειες επανεμφανίζονται στον αναπτυγμένο κόσμο μας, δυναμικά. Και μία από αυτές είναι η φυματίωση που σκοτώνει σε όλο τον κόσμο κάθε χρόνο ~1,5 εκατομμύρια ασθενείς.
«Αν δεν αντιμετωπίσουμε το παγκόσμιο βάρος της φυματίωσης, θα συνεχίσουμε να τη βλέπουμε παντού».
Tι Πρέπει να Ξέρουμε
Η φυματίωση εντάσσεται στις λοιμώδεις μολυσματικές ασθένειες, οι οποίες προκαλούνται από την εισβολή ενός μικροοργανισμού (βακτήριο, ιός, μύκητας, παράσιτο) στο σώμα μας. Κάποιες λοιμώδεις ασθένειες δεν μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο (π.χ. ο τέτανος), άρα δεν είναι μολυσματικές, άλλες πάλι έχουν και αυτό το χαρακτηριστικό (π.χ., εκτός από τη φυματίωση, η ιλαρά, η γρίπη, η Covid-19 κ.ά.).
Η φυματίωση είναι μια ιάσιμη −αλλά επίμονη− ασθένεια που προκαλείται από το βακτήριο Mycobacterium tuberculosis, το οποίο προσβάλλει κυρίως τους πνεύμονες. Μπορεί να παραμείνει στο ανθρώπινο σώμα για χρόνια χωρίς να προκαλεί συμπτώματα (περίπτωση «λανθάνουσας φυματίωσης»). Μερικές φορές, ωστόσο, και οι ενεργές περιπτώσεις είναι δύσκολο να διαγνωστούν − ακόμα και ασυμπτωματικά άτομα μπορεί να μεταδίδουν τη νόσο.
Συνήθη συμπτώματα είναι ο χρόνιος βήχας, μερικές φορές μαζί με πόνο στο στήθος ή νυχτερινές εφιδρώσεις (που συχνά αποδίδονται σε άλλες αιτίες και δεν τους δίνεται ιδιαίτερη σημασία). Μεταδίδεται, δε, κυρίως μέσω του αέρα ακόμη και με την απλή αναπνοή.
Η φυματίωση μπορεί να θεραπευτεί με αντιβιοτικά, εφόσον φυσικά υπάρχει πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη και φάρμακα. Χωρίς θεραπεία, περίπου οι μισοί από όσους έχουν ενεργή φυματίωση τελικά πεθαίνουν.
The Comeback Nobody Wanted
Αν και προσωρινά ξεπεράστηκε από την Covid-19, η φυματίωση επανήλθε το 2023 ως η κύρια αιτία θανάτου από λοιμώδη νόσο παγκοσμίως.
Στις ΗΠΑ το 2024 τα κρούσματα αυξήθηκαν κατά 7,9% σε σχέση με το 2023 − ο υψηλότερος αριθμός από το 2011. Το 2025 υπήρξε μια μικρή κάμψη, αλλά και πάλι τα επίπεδα ήταν υψηλά, με την Αλάσκα στην πρώτη θέση.
Στην Ευρώπη, αν και τα τελευταία χρόνια παρατηρείται γενική μείωση, μετά την Covid-19 είδαμε μια ελαφρά αντίστροφη πορεία. Όπως και στην Ελλάδα, αν και σε ποσοστό χαμηλότερο (περίπου 5 κρούσματα/10.000 άτομα, ενώ στην ΕΕ είναι 8,6 αντίστοιχα, με περισσότερα κρούσματα στις χώρες Ρουμανία και Βουλγαρία). Όμως, υπάρχουν αμφιβολίες για πιθανή υποεκτίμηση των πραγματικών κρουσμάτων στη χώρα μας.
Η Ευρώπη παρουσιάζει πολύ χαμηλά ποσοστά σε σχέση με τον παγκόσμιο μέσο όρο, δηλαδή δεν έχει πρόβλημα «ποσότητας», όμως τα περιστατικά παρουσιάζουν «πολυπλοκότητα» και αυτό φρενάρει την αντιμετώπιση της ασθένειας.
Υπάρχει Λόγος να Ανησυχούμε;
Στην Ευρώπη συνολικά, η φυματίωση παραμένει σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας, ειδικά σε ορισμένες περιοχές και ομάδες πληθυσμού. Και οι στόχοι του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας σχετικά με αυτό τον «πονοκέφαλο» είναι πολύ πίσω από τους επιδιωκόμενους. Για παράδειγμα, ο στόχος για το 2025 ήταν η μείωση των θανάτων κατά -75% (με -90% το 2035), αλλά η πραγματικότητα μας δίνει το απογοητευτικό -23%.
Η Ευρώπη παρουσιάζει πολύ χαμηλά ποσοστά σε σχέση με τον παγκόσμιο μέσο όρο, δηλαδή δεν έχει πρόβλημα «ποσότητας», όμως τα περιστατικά παρουσιάζουν «πολυπλοκότητα» και αυτό φρενάρει την αντιμετώπιση της ασθένειας.
Βασικές αιτίες είναι κυρίως (α) τα πολύ υψηλά ποσοστά ανθεκτικής φυματίωσης (MDR-TB), με έως και 7 φορές περισσότερα ανθεκτικά στελέχη από τον παγκόσμιο μέσο όρο −περιστατικά που χρειάζονται πιο μακροχρόνια και τοξική θεραπεία και έχουν χαμηλότερα ποσοστά ίασης (περίπου 50-60%)−, (β) η αποτυχία διάγνωσης ή καθυστέρηση στη θεραπεία, (γ) τα κενά στα συστήματα υγείας (1 στους 5 ασθενείς δεν παρακολουθείται μετά την έναρξη θεραπείας), (δ) η διακοπή της θεραπείας, (ε) η εμφάνιση σε ευάλωτες ομάδες πληθυσμού (π.χ. φυλακές) που δεν έχουν καλή πρόσβαση σε υγειονομικές δομές (στ) η συννοσηρότητα (ιδίως με HIV), που δυσκολεύει τη θεραπεία.
Μια απαραίτητη διευκρίνιση: Η ανθεκτική φυματίωση (MDR-TB) εμφανίζεται σε όλο τον κόσμο, όμως στην Ανατολική Ευρώπη καταγράφονται υψηλότερα ποσοστά, καθώς η αποδυνάμωση των συστημάτων υγείας μετά το 1990 οδήγησε σε ακανόνιστη διάγνωση και θεραπεία, δημιουργώντας αποθέματα ανθεκτικών στελεχών που μεταδίδονται εύκολα, για παράδειγμα, σε φυλακές και νοσοκομεία. Αν και η MDR-TB υπάρχει και σε χώρες χαμηλού εισοδήματος ή αντίστοιχους χώρους των ΗΠΑ, εκεί τα ποσοστά φαίνονται χαμηλότερα λόγω υποκαταγραφής, υψηλής θνησιμότητας πριν τη διάγνωση ή καλύτερης παρακολούθησης της θεραπείας.
Ιδιαίτερα σημαντικό «όπλο» για την αρχική διάγνωση της φυματίωσης, ιδιαίτερα για την ανθεκτική μορφή MDR-TB, θα μπορούσε να είναι η ταχεία μοριακή δοκιμή (rapid molecular test), που ανιχνεύει DNA του Mycobacterium tuberculosis και τυχόν αντοχή σε αντιβιοτικά μέσα σε λίγες ώρες, αντί για εβδομάδες που χρειάζεται η καλλιέργεια. Ωστόσο, σύμφωνα με τον ΠΟΥ, το 2023 σχεδόν τα μισά άτομα που διαγνώστηκαν με φυματίωση παγκόσμια υποβλήθηκαν σε ταχεία μοριακή δοκιμή ως αρχική διάγνωση. Τα ποσοστά είναι καλύτερα στην ΕΕ, ενώ στην Ελλάδα οι μοριακοί μέθοδοι χρησιμοποιούνται ευρέως στα μεγάλα νοσοκομεία.
***
«Το παγκόσμιο είναι τοπικό και το τοπικό είναι παγκόσμιο», λέει η Priya Shete, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιατρικής και Επιδημιολογίας, επιστήμονας αναφοράς στον τομέα της δημόσιας υγείας στις ΗΠΑ, με εξειδίκευση στη φυματίωση και την αντιμετώπισή της σε ευάλωτους πληθυσμούς. «Αν δεν αντιμετωπίσουμε το παγκόσμιο βάρος της φυματίωσης, θα συνεχίσουμε να τη βλέπουμε παντού».
Και ίσως αυτό πρέπει να έχουμε κατά νου όταν προσπαθούμε να μετρήσουμε τα ποσοστά, τους φόβους και τις ανησυχίες. Η φυματίωση δεν είναι η μόνη μολυσματική ασθένεια που απειλεί την επιβίωση εκατομμύρια ανθρώπων, είναι μία από αυτές. Και σε αυτές, τις υπαρκτές, προστίθεται και η νόσος X, η επόμενη μεγάλη επιδημία ή πανδημία που μπορεί να προκληθεί από ένα άγνωστο έως τότε παθογόνο.
Σε όλες τις περιπτώσεις, γνωστές ή άγνωστες, η ευαισθητοποίηση του κοινού, η δική μας δηλαδή, δεν φτάνει, για την αντιμετώπισή τους. Χρειάζονται ανθεκτικά συστήματα υγείας. Η Covid-19 μας δίδαξε πολλά και σε μια αντίστοιχη περίπτωση η αδράνεια δεν θα συγχωρείται το ίδιο.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Sensory Literacy: Πώς η Αισθητηριακή Επιστήμη Αλλάζει το Μέλλον της Διατροφής
