Aπό την αναλογική εποχή στην ψηφιακή. Και σήμερα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Η φωτογραφία εξελίσσεται πάντα μαζί με την τεχνολογία − ίσως πιο άμεσα από κάθε άλλη μορφή τέχνης. Είναι η πρώτη που δοκιμάζεται, η πρώτη που αλλάζει.
Κι όμως, παραμένει μια αυτόνομη σφαίρα δημιουργίας. Γιατί κάθε φωτογραφία είναι μια απόφαση: τι κοιτάς, τι αφήνεις εκτός κάδρου, πότε πατάς το κουμπί.
Στη φωτογραφική στήλη της αθηΝΕΑς προσκαλούμε επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφους να μας δείξουν τον κόσμο πίσω από τα κλικ της μηχανής τους, να μοιραστούν εικόνες αλλά και σκέψεις για τον τρόπο με τον οποίο συνομιλούν −και απαντούν− στις προκλήσεις της εποχής τους. Αυτή τη φορά, τη σκυτάλη παίρνει η Γεωργία Πανάκια.
Τι είναι αυτό που θα τραβήξει το βλέμμα και θα σας κάνει να σηκώσετε την κάμερα; Είναι ο φωτογράφος ένας καλλιτέχνης που φιλοσοφεί για μια στιγμή; Για όσο κρατάει ένα κλικ;
Η στιγμή της λήψης είναι πάντα κάτι το μαγικό. Δεν μπορείς εύκολα να εξηγήσεις πώς και γιατί προκύπτει· λειτουργεί περισσότερο σαν ένα ξαφνικό, εσωτερικό «κλικ» πριν από το πραγματικό. Είναι μια αυτόματη διεργασία ματιάς, σκέψης, σύνθεσης. Μπορεί να πυροδοτηθεί από το οτιδήποτε −ένα βλέμμα, μια κίνηση, μια σκιά− ή απλώς από μια εσωτερική ανάγκη να σταθώ απέναντι στη στιγμή και να της δώσω μορφή. Όσο κρατά αυτή η διαδικασία, ο χρόνος σταματά και νιώθεις σαν να αιωρείσαι σε μια άλλη πραγματικότητα. Με τον καιρό, αυτή η αίσθηση γίνεται ανάγκη, προέκταση του εαυτού σου.
Κάθε φωτογραφία όμως δεν γεννιέται μόνο από τη στιγμή του κλικ, αλλά και από τον τρόπο που έχει διαμορφωθεί η ματιά μου. Όσα έχω ζήσει, οι άνθρωποι που έχω συναντήσει, οι μικρές καθημερινές παρατηρήσεις − όλα αυτά δημιουργούν ένα εσωτερικό τοπίο που καθορίζει το πώς βλέπω τον κόσμο. Έτσι, η φωτογραφία γίνεται μια μορφή περιπλάνησης, ένα ταξίδι προς αυτό που με αγγίζει και με κινητοποιεί, ακόμη κι αν δεν είναι πάντα εμφανές στους άλλους τι είναι αυτό.
«Η φωτογραφία για μένα είναι ένας τρόπος να σκέφτομαι και να αναπνέω μέσα από το βλέμμα».
Δεν ξέρω αν ο φωτογράφος φιλοσοφεί με την κλασική έννοια. Ίσως περισσότερο ψυχαναλύεται, προσπαθώντας να βρει μια άλλη εκδοχή της πραγματικότητας − μια πλευρά του κόσμου όπου μπορεί να σταθεί και να συνδεθεί. Και ίσως, λίγο πριν το κλικ, σε εκείνη την αδιόρατη στιγμή όπου όλα ευθυγραμμίζονται, να γεννιέται πράγματι ένας στοχασμός· καθώς επιλέγεις τι θα κρατήσεις και τι θα αφήσεις να χαθεί μέσα στον χρόνο.
Στο ταχέως εξελισσόμενο τοπίο της τεχνητής νοημοσύνης τίθενται κρίσιμα ερωτήματα γύρω από την αυθεντικότητα μιας φωτογραφίας − είτε πρόκειται για ρεαλιστική απεικόνιση είτε για καλλιτεχνική αποτύπωση. Πώς επηρεάζει αυτό το μέλλον της φωτογραφίας;
Ζούμε σε μια περίοδο όπου η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει εικόνες με εντυπωσιακό ρεαλισμό. Είναι λογικό να προκύπτουν ερωτήματα γύρω από την αυθεντικότητα, αλλά δεν θεωρώ ότι αυτό απειλεί τη φωτογραφία. Περισσότερο τη μετασχηματίζει. Η ουσία της εξακολουθεί να βρίσκεται στη ματιά και στην πρόθεση του δημιουργού· εκεί λειτουργεί η φωτογραφία, όχι στον αλγόριθμο.
Μια φωτογραφία που βασίζεται σε μια πραγματική εμπειρία –σε ένα βλέμμα, μια κατάσταση, μια απρόβλεπτη λεπτομέρεια- φέρει ένα βάθος που δεν αντιγράφεται αυτόματα. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναπαράγει μορφές, αλλά δεν συμμετέχει στη διαδικασία της παρατήρησης, της υπομονής ή της αμφιβολίας που προηγείται μιας λήψης. Αυτή η διαδικασία αποτελεί μέρος της φωτογραφικής εμπειρίας και λειτουργεί διαφορετικά από ό,τι οι αλγόριθμοι.
Ίσως γι’ αυτό το μέλλον της φωτογραφίας δεν θα κριθεί από τον ανταγωνισμό με την τεχνολογία, αλλά από το πώς ο καθένας επιλέγει να τη χρησιμοποιήσει. Το ερώτημα παραμένει το ίδιο: γιατί θέλεις να τραβήξεις μια φωτογραφία και τι επιδιώκεις να επικοινωνήσεις. Η αυθεντικότητα προκύπτει από τη στάση του φωτογράφου, όχι από το εργαλείο. Και αυτή η στάση, όσο κι αν αλλάζει η τεχνολογία, παραμένει συνδεδεμένη με τον άνθρωπο.
Η φωτογραφία σήμερα κινείται ανάμεσα στην ψηφιακή τεχνολογία και τη νοσταλγική γοητεία της αναλογικής εποχής. Πώς επηρεάζουν αυτές οι δύο τάσεις τον τρόπο με τον οποίο φωτογραφίζετε και επεξεργάζεστε τις εικόνες σας;
Η ψηφιακή τεχνολογία και η αναλογική φωτογραφία συνυπάρχουν πλέον σε ένα πλαίσιο που επηρεάζει κυρίως τη μεθοδολογία του φωτογράφου. Για μένα, δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά. Το ψηφιακό μέσο δίνει ταχύτητα, ευελιξία και άμεσο έλεγχο, ενώ η αναλογική διαδικασία επιβάλλει μια πιο στοχευμένη προσέγγιση: περιορισμένο αριθμό λήψεων, προετοιμασία, προσοχή στις συνθήκες πριν σηκώσω τη μηχανή.
Αυτές οι δύο τάσεις δεν αλλάζουν τον τρόπο που φωτογραφίζω, αλλά ενισχύουν τη συνέπεια με την οποία δουλεύω. Κατά τη διάρκεια της λήψης εστιάζω στις πραγματικές συνθήκες − στο διαθέσιμο φως και στο κάδρο όπως διαμορφώνεται εκείνη τη στιγμή. Αυτά καθοδηγούν τη φωτογραφική πράξη για μένα, είτε δουλεύω με φιλμ είτε ψηφιακά. Δεν με ενδιαφέρει η τεχνική τελειότητα αλλά η ακρίβεια αυτού που αντιλαμβάνομαι την ώρα της λήψης.
«Λίγο πριν από το κλικ, σε εκείνη την αδιόρατη στιγμή όπου όλα ευθυγραμμίζονται, ίσως γεννιέται ένας στοχασμός· καθώς επιλέγεις τι θα κρατήσεις και τι θα αφήσεις να χαθεί μέσα στον χρόνο».
Η αναλογική φωτογραφία, ειδικά, λειτουργεί ως υπενθύμιση της ουσίας: με αναγκάζει να είμαι πιο προσεκτική στη σύνθεση, να μετρώ τον χρόνο και το φως, να δουλεύω με τα όρια του μέσου αντί να τα διορθώνω εκ των υστέρων. Στην επεξεργασία, προτιμώ καθαρότητα και συνέπεια με αυτό που είδα και ένιωσα, χωρίς υπερβολικές παρεμβάσεις.
Αυτό που κρατάω τελικά από αυτή τη συνύπαρξη ψηφιακού και αναλογικού είναι ότι και τα δύο μέσα μπορούν να λειτουργήσουν δημιουργικά, αρκεί να τα χρησιμοποιήσει κανείς με συνέπεια. Το ζητούμενο για μένα δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η καθαρότητα της πρόθεσης: τι θέλω να πω με μια φωτογραφία και πώς επιλέγω να το κάνω. Η διαδικασία, είτε ψηφιακή είτε αναλογική, γίνεται ουσιαστική όταν στηρίζεται σε μια σταθερή ματιά.
Εκτυπώνετε τις φωτογραφίες σας;
Εκτυπώνω λιγότερο από όσο θα ήθελα, κυρίως λόγω της ευκολίας και της ταχύτητας του ψηφιακού περιβάλλοντος. Ξεκίνησα τη φωτογραφία πριν από την ψηφιακή εποχή, με μια αναλογική Zenit και εμφανίσεις στον σκοτεινό θάλαμο, κι αυτό με έχει κάνει να βλέπω την εκτύπωση ως ουσιαστικό στάδιο της διαδικασίας. Είναι ο τρόπος να αξιολογήσεις πραγματικά μια φωτογραφία: αν έχει περιεχόμενο, βάθος και αν μπορεί να σταθεί στον χρόνο.
Η εκτύπωση ενεργοποιεί κάτι που δεν συναντάς στην οθόνη. Υπάρχει μια υλικότητα −η όραση, η αίσθηση του χαρτιού, ακόμη και η ιδιαίτερη μυρωδιά του− που σε φέρνει πιο κοντά στο έργο. Στο ψηφιακό περιβάλλον η φωτογραφία μοιάζει συχνά προσωρινή· στο χαρτί αποκτά παρουσία, κλίμακα και σταθερότητα.
Γι’ αυτό και θεωρώ ότι, παρότι η εκτύπωση δεν είναι αναγκαία για όλους, παραμένει ένα πολύτιμο εργαλείο για όποιον θέλει να δει το έργο του με ακρίβεια. Η εκτύπωση σε υποχρεώνει να αντιμετωπίσεις τη φωτογραφία σου καθαρά, στην πραγματική της υπόσταση, χωρίς τις αλλοιώσεις και τις ευκολίες του ψηφιακού περιβάλλοντος.
Σε ποιους φωτογράφους έχετε «αδυναμία»; Θέλετε να αναφέρετε τους αγαπημένους σας;
Εκτιμώ πολλούς φωτογράφους, καθέναν για το ιδιαίτερο αποτύπωμά του στη φωτογραφική πράξη. Ωστόσο, υπάρχουν κάποιοι στους οποίους επιστρέφω συχνότερα, για το ύφος τους, τη θεματολογία, την αφοσίωση ή την τόλμη τους: ο Daido Moriyama, η Vivian Maier, η Nan Goldin, η Diane Arbus, ο William Eggleston, ο Anders Petersen, ο Martin Parr.
Αυτό που με ενδιαφέρει σε όλους είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνονται και καταγράφουν τον κόσμο. Ο καθένας τους προσεγγίζει τη φωτογραφία με δική του συνέπεια, άλλος με ωμότητα και αλήθεια, άλλος με ανθρωπιά μέσα στο σκοτάδι, άλλος με οξυδερκή χρήση του χρώματος ή με παρατήρηση της καθημερινότητας.
Αυτές οι διαφορετικές αφετηρίες συνθέτουν ένα εύρος φωτογραφικών πρακτικών που λειτουργεί για μένα ως σταθερή υπενθύμιση για το πόσο ποικιλόμορφα και ουσιαστικά μπορεί να λειτουργήσει η φωτογραφία.
«Η φωτογραφία λειτουργεί ως μέσο έκφρασης που ενεργοποιείται με τη ματιά και ολοκληρώνεται τη στιγμή της λήψης».
Τελικά, τι σημαίνει για εσάς η φωτογραφία; Καταγραφή και αποτύπωση της πραγματικότητας, «μεταμόρφωση» της πραγματικότητας, έκφραση, άσκηση «ύφους»;
Η φωτογραφία για μένα είναι ένας τρόπος να σκέφτομαι και να αναπνέω μέσα από το βλέμμα. Δεν τη θεωρώ ούτε καθαρή καταγραφή ούτε «μεταμόρφωση» της πραγματικότητας· περισσότερο μια διαδικασία που παράγει μια δική της εκδοχή του κόσμου − όχι απαραίτητα αληθινή, αλλά ακριβής ως προς τη δική της γλώσσα. Η φωτογραφία λειτουργεί ως μέσο έκφρασης που ενεργοποιείται με τη ματιά και ολοκληρώνεται τη στιγμή της λήψης. Όσο για το ύφος, δεν το αντιλαμβάνομαι ως κάτι σταθερό· είναι κάτι που διαμορφώνεται σταδιακά, μέσα από την εμπειρία, τις επιρροές και τον τρόπο που ο έξω κόσμος επηρεάζει την οπτική σου. Είναι μια συνεχής διεργασία, απαιτητική και δημιουργική, που εξελίσσεται όσο κι εσύ.
***
Η Γεωργία Πανάκια ζει μεταξύ Αθήνας και το Λονδίνου. Σπούδασε φωτογραφία στη Leica Academy. Έχει συμμετάσχει σε ομαδικές εκθέσεις και έχει παρακολουθήσει φωτογραφικά σεμινάρια με Έλληνες και ξένους φωτογράφους.
- Περισσότερες φωτογραφίες της Γεωργίας Πανάκια μπορείτε να δείτε εδώ.
* Οι φωτογραφίες του άρθρου είναι από τη σειρά «architecture of loss». Η σειρά προσεγγίζει τη ζωή ως μια αόρατη κατασκευή. Κάθε αρχή και κάθε τέλος γίνονται υλικά μιας σιωπηλής δομής, όπου η μνήμη λειτουργεί ως θεμέλιο και η απώλεια ως δομικό στοιχείο. Μέσα από ίχνη, φθορά και φως, αποκαλύπτεται ο κύκλος της ύπαρξης – ένα ταξίδι που χτίζεται και αποδομείται ταυτόχρονα.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Κωνστάνς Ζαφείρη: «Ο Φακός μου Αποκαλύπτει Πόσο Ωραίο Είναι να Ζεις»
Μπάμπης Κουγεμήτρος: «Η Φωτογραφία Είναι Ένα Παιχνίδι Ενηλίκων»
