Μπορεί η ποίηση να απαντήσει σε έναν κόσμο που αποκλείει; Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, μια σκέψη για τη γλώσσα που αντιστέκεται στην «κανονικότητα» και χωρά κάθε ανθρώπινη εμπειρία.
«Οι άνθρωποι με αυτισμό “δεν θα πληρώσουν ποτέ φόρους, δεν θα πιάσουν ποτέ δουλειά, δεν θα παίξουν ποτέ μπέιζμπολ, δεν θα γράψουν ποτέ ένα ποίημα, δεν θα βγουν ποτέ ραντεβού”, είχε δηλώσει πέρυσι ο Robert F Kennedy Jr, ο επικεφαλής του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικών Υπηρεσιών των ΗΠΑ − που κάνει τα αδύνατα δυνατά να πάρει οριστικά διαζύγιο τόσο από την επιστήμη της υγείας όσο και από την κοινωνική πρόνοια.
Οι αντιδράσεις; Πολλές, από νευροδιαφορετικά ή μη άτομα. Έσπευσαν με παραδείγματα: από την Dani Bowman από το ριάλιτι «Το Love on the Spectrum», που ακολουθεί μέλη του καστ με αυτισμό καθώς εξερευνούν τον κόσμο των ραντεβού («τα αυτιστικά άτομα έχουν τις ίδιες ελπίδες, τα ίδια όνειρα και, ναι, τις ίδιες αμήχανες στιγμές στα ραντεβού όπως οποιοσδήποτε άλλος»), έως ερευνητές και επιστήμονες που παρέθεσαν δεκάδες μελέτες και δημοσιογράφους που δημοσίευσαν λίστες με νευροδιαφορετικούς συγγραφείς.
Ακόμα και αναφορά σε μεγάλους συγγραφείς του παρελθόντος έγινε −πόσο παρακινδυνευμένο αλήθεια−, που μέσα από τον βίο τους παρουσιάζουν ενδείξεις νευροδιαφορετικότητας, αν και έζησαν σε εποχές πριν τα μέσα του 20ού αιώνα, όταν αυτή δεν είχε ακόμη καταγραφεί επίσημα από τους κλινικούς γιατρούς.
«Γνωρίζω τόσους πολλούς ποιητές με διάφορα είδη νευροδιαφορετικότητας και αυτό ενισχύει τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, προσδίδοντας μια ιδιαίτερη χροιά στη φωνή μας ως ποιητές», πρόσθεσε στις μαρτυρίες που σηκώθηκαν για να σκεπάσουν τον θόρυβο κύμβαλου κενού αλαλάζοντα –αυτόν του υπουργού− η αυτιστική ποιήτρια, εκπαιδευτικός και δικηγόρος Elizabeth R. McClellan.
Το σίγουρο είναι πως, αν υπάρχει μια τέχνη που ανήκει σε όλους τους τρόπους σκέψης, τότε αυτή είναι η ποίηση.
«Μια σκληρή ζωή χρειάζεται μια σκληρή γλώσσα − και αυτό ακριβώς είναι η ποίηση. Αυτό προσφέρει η λογοτεχνία: μια γλώσσα αρκετά ισχυρή για να περιγράψει την κατάσταση ως έχει».
Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης
Στις 21 Μαρτίου, τότε που η μέρα νικά τη νύχτα στο γύρισμα του χρόνου, είναι καθιερωμένο να γιορτάζουμε την Ημέρα Ποίησης. Κι αν χρειάστηκε να μιλήσουμε για την ποίηση χρησιμοποιώντας αρχικά έναν λόγο βίαιο, ανακριβή, αστήρικτο και κυνικό, είναι για να αντιπαραβάλλουμε σε αυτή την αποφορά του λόγου τις λέξεις των ποιητών, που δεν αναγνωρίζουν σύνορα «κανονικότητας», αλλά μιλάνε για μια γλώσσα που «υπάρχει για να περιλαμβάνει. Όποιος χρησιμοποιεί τη γλώσσα ως εργαλείο αποκλεισμού είναι αλαζόνας, ανασφαλής ή κακόβουλος. Ίσως και τα τρία».
Η συγγραφέας Jeanette Winterson λέει ακόμα πως οι λέξεις «είναι σκοινιά, σωσίβιες λέμβοι, αερόστατα, σύννεφα που σκέφτονται … Εμπιστεύομαι τις λέξεις, όχι επειδή είναι τέλειες ή αντικειμενικές, αλλά επειδή είναι κατά προσέγγιση και υποκειμενικές, όπως κι εγώ. Οι λέξεις προσπαθούν να κάνουν το καλύτερο δυνατό με ό,τι έχουν −που είναι εμένα− και εγώ προσπαθώ να κάνω το καλύτερο δυνατό με ό,τι έχω. Λέξεις».
Λέει πως «ένα ποίημα είναι ένας τόσο αρχαίος τρόπος επικοινωνίας που μοιάζει σαν εξελικτική αναγκαιότητα, είναι σαν ένα εσπρέσο – ο ταχύτερος τρόπος να πάρεις μια δόση πνευματικής και ψυχικής ενέργειας».
Και πως όταν βρισκόμαστε σε στιγμές πένθους, πόνου, κατάθλιψης, θυμού ή όταν μας εκφοβίζουν, μας κακομεταχειρίζονται ή μας αγνοούν, όταν οι δικές μας λέξεις δεν φτάνουν, τότε, λέει, μπορούν να μας βοηθήσουν οι λέξεις των άλλων.
«Δεν γράφω για να δείξω ότι ξέρω γράμματα, γράφω για να βγάλω από μέσα μου το φαρμάκι», έλεγε ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος.
Και πριν από αυτόν ο Καβάφης έγραφε: «Εἰς σέ προστρέχω Τέχνη τῆς Ποιήσεως, / πού κάπως ξέρεις ἀπό φάρμακα· / νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω».
Όμως, χωράει η ποίηση στον ασθμαίνοντα χρόνο της ζωή μας; Και μήπως η ποίηση δεν είναι μια κωδικοποιημένη γλώσσα για λίγους; Ένα προνόμιο των εκλεκτών;
«Όταν οι άνθρωποι λένε ότι η ποίηση είναι απλώς μια πολυτέλεια για τις μορφωμένες μεσαίες τάξεις», λέει σε άλλο κείμενό της η Winterson, «ή ότι δεν πρέπει να διαβάζεται πολύ στο σχολείο γιατί είναι άσχετη με την πραγματικότητα, ή οποιοδήποτε από τα παράξενα και ανόητα πράγματα που λέγονται για την ποίηση και τη θέση της στη ζωή μας, υποψιάζομαι ότι εκείνοι που τα λένε τα έχουν βρει μάλλον εύκολα στη ζωή τους. Μια σκληρή ζωή χρειάζεται μια σκληρή γλώσσα − και αυτό ακριβώς είναι η ποίηση. Αυτό προσφέρει η λογοτεχνία: μια γλώσσα αρκετά ισχυρή για να περιγράψει την κατάσταση ως έχει».
Υπάρχουν πολλές μελέτες που μιλάνε για τη θεραπευτική δύναμη της ποίησης. Ότι είναι μέσο όταν θέλουμε να ανακτήσουμε με τη γλώσσα των άλλων ό,τι δεν μπορούμε με τη δική μας γλώσσα, αλλά και μέσο έκφρασης για τις φορές που νιώθουμε την ανάγκη να ξεπεράσουμε τη χρηστικότητα των λέξεων και να φτάσουμε «στα σύνορα, εκεί όπου τίποτα δεν είναι ασφαλές», για να φέρουμε πίσω «ό,τι βρεθεί εκεί −όσο πιο ακέραιο γίνεται−, ενώνοντας ξανά σκέψεις που έχουν αποκοπεί από τα συναισθήματά τους, και συναισθήματα τόσο δυνατά που δεν μας αφήνουν να σκεφτούμε καθαρά».
Ωστόσο, πιο ενδιαφέρουσα από όλες τις μελέτες ίσως είναι η βραδινή «άσκηση» που προτείνει η Winterson – ένα «φάρμακο» χωρίς χημεία, ανέξοδο, ανεξάντλητο, διαθέσιμο και προσβάσιμο ανά πάσα στιγμή:
«Μερικές φορές έχουμε απλώς εξαντλήσει τις λέξεις. Ρωτήστε τη γάτα.
Ένα πράγμα που μου αρέσει να κάνω το βράδυ, όταν είμαι μόνη, είναι να ακούω έναν ηθοποιό να διαβάζει ένα μεγάλο ποίημα. Το ποίημα γίνεται τότε η εσωτερική μου κατάσταση για τη νύχτα και συνεχίζει μέσα στα όνειρά μου. Διαπιστώνω ότι δεν περιπλανιέμαι σε άσκοπες σκέψεις, δεν φτιάχνω λίστες υποχρεώσεων, ούτε ανησυχώ για τίποτα. Ακούω λέξεις − αλλά από εκείνες που με φέρνουν πιο κοντά στη σιωπή.
Σε λίγο θα σβήσω τον «φακό» του μυαλού μου και δεν θα αναλύσω ούτε θα ρωτήσω τίποτα. Έχω φαγητό και λουλούδια από τον κήπο. Υπάρχουν μυρωδιές, αρώματα, ομορφιά. Υπάρχει κι ένα ποτήρι κόκκινο κρασί. Βλέπω την τζίντζερ γάτα μου να κάθεται στο τραπέζι έξω, τα αυτιά της να πιάνουν μήκη κύματος που εγώ δεν μπορώ να ακούσω. Ακούω τα πουλιά να ασχολούνται με το βραδινό τους. Το θρόισμα των φύλλων. Το κυματάκι στη λίμνη. Το “πλουπ” ενός βατράχου. Εκπνέω.
Ύστερα θα έρθει η ώρα του ύπνου, με τα στόρια ανοιχτά, κοιτάζοντας το τελευταίο φως.
Έχω πει όλα όσα μπορώ να πω − για σήμερα».
ΥΓ. Βιβλία της Jeanette Winterson που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά είναι τα: «Frankissstein», «Το Χάσμα του Χρόνου», «Το Πάθος», «Το Βάρος: Ο Μύθος του Άτλαντα και του Ηρακλή», «Γραμμένα στο Κορμί», «Πες μου μια Ιστορία».
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Ο Κόσμος Μέσα από τα Μάτια της Τέχνης – Δύο Ιστορίες
10 Ερωτήσεις Αναζητούν την… Ιωάννα Μπουραζοπούλου
H Elif Shafak και η Lea Ypi Λένε πως η Μνήμη Είναι Θεραπευτική
