Το Ιράν συγκαταλέγεται στις χώρες με την πιο πλούσια πολιτιστική κληρονομιά διεθνώς. Στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO περιλαμβάνονται 29 τοποθεσίες και μνημεία, που καλύπτουν μια ιστορική διαδρομή δύο και πλέον χιλιετιών, από αρχαίες αυτοκρατορικές πρωτεύουσες έως ισλαμικά αστικά κέντρα, πόλεις της ερήμου και ιερά τεμένη.
Ωστόσο, οι σύγχρονες συγκρούσεις καταστρέφουν πολιτιστικά αγαθά που έχουν επιβιώσει από εισβολές, πολιτικές αναταραχές και αλλαγές καθεστώτος αιώνων.
Για παράδειγμα, το παλάτι Γκολεστάν στην Τεχεράνη, τα θεμέλια του οποίου τέθηκαν κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Σαφαβιδών, εμβληματικό δείγμα σύνθεσης περσικής και ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής, υπέστη ζημιές από τις αεροπορικές επιδρομές των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ που ξεκίνησαν στις 28 Φεβρουαρίου.
Το παζάρι της Τεχεράνης, ένας τόπος του οποίου η ιστορία χάνεται στα βάθη του χρόνου, ένας ζωντανός αστικός οργανισμός που συνδέει το εμπόριο, τους θρησκευτικούς θεσμούς και την κοινωνική ζωή, υπέστη επίσης ζημιές από τις επιδρομές.
Τις μεγαλύτερες φθορές, δε, υπέστη η πλατεία Naqsh-e Jahan στην Ισφαχάν, στο κεντρικό τμήμα της χώρας, ένα αρχιτεκτονικό κόσμημα του 17ου αιώνα που περιβάλλεται από τεμένη, ανάκτορα και ιστορικό παζάρι.
Επαναλαμβανόμενο Μοτίβο
Η καταστροφή μνημείων του Ιράν είναι από τις πιο πρόσφατες απώλειες σε καιρό πολέμου. Η καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν είναι σημείο των καιρών, αλλά επαναλαμβανόμενο μοτίβο ανά τους αιώνες και ανά τον κόσμο.
Για παράδειγμα, στην Παλμύρα της Συρίας, μια πόλη-εμπορικός κόμβος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, εμβληματικά μνημεία όπως ο Ναός του Βήλου, ο Ναός του Βάαλ-Σαμίν και η Αψίδα του Θριάμβου καταστράφηκαν εξαιτίας συστηματικών επιθέσεων από τον ISIS.
Αντίστοιχα, στην Ουκρανία, ο Καθεδρικός Ναός της Μεταμόρφωσης της Οδησσού υπέστη εκτεταμένες ζημιές από ρωσική πυραυλική επίθεση το 2023.
Ιεραρχώντας τις απώλειες σε καιρούς πολέμου, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι η καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς περνά σε δεύτερη μοίρα. Όταν χάνονται χιλιάδες ζωές, άνθρωποι τραυματίζονται, παιδιά μεγαλώνουν χωρίς προοπτική και ολόκληρες οικογένειες αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις εστίες τους, η διατήρηση των μνημείων δύσκολα εντάσσεται στις άμεσες προτεραιότητες.
Τα ιστορικά μνημεία ενός τόπου, ωστόσο, δεν είναι απλώς αρχαιολογικοί χώροι ή τουριστικά αξιοθέατα. Είναι φορείς συλλογικής μνήμης. Είναι ο τρόπος να κατανοήσουμε την πορεία και την εξέλιξή μας. Είναι η γέφυρα που συνδέει το παρελθόν με το παρόν − μια σύνδεση απαραίτητη για να μπορέσει να υπάρξει μέλλον.
Λεπτή Διαχωριστική Γραμμή
Η καταστροφή τους είτε είναι τυχαία και αποτυπώνεται ως παράπλευρη απώλεια πολέμου είτε είναι αποτέλεσμα στοχευμένων ενεργειών και αποτελεί στρατηγική επιλογή. Η διαχωριστική γραμμή είναι λεπτή και καθορίζεται από την πρόθεση και τη στρατιωτική αναγκαιότητα.
Τον Ιούλιο του 2023, πάντως, η UNESCO καταδίκασε επίθεση που πραγματοποίησαν οι ρωσικές δυνάμεις εναντίον ιστορικών κτιρίων στο κέντρο της Οδησσού, τονίζοντας ότι η εκ προθέσεως καταστροφή χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς, συμπεριλαμβανομένων θρησκευτικών κτιρίων και αντικειμένων, μπορεί να συνιστά έγκλημα πολέμου.
Και ακόμη, οι καταστροφές στην Παλμύρα από τον ISIS χαρακτηρίστηκαν από τον ΟΗΕ «νέο έγκλημα πολέμου και τεράστια απώλεια για τον συριακό λαό και για την ανθρωπότητα».
Οι καταγγελίες του ΟΗΕ, ωστόσο, όσο χρήσιμες κι αν είναι, δεν έχουν νομικές κυρώσεις, με αποτέλεσμα η καταστροφή ενός μνημείου να αντιμετωπίζεται μόνο ως ρητορική καταδίκη.
Το 2015, όμως, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο απήγγειλε για πρώτη φορά κατηγορίες για εγκλήματα πολέμου που αφορούσαν σκόπιμες επιθέσεις σε ιστορικά και θρησκευτικά μνημεία και συγκεκριμένα την καταστροφή εννέα μαυσωλείων και ενός τζαμιού στο Μάλι, από ισλαμιστικές ένοπλες ομάδες υπό την ηγεσία του Ahmad al-Faqi al-Mahdi.
Ωστόσο, η αντιμετώπιση της καταστροφής της πολιτιστικής κληρονομιάς παραμένει μια σύνθετη διαδικασία που, παρά τη θεμελιώδη σημασία του πολιτισμού για την ανθρωπότητα, δεν έχει μέχρι σήμερα αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Η Μαρτυρία του Πολέμου Μέσα από τον Φακό του Don McCullin
