Το κουτί, του κουτιού, των κουτιών… ωωω κουτιά! Οι γιορτές πέρασαν. Κρατήσαμε στιγμές, μερικά δώρα –ίσως ένα δυο παραπανίσια κιλά– και επιστρέψαμε στην καθημερινότητα. Υπάρχει όμως κάτι που όχι μόνο δεν κρατήσαμε, αλλά μάλλον το ξεφορτωθήκαμε πρώτο και με συνοπτικές διαδικασίες: τα περιτυλίγματα και τις συσκευασίες. Αλήθεια, πόσες ντουλάπες θα γέμιζαν τα κουτιά που περιείχαν τα δώρα και τις παραγγελίες μας;
Παραγγέλνω Άρα Υπάρχω
Τα δέματα ως μέσο μεταφοράς αντικειμένων δεν είναι κάτι καινούργιο, ωστόσο την περίοδο της καραντίνας η τάση απογειώθηκε. Κακά τα ψέματα. Πολλά μπορεί να σταμάτησαν τότε, τα ψώνια όμως όχι. Κλεισμένοι στο σπίτι, με περιορισμένες διεξόδους, διαπιστώσαμε ότι οι ηλεκτρονικές αγορές, εκτός από λύση ανάγκης, ήταν και μια παρηγοριά, μια μικρή ανταμοιβή: δεν μπορούσαμε να βγούμε στα μαγαζιά, αλλά τουλάχιστον μπορούσαμε να παραγγείλουμε.
Από τότε, η σχέση μας με την κατανάλωση άλλαξε για τα καλά. Δεν χρειάζεται οπωσδήποτε να μετακινούμαστε εμείς. Ας μετακινούνται τα πράγματα. Ωραίο και βολικό, ναι. Περνώντας όμως ο καιρός συνειδητοποιούμε και κάτι όχι και τόσο καλό. Μαζί τους μετακινείται και ένας όγκος υλικών που είναι απαραίτητα μόνο και μόνο για να φτάσουν τα διάφορα προϊόντα σώα και αβλαβή στην πόρτα μας.
Στις γιορτές δε, το σύστημα «χτυπάει» κόκκινο. Περισσότερες παραγγελίες, περισσότερα μεμονωμένα δέματα, ακόμη περισσότερα στρώματα συσκευασίας. Η ευκολία παραμένει, το ίδιο και τα διάφορα κουτιά και περιτυλίγματα. Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Μόνο το 2023, στην ΕΕ παράχθηκαν 79,7 εκατομμύρια τόνοι αποβλήτων συσκευασίας, δηλαδή περίπου 177,8 κιλά ανά κάτοικο ετησίως. Από αυτά, περίπου 35,3 κιλά ανά άτομο είναι πλαστικό, εκ των οποίων μόνο 14,8 κιλά καταλήγουν να ανακυκλώνονται. Μάλιστα, σε σύγκριση με το 2013, τα απορρίμματα συσκευασίας στην ΕΕ έχουν αυξηθεί κατά 21,2 κιλά ανά άτομο – κι αυτό παρά τη διάδοση της ανακύκλωσης. Με απλά λόγια: μπορεί να ανακυκλώνουμε περισσότερο, αλλά πετάμε συνολικά περισσότερα – δώρον άδωρον, δηλαδή.
Reduce Αντί Recycle
Για χρόνια, η περιβαλλοντική συζήτηση γύρω από τα είδη συσκευασίας είχε την ανακύκλωση ως ξεκάθαρο άλλοθι. Μπλε κάδοι, σύμβολα στα κουτιά, οδηγίες διαχωρισμού. Η ανακύκλωση ήταν «μια κάποια λύση» και σίγουρα έδινε την αίσθηση ότι κάνουμε «το σωστό». Όμως αυτό πια δεν αρκεί πια. Αν ο συνολικός όγκος αποβλήτων αυξάνεται, τότε η ανακύκλωση λειτουργεί περισσότερο ως διαχείριση της ενοχής παρά ως ουσιαστική λύση. Το βάρος έχει μετατοπιστεί στο reduce, δηλαδή λιγότερη συσκευασία εξαρχής.
Μάλιστα, η ΕΕ έχει θέσει στόχο μείωσης των αποβλήτων συσκευασίας έως 15% μέχρι το 2040, σε σύγκριση με το 2018, με σαφές το μήνυμα ότι η μείωση (reduce) προηγείται της ανακύκλωσης (recycle). Πιο συγκεκριμένα, οι νέοι κανόνες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της ΕΕ προβλέπουν: περιορισμό της περιττής και υπερβολικής συσκευασίας, μείωση του βάρους και του όγκου των συσκευασιών, ενίσχυση της επαναχρησιμοποίησης και της επιλογής refill.
Δεν Είναι Ίδια Όλα τα Κουτιά
Πράγματι, το βιωσιμότερο υλικό είναι αυτό που δεν χρειάστηκε ποτέ να παραχθεί. Όμως πόσο κοντά είμαστε σε αυτό; Με αφορμή το άρθρο, παρατήρησα τα δύο χάρτινα κουτιά δημητριακών που ανακατεύω για το πρωινό μου. Το ένα ψηλό, αγέρωχο, «μπαμπάτσικο» που λένε, αναγράφει 375 γραμμάρια. Το άλλο, πιο μικρό και μαζεμένο, περιλαμβάνει 450 γραμμάρια καθαρού προϊόντος. Ανοίγω τα κουτιά και στη μεγάλη συσκευασία χώνω βαθιά το χέρι για να βρω το επίσης μεγάλο σακούλι με το προϊόν. Η άλλη –πιο χαμηλών τόνων– συσκευασία μου δίνει όχι μόνο αυτό που υπόσχεται, αλλά το κάνει και στη σωστή… διάσταση.
Με άλλα λόγια, η συσκευασία δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Δεν προστατεύει απλώς το προϊόν, αλλά το «αφηγείται», το «πουλάει». Σε αυτό το σημείο, αξίζει να αναφέρω και μία παρατήρηση: η αφήγηση της «ανανέωσης» συγκαλύπτει κάποιες φορές τη συρρίκνωση. Δηλαδή, όταν ένα προϊόν «επανασυστήνεται» με νέα συσκευασία, κάτι μπορεί να αλλάζει και στην ποσότητα. Δεν είναι νόμος ή κανόνας, αλλά αποτελεί μια ευρέως καταγεγραμμένη πρακτική, γνωστή ως shrinkflation, στην οποία το redesign γίνεται ευκαιρία για μείωση περιεχομένου χωρίς αντίστοιχη μείωση τιμής. Και τέτοια φαινόμενα μας αφορούν όλους, όχι μόνο ως καταναλωτές, αλλά και ως πολίτες ενός συστήματος που εξακολουθεί να μετρά την πρόοδο σε πωλήσεις και κέρδη και όχι σε ουσία, περιεχόμενο ή ακόμη και απόβλητα.
Ζητείται Ελπίς
Αν υπάρχει κάτι που αξίζει να παραδεχθούμε είναι ότι τίποτα δεν είναι πραγματικά «δωρεάν». Μην ξεχνάμε πως τη συσκευασία την πληρώνουμε –θέλουμε δεν θέλουμε–, είτε πρόκειται για προϊόν στο ράφι είτε για online παραγγελία. Και το κόστος αυτό δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι επίσης χωρικό και περιβαλλοντικό.
Αυτό σημαίνει ότι έχουμε λόγο και ευθύνη. Μερικές ιδέες; Λιγότερες και πιο συνειδητές παραγγελίες ή επιλογή παραλαβής από το κατάστημα όποτε είναι εφικτό, προτίμηση επαναγεμιζόμενων συσκευασιών, επανάχρηση όσων ήδη έχουμε. Ακόμη και τα «ταπεινά» κουτιά μπορούν να ζήσουν δεύτερη ζωή – να! μία φίλη τα ντύνει με ωραία χαρτιά και τα ξαναχρησιμοποιεί.
Και βέβαια, παρατήρηση των συσκευασιών που κυκλοφορούν και έμμεση αλλά ενεργή «πίεση» προς τις επιχειρήσεις. Πώς; Επιλέγοντας εκείνες που επενδύουν σε επαναχρησιμοποιούμενες συσκευασίες, σε συστήματα επιστροφής, σε προϊόντα σχεδιασμένα για περισσότερες από μία ζωές. Κατευθύνσεις που πλέον ενθαρρύνονται ρητά από τη νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία.
Εδώ δεν χρειάζονται «out of the box» σκέψεις. Χρειάζεται να δούμε το πρόβλημα και να το αναγνωρίσουμε. Γιατί ο χώρος στο σπίτι, στην πόλη, στον πλανήτη μας είναι πεπερασμένος. Και κάθε κουτί που ανοίξαμε δεν εξαφανίζεται. Στοιβάζεται, συσσωρεύεται, παραμένει. Είναι απόρριμμα. Φορτώνεται και βαραίνει το μέλλον μας.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Το Κλιματικό Παράδοξο της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI)
Γιατί Χρειαζόμαστε την Πόλη-Σφουγγάρι
Οι Σύγχρονες Αμαδρυάδες Μαθαίνουν στα Παιδιά να Σώζουν τον Πλανήτη
