Στην ψηφιακή εποχή, η θλίψη μπορεί να γίνει περιεχόμενο, θέαμα, δεδομένο, engagement. Από τη φιλανθρωπία που μετατρέπεται σε viral αφήγηση μέχρι τα βίντεο που εκθέτουν τη φτώχεια, την απόγνωση και την ανθρώπινη ευαλωτότητα σε εκατομμύρια βλέμματα, η οικονομία της προσοχής έχει μάθει να αναγνωρίζει τι μας συγκινεί και να το αξιοποιεί.
Θυμός, δάκρυα, απόγνωση, φόβος, αγανάκτηση, μοναξιά, ντροπή, απελπισία, οργή, ψυχική κατάρρευση. Συναισθήματα έντονα, ακραία, καθηλωτικά. Εκφράσεις που τραβούν την προσοχή, ενεργοποιούν την ενσυναίσθηση, μας κάνουν να νιώθουμε πιο ανθρώπινοι –όταν δεν τα προσπερνάμε–, ενεργοποιούν την καλή πλευρά του εαυτού μας, μας κινητοποιούν σε πράξεις αλληλεγγύης, από ανάγκη προσφοράς, προσωπική ευαισθησία, ή ακόμη και από την ανάγκη να αισθανθούμε ότι μπορούμε να συνεισφέρουμε, έστω και λίγο, στη βελτίωση της ζωής κάποιου άλλου.
Στην ψηφιακή εποχή, αυτή η βαθιά ανθρώπινη διάθεση για βοήθεια συνδέεται άρρηκτα με την Οικονομία της Προσοχής (Attention Economy). Για το οικονομικό μοντέλο που αντιμετωπίζει την ανθρώπινη προσοχή ως ένα σπάνιο, πεπερασμένο πόρο που πρέπει να εντοπιστεί, να αναλυθεί και να αξιοποιηθεί οικονομικά. Λειτουργεί με βάση την αρχή ότι σε έναν κόσμο πλούσιο σε πληροφορίες, η προσοχή –και όχι η ίδια η πληροφορία– είναι ο παράγοντας που καθορίζει την αλληλεπίδραση. Γι’ αυτό, διαφημιστές και πλατφόρμες όπως το Facebook, το YouTube, το Instagram και το TikTok αντιμετωπίζουν τον χρόνο που διαθέτουν οι χρήστες ως πολύτιμη επένδυση που διαμορφώνει την επιρροή και την οικονομική τους δύναμη.
Η Φιλανθρωπία ως Θέαμα
Σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε και μια νέα μορφή ψηφιακού περιεχομένου, «η φιλανθρωπία ως θέαμα». Δημιουργοί περιεχομένου άρχισαν να μετατρέπουν την προσφορά, τη συγκίνηση και την ανθρώπινη δυσκολία σε αφηγηματικό υλικό υψηλής συναισθηματικής έντασης, σχεδιασμένο για views, engagement και viral διάδοση.
Ο MrBeast αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της λεγόμενης blockbuster philanthropy. Ο Jimmy Donaldson, όπως είναι το πραγματικό του όνομα, έχει το κανάλι του YouTube με τους περισσότερους συνδρομητές στον κόσμο (484 εκατομμύρια) και η καθαρή του αξία εκτιμάται στα 2,6 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ.
Ο ίδιος ισχυρίζεται ότι το 100% των κερδών από τα διαφημιστικά έσοδα, τις πωλήσεις εμπορευμάτων και τις χορηγίες που εξασφαλίζει διατίθεται σε φιλανθρωπίες, τις οποίες, φυσικά, προβάλλει κατά κόρον.
Έχει, για παράδειγμα, χρηματοδοτήσει 1.000 χειρουργικές επεμβάσεις καταρράκτη σε άτομα από πολλές χώρες του κόσμου, όπως οι ΗΠΑ, η Τζαμάικα, η Ναμίμπια και το Βιετνάμ – και για αυτό έχει δημιουργήσει το βίντεο για το YouTube με τον τίτλο «1,000 Blind People See For The First Time».
Έχει χρηματοδοτήσει την κατασκευή ιατρικής κλινικής στην Γκάνα για παιδιά που είχαν διασωθεί από κυκλώματα παιδικής εκμετάλλευσης – το project αποτυπώνεται στο Rescuing Child Slaves in Africa.
Οι φιλανθρωπίες του MrBeast, ο οποίος θεωρείται ο πιο επιδραστικός σταρ του YouTube στον πλανήτη, έχουν ευεργετήσει τη ζωή των δικαιούχων τους. Το περιεχόμενο που δημιουργεί με αυτού του τύπου τις δραστηριότητες βασίζεται σε δύο ισχυρούς άξονες, τη ζωογόνο δύναμη της φιλανθρωπίας και την έντονη επίκληση στο συναίσθημα – το οποίο, σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν περιορίζεται μόνο στη θλίψη ή στην ανθρώπινη δυσκολία, αλλά περιλαμβάνει ανακούφιση, ελπίδα, χαρά, ό,τι προξενεί η ιδέα ότι η ζωή κάποιου μπορεί να αλλάξει μέσα σε λίγα λεπτά.
Poverty Porn
Όλα τα νομίσματα όμως έχουν δύο όψεις. Έχοντας στη φαρέτρα του την τεράστια επιτυχία που σημειώνει η παραγωγή ψηφιακού περιεχομένου με τη φιλανθρωπία ως θέαμα, ο Jimmy Donaldson μετατρέπει την Attention Economy σε αφηγηματικό προϊόν υψηλής εμπορικής και αλγοριθμικής αξίας, το οποίο όμως δημιουργεί σοβαρά ζητήματα ηθικής τάξης.
Για παράδειγμα, στο βίντεο «Ages 1 – 100 Decide Who Wins $250.000», βάζει από πολύ μικρά παιδάκια –αντικειμενικά ανίκανα να αντιληφθούν τι μπορεί να σημαίνει ένα «παιχνίδι» ανελέητου ανταγωνισμού– μέχρι υπέργηρους ανθρώπους –αντικειμενικά αδύναμους να αντιμετωπίσουν την οποιαδήποτε ανταγωνιστική διαδικασία– να παλεύουν να κερδίσουν τα απαραίτητα, για τους ίδιους ή τους οικείους τους, χρήματα. Ζουμάρει στα απελπισμένα τους πρόσωπα, καταγράφει το κλάμα τους, τους αναγκάζει να κάνουν επιλογές αμφισβητούμενης ηθικής – όπως να διαλέγουν ποιος θα αποκλειστεί από το παιχνίδι.
Αυτά τα βίντεο έχουν χαρακτηριστεί από διάφορους κριτικούς ως «πορνό φτώχειας» (poverty porn), καθώς θα μπορούσαν να θεωρηθούν εκμετάλλευση της απελπισίας ευάλωτων ατόμων για τη δημιουργία views και διαφημιστικών εσόδων.
Ο όρος «πορνό φτώχειας» χρησιμοποιείται για να περιγράψει την προβολή εικόνων και ιστοριών ακραίας φτώχειας, εξαθλίωσης ή ανθρώπινης δυστυχίας με τρόπο που προκαλεί έντονη συναισθηματική φόρτιση και σοκ, προκειμένου να προσελκύσει προσοχή, χρήματα, προβολές ή engagement. Οι επικριτές αυτής της πρακτικής υποστηρίζουν ότι, στην εποχή των social media, influencers και YouTubers μετατρέπουν τη δυστυχία ευάλωτων ανθρώπων σε προϊόν υψηλής εμπορικής αξίας.
Αυτές οι παραγωγές περιεχομένου συνήθως πραγματοποιούνται με τη συναίνεση των πρωταγωνιστών. Ωστόσο, σε συνθήκες επιβίωσης η έννοια της συγκατάθεσης γίνεται εξαιρετικά ρευστή. Κατά πόσο ένας άνθρωπος που δεν έχει να φάει ή που αδυνατεί να καλύψει τα έξοδα μιας επέμβασης καταρράκτη βρίσκεται πραγματικά σε θέση να αρνηθεί μια οποιαδήποτε ευεργεσία, ακόμη κι αν αυτή συνοδεύεται από τη δημόσια έκθεση της ζωής και της αξιοπρέπειάς του;
Πώς θα μπορούσαν οι κάτοικοι στην παραγκούπολη Νταράβι της Βομβάης –μιας από τις μεγαλύτερες παραγκουπόλεις στον κόσμο– να αντισταθούν στον Αυστραλό influencer που κατηγορήθηκε για «τουρισμό φτώχειας» επειδή βιντεοσκόπησε τον εαυτό του να «επιβιώνει» στην «πιο θανατηφόρα παραγκούπολη της Ινδίας»;
Αντίστοιχα, πόσο λεπτή είναι η γραμμή ανάμεσα στην ορατότητα και την εκμετάλλευση, όταν κανάλια όπως το Soft White Underbelly του φωτογράφου Mark Laita μετατρέπουν ιστορίες αστέγων, τοξικοεξαρτημένων, εργαζομένων του σεξ και ανθρώπων που ζουν στο κοινωνικό περιθώριο σε περιεχόμενο εκατομμυρίων προβολών; Πρόκειται για μια προσπάθεια να ακουστούν ζωές που συνήθως μένουν αόρατες ή για μια αισθητικοποιημένη κατανάλωση της ανθρώπινης κατάρρευσης, όπου η εξαθλίωση μετατρέπεται σε ψηφιακό θέαμα υψηλής συναισθηματικής έντασης;
Η Θλίψη Πουλάει
Η φτώχεια, η δυστυχία και η απόγνωση πάντα πουλούσαν. Η επίκληση στο συναίσθημα είναι μια πρακτική που εφαρμόζουν πολιτικοί, αξιοποιούν τα μέσα ενημέρωσης και χρησιμοποιούν διαφημιστικές καμπάνιες, τηλεοπτικά ρεπορτάζ, ακόμη και ανθρωπιστικές εκστρατείες, εδώ και δεκαετίες.
Οι εικόνες ανθρώπινου πόνου είναι συχνά ο «εύκολος δρόμος» για να τραβήξει κανείς την προσοχή, ακριβώς επειδή η συγκίνηση λειτουργεί πιο άμεσα από τη λογική επεξεργασία ενός προβλήματος ή τη σύνθετη πολιτική συζήτηση γύρω από τις αιτίες και τις λύσεις του.
Στην ψηφιακή εποχή, όμως, αυτή η (συναισθηματική) οικονομία της προσοχής απέκτησε νέα δυναμική, μετατρέποντας τη συγκίνηση σε μετρήσιμο ψηφιακό κεφάλαιο και αλγοριθμική αξία, συχνά διαβρώνοντας όχι μόνο την ίδια την έννοια της αξιοπρέπειας, αλλά και την ικανότητά μας να αντιλαμβανόμαστε τι πραγματικά σημαίνει αλληλεγγύη.
Διαβάστε επίσης στηναθηΝΕΑ:
Πώς Μεγαλώνουμε Παιδιά που Αντέχουν το «Λάθος»;
