«Αν το Πολυτεχνείο είχε smartphone»: Με αφετηρία αυτό το υποθετικό ερώτημα, η αθηΝΕΑ παρουσιάζει, με αφορμή την επέτειο της 17ης Νοεμβρίου, μια σειρά άρθρων για τη σχέση τεχνολογίας, εξουσίας και δημοκρατίας. Στο άρθρο αυτό του αφιερώματος, εξετάζουμε πώς έχει αλλάξει η λογοκρισία από την εποχή της δικτατορίας μέχρι σήμερα. Γιατί, όπως δεν χρειάζονται πάντα τανκς στους δρόμους για να απειληθεί η δημοκρατία, έτσι και η λογοκρισία δεν χρειάζεται πλέον να απαγορεύει μια δημοσίευση για να περιορίσει την πρόσβαση στην πληροφορία.
Η εδραίωση της δικτατορίας τον Απρίλιο του 1967 δεν έγινε απλά επειδή τα τανκς βγήκαν στους δρόμους της Αθήνας. Έγινε επειδή τα τανκς παρατάχθηκαν για να προστατεύσουν τα κατειλημμένα από τους πραξικοπηματίες κομβικά σημεία της κρατικής μηχανής. Eπιπλέον, διότι ομάδες οργανωμένων αριστερών, περιμένοντας από μέρες το πραξικόπημα, είχαν σχηματίσει ομάδες αντίστασης που θα παρατάσσονταν σε συγκεκριμένα σημεία της Αθήνας, χωρίς τελικά να προβάλουν κάποια σοβαρή αντίσταση.
Μεταξύ αυτών των κομβικών σημείων και μάλιστα σε πρώτη προτεραιότητα ήταν το κτίριο της κρατικής ραδιοφωνίας και το κτίριο του ΟΤΕ, μοναδικών στο είδος τους οργανισμών εκείνη την εποχή. Παράλληλα, οι χουντικοί φρόντισαν να αποκτήσουν τον έλεγχο των εφημερίδων που δεν έκλεισαν. Στην επικράτηση ενός πραξικοπήματος, η κατάληψη των κυβερνητικών (εν τη ευρεία εννοία) κτιρίων και ΜΜΕ είναι κομβικής σημασίας. Φυσικά, ο έλεγχος αυτός διατηρήθηκε με διαφορετική μορφή και ένταση καθ’ όλη τη διάρκεια της χούντας. Οι κύριοι μηχανισμοί ήταν η προπαγάνδα και η λογοκρισία.
Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι, στην πραγματικότητα, το Πολυτεχνείο ήταν ο ραδιοσταθμός του εν λειτουργία.
Η Λογοκρισία στη Χούντα
Η λογοκρισία ασκούνταν με τον έλεγχο του περιεχομένου των εφημερίδων και με τον έλεγχο του περιεχομένου της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου από ανθρώπους της χούντας που η ίδια είχε τοποθετήσει, μιας και ήταν κρατικά.
Ο ραδιοσταθμός του Πολυτεχνείου κατά τις ημέρες της εξέγερσης υπήρξε μια πολύ σημαντική ρωγμή στο τείχος της λογοκρισίας. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι, στην πραγματικότητα, το Πολυτεχνείο ήταν ο ραδιοσταθμός του εν λειτουργία. Χωρίς αυτόν, πιθανόν δεν θα είχε προσέλθει πλήθος κόσμου έξω από τις πύλες του και δεν θα είχε λάβει παλλαϊκό χαρακτήρα, βγαίνοντας έξω από τα όρια του φοιτητικού κινήματος.
Χωρίς τον ραδιοσταθμό του Πολυτεχνείου, η εξέγερση πιθανόν να είχε περιοριστεί στον εγκλεισμό μερικών δεκάδων ή εκατοντάδων φοιτητών στο κτίριο της Πατησίων, γεγονός που ίσως ελάχιστοι θα είχαν αντιληφθεί. Ούτε οι Έλληνες και ξένοι δημοσιογράφοι και πολιτικοί θα είχαν πληροφορηθεί όσα συνέβαιναν, ούτε θα είχε αναπτερωθεί το ηθικό των οργανωμένων αντιστασιακών και των απλών πολιτών με δημοκρατικές πεποιθήσεις. Η εξέγερση δεν θα είχε αποκτήσει πανευρωπαϊκή και παγκόσμια απήχηση. Κοντολογίς, ίσως να μην είχε επέλθει η ταχύτατη ριζοσπαστικοποίηση μεγάλου μέρους της ελληνικής κοινωνίας, ιδιαίτερα στην Αθήνα, η δυναμική της οποίας διατηρήθηκε για αρκετά χρόνια και απέφερε πολιτικά αποτελέσματα ακόμη και αρκετά χρόνια μετά την πτώση της χούντας.
Με δυο λόγια, χωρίς τον ραδιοσταθμό των «Ελεύθερων αγωνιζόμενων φοιτητών, των ελεύθερων αγωνιζόμενων Ελλήνων», ο εγκλεισμός των φοιτητών στο Πολυτεχνείο δεν θα είχε εξελιχθεί σε εξέγερση, με όλες τις συνέπειες που επέφερε η φονική καταστολή της.
Μετά την καταστολή του Πολυτεχνείου, και φυσικά του σταθμού, η λογοκρισία θα επανέλθει στα γνωστά μονοπάτια της, αλλά πλέον διαφορετικά. Με ακόμα πιο σκληρό τρόπο.
Πέραν αυτού, στον σταθμό του Πολυτεχνείου ως Mέσου θα δούμε γνωρίσματα που επιτεύχθηκαν ή διεκδικήθηκαν από τα ΜΜΕ αργότερα, μετά την πτώση της χούντας. Κάποια δε από αυτά, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την πολυφωνία, να αφουγκράζονται την κοινωνία (όχι την αγορά), να έχουν τις πηγές τους στην κοινωνία (όχι στις ελίτ), εξακολουθούν να είναι επίκαιρα. Μετά την καταστολή του Πολυτεχνείου, και φυσικά του σταθμού, η λογοκρισία θα επανέλθει στα γνωστά μονοπάτια της, αλλά πλέον διαφορετικά. Με ακόμα πιο σκληρό τρόπο.
Μιλώντας για λογοκρισία, θα πρέπει να θυμόμαστε ότι αυτή αποτελείται κυρίως από δύο σκέλη. Πρώτον από την απαγόρευση ή παρεμπόδιση της δημοσίευσης. Δεύτερον, από την παρεμπόδιση ή απαγόρευση της πρόσβασης σε ένα υλικό που έχει ήδη δημοσιευτεί σε κάποια κανάλια δημοσιότητας.
Λόγω της φύσης των Mέσων εκείνης της εποχής, ήτοι ελεγχόμενων άμεσα από την πολιτική εξουσία, το κέντρο βάρους της λογοκρισίας έπεφτε στην παρεμπόδιση ή στην απαγόρευση της δημοσίευσης ανεπιθύμητου υλικού, από ειδήσεις και άρθρα γνώμης μέχρι καλλιτεχνικής φύσεως περιεχόμενα. Διακοπή λειτουργίας των εντύπων της αριστεράς, καθημερινό έλεγχο του περιεχομένου των εντύπων που συνέχισαν να εκδίδονται και αλλοίωσή του ή εξοστρακισμό τους αν το έκριναν οι λογοκριτές, παρακολούθηση δημοσιογράφων, ιδιαίτερα των ξένων ανταποκριτών, απόλυτος έλεγχος της πρόσβασης των δημοσιογράφων στα γεγονότα, απόλυτος έλεγχος του περιεχομένου στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση, ακόμα και στα ψυχαγωγικά προγράμματα (και εκτός της σφαίρας των ΜΜΕ), σύλληψη όσων λειτουργούσαν ερασιτεχνικούς ραδιοφωνικούς σταθμούς, συνήθως πολύ μικρής εμβέλειας με ψυχαγωγικό περιεχόμενο, δημιουργία δικτύου υποστήριξης και συνεργασίας δημοσιογράφων με τη χούντα, φυλάκιση και εξορία για τους αριστερούς δημοσιογράφους και τους παραβάτες του χουντικού ελέγχου κ.ά., απαίτηση για υπηρετικού τύπου στάση εκ μέρους των δημοσιογράφων (κάτι σαν το «εγέρθουτου» του χρυσαυγίτη Γερμενή) κ.ο.κ. Από τον έλεγχο δεν ξέφευγαν ούτε οι ξένες εφημερίδες, οι ξένες κινηματογραφικές ταινίες και τα βιβλία.
Φυσικά, δεν εξέλιπε και ο έλεγχος της πρόσβασης στη δημοσίευση, κυρίως των ξένων ΜΜΕ. Ήταν απαγορευμένη η ακρόαση των ραδιοφωνικών σταθμών του εξωτερικού που ασκούσαν κριτική στη χούντα, όπως των BBC, Deutsche Welle, «Φωνή της Αλήθειας», αλλά και των ραδιοσταθμών «Ράδιο Μόσχα», «Ράδιο Σόφια», «Ράδιο Τίρανα/Σας Μιλούν τα Τίρανα» κ.ά., που είχαν εκπομπές στα ελληνικά. Ωστόσο, το κύριο βάρος της λογοκρισίας έπεφτε στον έλεγχο της παραγωγής. Άλλωστε, ο έλεγχος της πρόσβασης (π.χ. της ακρόασης των ξένων σταθμών) ήταν πολύ δύσκολος στις συνθήκες του αστικού περιβάλλοντος της Αθήνας και των άλλων μεγάλων πόλεων. Οι ακροατές μπορούσαν να προστατευθούν εύκολα από πιθανό έλεγχο.
Στο ψηφιακό περιβάλλον και ιδιαίτερα στο διαδίκτυο, το κέντρο βάρους της λογοκρισίας πέφτει στην παρεμπόδιση της πρόσβασης των χρηστών στο περιεχόμενο, χωρίς να εκλείπει η παρεμπόδιση της δημοσίευσης.
Από τη Δικτατορία στην Ψηφιακή Δημοκρατία: Ο Δωδεκάλογος της Λογοκρισίας
Διαφορετικός τελείως, όμως, είναι ο τρόπος με τον οποίο ασκείται η λογοκρισία στην ψηφιακή εποχή και ιδιαίτερα στο διαδίκτυο. Στο ψηφιακό περιβάλλον η λογοκρισία ασκείται κυρίως στο διαδίκτυο και τα νέα μέσα και δευτερευόντως στα παλιά. Ο Τύπος βρίσκεται εκτός ρύθμισης, ενώ στην τηλεόραση και στο ραδιόφωνο είναι ακόμα παρούσα η παρεμπόδιση της δημοσίευσης, αν και σε μικρότερη έκταση – εν μέρει λόγω της ύπαρξης διαδικτυακών ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών σταθμών, εν μέρει λόγω της ύπαρξης ιδιωτικών σταθμών και, εν μέρει, λόγω της παγίωσης μεγαλύτερων περιθωρίων πολυφωνίας σε σχέση με το παρελθόν.
Στο ψηφιακό περιβάλλον και ιδιαίτερα στο διαδίκτυο, το κέντρο βάρους της λογοκρισίας πέφτει στην παρεμπόδιση της πρόσβασης των χρηστών στο περιεχόμενο, χωρίς να εκλείπει η παρεμπόδιση της δημοσίευσης. Προς την κατεύθυνση αυτή έχουν δημιουργηθεί και ενεργοποιηθεί σήμερα πολύ περισσότεροι μηχανισμοί από ό,τι στην «εποχή του Πολυτεχνείου».
Ένας τέτοιος μηχανισμός είναι, πρώτον, το «ψηφιακό χάσμα», που παρατηρείται κυρίως μεταξύ πλουσιότερων και φτωχότερων χωρών, μεταξύ περιφερειών της ίδιας χώρας αλλά και ευρύτερων γεωγραφικών περιοχών, καθώς και μεταξύ γενεών, με ιδιαίτερη ένταση στην τρίτη και την τέταρτη ηλικία. Παρότι το ψηφιακό χάσμα δεν υφίσταται με σκοπό την άσκηση λογοκρισίας, λειτουργεί εντούτοις ως μηχανισμός περιορισμού τόσο της δυνατότητας δημοσίευσης όσο και της πρόσβασης στο δημοσιευμένο περιεχόμενο.
Ένας δεύτερος μηχανισμός είναι η πληθώρα πληροφοριών για ένα γεγονός. Η κρίσιμη πληροφορία, αυτή που έχει αυξημένη πολιτική, κοινωνική ή άλλη βαρύτητα και ενδεχομένως θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές αντιδράσεις εκ μέρους του κοινού ή των θεσμικών παραγόντων, μεταξύ άλλων και πολιτικών, περισσότερο ή λιγότερο χάνεται.
Τρίτος μεταξύ των πιο σοβαρών μηχανισμών λογοκρισίας στη νέα ψηφιακή εποχή είναι η χρήση των αλγορίθμων, οι οποίοι στέλνουν στους χρήστες περιεχόμενο με τα χαρακτηριστικά που προτιμούν (θέμα, αισθητική, πολιτικές, ιδεολογικές και πολιτισμικές παράμετροι κ.ά.). Μεταξύ άλλων ευνοεί και την αποστολή παραποιημένων και ψευδών ειδήσεων στην κατηγορία του κοινού που είναι έτοιμο να τις πιστέψει.
Ωστόσο, ίσως ακόμα σημαντικότερη είναι η λογοκριτική λειτουργία των αλγορίθμων, καθώς εμποδίζουν ευρύτερες κατηγορίες χρηστών να εκτεθούν σε περιεχόμενο που δεν συνηθίζουν να καταναλώνουν, εμποδίζοντας έτσι την πλουραλιστική ενημέρωση και την ενίσχυση της κριτικής σκέψης, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για περιεχόμενο που αμφισβητεί τις κατεστημένες, συστημικές απόψεις.
Τέταρτον, η χρήση των αλγορίθμων συνδέεται με τον εντοπισμό ανεπιθύμητου από τις πλατφόρμες και τις κυβερνήσεις περιεχόμενο επί του οποίου επιβάλλεται «αφανής αποκλεισμός» (shadow banning): οι πλατφόρμες το στέλνουν χαμηλά στο timeline, συχνά χωρίς να το αντιλαμβάνεται ο χρήστης που κάνει την ανάρτηση, με αποτέλεσμα να μην είναι ορατό ή να είναι περιορισμένα ορατό σε όσους τον ακολουθούν. Πρόκειται για μηχανισμό περιορισμού της πρόσβασης χωρίς να μπορεί αυτή να ελεγχθεί, όπως γινόταν και παλιότερα στα Mέσα που δημοσίευαν ανεπιθύμητο περιεχόμενο.
Ο Mark Zuckerberg παραδέχτηκε ότι οι ελεγκτές ακρίβειας/αξιοπιστίας των ειδήσεων/πληροφοριών της πλατφόρμας του (Facebook) ασκούσαν στην πραγματικότητα λογοκρισία, προτάσσοντας τις δικές τους πολιτικές προκαταλήψεις.
Πέμπτον, ένας επιπρόσθετος μηχανισμός λογοκρισίας είναι η αφαίρεση περιεχομένου που σε μεγάλο βαθμό συνδέεται με τις εισηγήσεις εκείνων που ασκούν έλεγχο ακρίβειας/αξιοπιστίας των ειδήσεων/πληροφοριών. Εμπίπτει στην κατηγορία της απαγόρευσης δημοσίευσης, αλλά και στην παρεμπόδιση της πρόσβασης σε ήδη δημοσιευμένο περιεχόμενο.
Η αφαίρεση περιεχομένου είναι ένα από τα επτά σημεία στα οποία στέκεται κριτικά η European Media Freedom Act. Οι πλατφόρμες υποστηρίζουν ότι γίνεται σύμφωνα με επαγγελματικούς κανόνες. Ωστόσο, δεν έχουν επακριβώς πει ούτε ποιοι είναι αυτοί οι κανόνες ούτε ποιος τους δημιούργησε και πώς υιοθετήθηκαν. Απάντηση πήραμε από τον ίδιο τον Mark Zuckerberg, ο οποίος παραδέχτηκε ότι οι ελεγκτές ακρίβειας/αξιοπιστίας των ειδήσεων/πληροφοριών της πλατφόρμας του (Facebook) ασκούσαν στην πραγματικότητα λογοκρισία, προτάσσοντας τις δικές τους πολιτικές προκαταλήψεις. Υπό την έννοια αυτή, η εν λόγω πρακτική λογοκρισίας εμπίπτει και στην παρεμπόδιση πρόσβασης των χρηστών στο περιεχόμενο.
Έκτον, θα μπορούσε ο έλεγχος αξιοπιστίας των ειδήσεων (fact-checking) να θεωρηθεί ένας ακόμη μηχανισμός λογοκρισίας; Σε κάποιες περιπτώσεις, ναι. Γιατί; Η είδηση δεν είναι απλή απεικόνιση ενός γεγονότος, αλλά περιγραφή ενός γεγονότος υπό την οπτική μιας ορισμένης –λ.χ. πολιτικής– άποψης. Το γεγονός αυτό καθαυτό, ανεξάρτητο από την άποψη που έχει αποτυπώσει ο δημοσιογράφος (πλαίσιο), δεν υφίσταται. Η άποψη είναι ένα ισχυρό σημείο της παραδοσιακής δημοσιογραφίας.
Στον πόλεμο της προπαγάνδας γύρω από μια αντιπαράθεση, μεγάλος αριθμός ειδήσεων που εκφράζουν την ανεπιθύμητη άποψη χαρακτηρίζεται, κατόπιν ελέγχου, ως παραποιημένος, ενώ δεν συμβαίνει το ίδιο με τις ειδήσεις που εκφράζουν την επιθυμητή άποψη.
Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τις παραποιημένες ειδήσεις (όχι όμως και με τις ψευδείς). Σε αυτές, μια άποψη εκφράζεται μέσα από τη μικρότερη ή μεγαλύτερη παραποίηση των γεγονότων. Όσοι διενεργούν ελέγχους ακρίβειας και αξιοπιστίας των ειδήσεων και των πληροφοριών χρησιμοποιούν την ανάδειξη αυτής της παραποίησης ως μέσο καταπολέμησης της άποψης που εκφράζεται. Έτσι, ο αναγκαίος αυτός έλεγχος λειτουργεί σε πολλές περιπτώσεις περισσότερο ως μηχανισμός καταπολέμησης των απόψεων που εκφράζονται παρά ως μέσο περιορισμού των ίδιων των ειδήσεων, παρότι όσοι ασπάζονται αυτές τις απόψεις έχουν κάθε δικαίωμα να τις εκφράζουν. Η πρακτική αυτή είναι γνωστή. Στον πόλεμο της προπαγάνδας γύρω από μια αντιπαράθεση, μεγάλος αριθμός ειδήσεων που εκφράζουν την ανεπιθύμητη άποψη χαρακτηρίζεται, κατόπιν ελέγχου, ως παραποιημένος, ενώ δεν συμβαίνει το ίδιο με τις ειδήσεις που εκφράζουν την επιθυμητή άποψη.
Έβδομος μηχανισμός λογοκρισίας, και ίσως ακόμα πιο σοβαρός, είναι το chat control, το οποίο έχει προτάξει η ΕΕ στην ημερήσια διάταξη από το 2022. Σύμφωνα με αυτό, οι πλατφόρμες θα πρέπει να «σαρώνουν» τις ιδιωτικές επικοινωνίες των χρηστών με το επιχείρημα της προστασίας των ανηλίκων από τη σεξουαλική κακοποίηση, με σκοπό να παρεμβαίνουν λογοκριτικά. Μετά την ανακοίνωσή του, είχε εγερθεί κύμα κριτικής και διαμαρτυρίας, με ισχυρό σημείο αυτής της κριτικής ότι στην πράξη καταργείται το απόρρητο της ιδιωτικής επικοινωνίας. Ως αποτέλεσμα αυτού του κύματος, το σχέδιο αυτό εφαρμόζεται από τις πλατφόρμες επί του παρόντος και μέχρι το 2028 εθελοντικά.
Όγδοη μορφή λογοκρισίας που συνίσταται στην παρεμπόδιση πρόσβασης στο περιεχόμενο εκ μέρους του κοινού είναι η χρήση του Νόμου περί Ψηφιακής Ασφάλειας (DSA) από την ΕΕ, η οποία περιορίζει/λογοκρίνει αμερικανικές πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ), στο όνομα (πάλι) της καταπολέμησης της «παραπληροφόρησης».
Ένατον, από την ημέρα που ξεκίνησε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία γνωρίζουμε τόσο στη Δύση όσο και στην ίδια τη Ρωσία μια πρωτοφανή μορφή απαγόρευσης πρόσβασης στο περιεχόμενο. Πρόκειται για τη διακοπή λειτουργίας των ρωσικών Mέσων στην ΕΕ και αντιστοίχως για τη διακοπή λειτουργίας 81 ΕΕ Mέσων στη Ρωσία, συμπεριλαμβανομένων και ελληνικών, την ίδια στιγμή που η ΕΕ δεν αποτελεί εμπόλεμη πλευρά στον ρωσοουκρανικό πόλεμο. Παρότι η Ελλάδα και άλλες χώρες της ΕΕ και της Δύσης ήταν εμπλεκόμενες στον πόλεμο εναντίον του Ιράκ το 1991, βλέπαμε τακτικά στις οθόνες μας συνεντεύξεις του Saddam Hussein ή του υπουργού Εξωτερικών του Ιράκ, κυρίως σε δημοσιογράφους του CNN και του BBC.
Η διαφορά αυτή αποτελεί από μόνη της δείκτη αλλαγής παραδείγματος: από μια εποχή μεγαλύτερης ελευθερίας του Τύπου σε μια εποχή παραβίασης και καταστολής της ελεύθερης διακίνησης της πληροφορίας.
Ωστόσο, η πλημμυρίδα της λογοκρισίας στην ψηφιοποιημένη δημοκρατία δεν περιορίζεται στις νέες μορφές που προκύπτουν από την ψηφιακή τεχνολογία και το διαδίκτυο. Στις στρατηγικές της νέας, ψηφιακής εποχής προστίθενται και πρακτικές γνωστές ήδη από την εποχή των παλιών Mέσων.
Μια από αυτές, και δέκατη στον εδώ δωδεκάλογο, είναι οι διώξεις εναντίον όσων καταφέρνουν να δημοσιεύσουν, κυρίως στο διαδίκτυο, απόρρητες και ανεπιθύμητες για την εξουσία πληροφορίες. Μια τέτοια περίπτωση είναι οι διώξεις εναντίον του Julian Assange, ο οποίος μέσα από τα WikiLeaks έχει δημοσιεύσει εκατοντάδες χιλιάδες απόρρητα στρατιωτικά έγγραφα και αναφορές για τα εγκλήματα του αμερικανικού στρατού στους πολέμους στους οποίους έχει εμπλακεί τα τελευταία χρόνια.
Αν η δίωξη του Assange μπορεί να θεωρηθεί λογοκριτική παραβίαση της ελευθερίας του Τύπου, καθώς ο ίδιος λειτουργεί ως δημοσιογράφος, η δίωξη εναντίον του Edward Snowden είναι λίγο διαφορετική, καθώς δεν λειτουργεί ως δημοσιογράφος αλλά ως μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος (whistleblower). Όπως και να έχει, η δίωξη των μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος, των οποίων οι πληροφορίες προορίζονται για δημοσίευση, αποτελούν ένα ισχυρότατο μηχανισμό λογοκρισίας.
Ενδέκατον, στις κλασικές πρακτικές λογοκρισίας που εξακολουθούν να ανθίζουν και στην ψηφιακή εποχή περιλαμβάνονται και όλες οι γνωστές πρακτικές παραβίασης της ελευθερίας του Τύπου, όπως οι δολοφονίες δημοσιογράφων στις εμπόλεμες ζώνες, που έφτασαν σε πρωτοφανή βαθμό στη Γάζα, οι προσχηματικές αγωγές εναντίον δημοσιογράφων με στόχο τη λογοκρισία (SLAPPs), ο ξυλοδαρμός και οι συλλήψεις δημοσιογράφων από αστυνομικά όργανα ή από διάφορες άλλες ομάδες, η δυσφήμιση των δημοσιογράφων και, γενικότερα, όλες οι γνωστές μορφές παραβίασης της ελευθερίας του Τύπου.
Δωδέκατον, τέλος, σε αυτές τις πρακτικές ανήκει και ο άμεσος ή έμμεσος έλεγχος των Μέσων, είτε με νομικά και διοικητικά είτε με χρηματικά ανταλλάγματα, όπως λ.χ. η «λίστα Πέτσα», η συνεργασία της CIA με τους Rupert Murdoch & Alex Springer, η συνεργασία Λευκού Οίκου και ΜΜΕ στον πόλεμο του Ιράκ με στόχο την επιθυμητή από τον Λευκό Οίκο κάλυψη του πολέμου κ.ο.κ.
Η σύγχρονη λογοκρισία εμφανίζεται σε μεγάλο βαθμό ως αποπολιτικοποιημένη: ο ιδεολογικός της μανδύας δεν είναι μόνο πολιτικός, αλλά σε μεγάλο βαθμό ηθικός.
Άλλαξε ο Στόχος της Λογοκρισίας Σήμερα;
Όπως γίνεται αντιληπτό, στην ψηφιακή εποχή οι μορφές λογοκρισίας είναι πολύ περισσότερες σε σύγκριση με το παρελθόν. Παράλληλα με πρακτικές γνωστές από παλιά, όπως οι διώξεις εναντίον δημοσιογράφων, εφαρμόζονται και νέες, χαρακτηριστικές του σύγχρονου ψηφιακού περιβάλλοντος.
Οι σύγχρονες μορφές λογοκρισίας είναι «πιο ήπιες» ως προς τις συνέπειές τους, ιδίως για το ευρύ κοινό και τους χρήστες, αλλά σε πολλές περιπτώσεις και για τους ίδιους τους δημοσιογράφους, ενώ η σύγχρονη λογοκρισία εμφανίζεται σε μεγάλο βαθμό ως αποπολιτικοποιημένη: ο ιδεολογικός της μανδύας δεν είναι μόνο πολιτικός, αλλά σε μεγάλο βαθμό ηθικός.
Σε κάθε περίπτωση, η νέα λογοκρισία, όπως και η παλιά, αποσκοπεί στη φίμωση και, τελικά, στην αδρανοποίηση των πλέον ενεργών μελών της κοινωνίας, εκείνων που ενσαρκώνουν την έννοια του citoyen. Επιδιώκει, όπως και η προγενέστερή της, τον έλεγχο της κοινωνίας και την υποταγή της στη βούληση της εξουσίας. Δρα, ωστόσο, σε ένα νέο περιβάλλον, που χαρακτηρίζεται από έντονη εξατομίκευση, ατομική κατανάλωση και δημιουργία περιεχομένου, καθώς και από τη διάθεση πολλών Μέσων και πόρων επικοινωνίας στα χέρια του πολίτη. Γι’ αυτό και η νέα λογοκρισία αποκτά πολυπλόκαμο, πολυεπίπεδο και ηπιότερο χαρακτήρα.
***
Η συζήτηση συνεχίζεται στα υπόλοιπα τέσσερα άρθρα του αφιερώματος, που φωτίζουν διαφορετικές πτυχές της σχέσης τεχνολογίας, εξουσίας και δημοκρατίας.
Αν το Πολυτεχνείο Είχε Smartphone
