Τα σπήλαια αποτελούν αρχεία της ιστορίας του πλανήτη. Κρυμμένα οικοσυστήματα που συνεχίζουν να μας εκπλήσσουν. Κατεβαίνοντας σε αυτόν τον υπόγειο κόσμο, ανακαλύπτουμε πώς σχηματίστηκε το τοπίο, πώς εξελίχθηκαν μοναδικές μορφές ζωής και πόσο στενά συνδέεται η τύχη τους με τη δική μας. Το ταξίδι στα βάθη της γης είναι τελικά και μια υπενθύμιση για το πόσα ακόμη έχουμε να μάθουμε − και να προστατεύσουμε.
Από τα πράγματα που δεν μου κίνησαν ποτέ το ενδιαφέρον ήταν τα σπήλαια. Είχα άλλωστε αρκετή περιέργεια για τον υπέργειο κόσμο που φωτοσυνθέτει. Ωστόσο, στις περιπλανήσεις σε φαράγγια και βουνά συναντώ πεζοπόρους που δίνουν ερμηνεία σε βράχια και πετρώματα, μοιράζονται αφηγήσεις και θρύλους και, έτσι, η περιπλάνησή μας αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Οι «Άνθρωποι των Σπηλαίων», όπως τους αποκαλώ, είναι μέλη του συλλόγου «Πρωτέας», του πρώτου ανεξάρτητου σπηλαιολογικού συλλόγου στη Βόρεια Ελλάδα. Το όνομά του προέρχεται από την σπηλαιόβια σαλαμάνδρα Proteus Anguinus, που εμφανίζεται σε σπήλαια της Σλοβενίας. Άλλοι σημαντικοί φορείς έρευνας είναι η Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία και η Σπηλαιολογική Ομοσπονδία Ελλάδος. Σε δε σεισμογενείς χώρες όπως η χώρα μας, η κατανόηση του υπόγειου δικτύου είναι κρίσιμη. Η έντονη καρστικοποίηση (διάλυση ασβεστόλιθου από νερό) ευνοεί τη δημιουργία υπόγειων δικτύων.
Πόσο Καλά Γνωρίζουμε τον Υπόγειο Κόσμο στην Ελλάδα;
Σε σεισμογενείς χώρες όπως η χώρα μας, η κατανόηση του υπόγειου δικτύου είναι ακόμη πιο κρίσιμη. Η έντονη καρστικοποίηση (διάλυση ασβεστόλιθου από νερό) ευνοεί τη δημιουργία υπόγειων δικτύων.
«Η Ελλάδα είναι χώρα με πλούσιο ασβεστολιθικό υπόβαθρο και αρκετά τρεχούμενα νερά, συνταγή απαραίτητη για τη δημιουργία των σπηλαίων», μου λέει ο Αριστείδης Ζαχαρής, μέλος του συλλόγου. «Ως αποτέλεσμα, η χώρα μας παρουσιάζει 8.000 με 10.000 σπήλαια, στα οποία περιλαμβάνονται όλων των ειδών οι σπηλαιομορφές. Αυτές μπορεί να είναι οριζόντια και κατακόρυφα (βάραθρα), υπόγεια ποτάμια, ενάλια, καθώς και μεταλλεία/ορυχεία. Δυστυχώς, δεν υπάρχει ενιαία και επίσημη καταγραφή, με αποτέλεσμα ο αριθμός να αναφέρεται κατά προσέγγιση».
Υπολογίζεται ότι έχουμε εξερευνήσει μόνο μικρό ποσοστό των υπόγειων κοιλοτήτων στη χώρα μας. «Στόχος της σπηλαιολογικής κοινότητας είναι να δημιουργηθεί κάποια στιγμή ένα κοινό αρχείο μεταξύ των συλλόγων. Ο σύλλογός μας έχει δημιουργήσει μία βάση δεδομένων για τη Βόρεια Ελλάδα, που αριθμεί περισσότερα από 300 σπήλαια».
Στα Βάθη της Γης
Ο «Πρωτέας» έχει ως κύριο σκοπό τη διάδοση τη σπηλαιολογίας, την εξερεύνηση-καταγραφή (χαρτογράφηση-φωτογράφιση) σπηλαίων και λοιπών καρστικών μορφών, τη συλλογή πληροφοριών σχετικά με μυθοπλασίες και τοπικούς θρύλους, καθώς και την προαγωγή του πνεύματος περί προστασίας και ορθολογικής διαχείρισης των σπηλαίων.
Το βαθύτερο γνωστό σπήλαιο στον κόσμο, το Veryovkina Cave, φτάνει τα 2.212 μέτρα βάθος και ακόμη δεν ξέρουμε αν έχουμε φτάσει στο πραγματικό του τέλος. Στην Ελλάδα, το βαθύτερο είναι η Δολίνη Προβατίνας, σε βάθος 860 μέτρων. Ανακαλύφθηκε τη δεκαετία του 1980 από Έλληνες και ξένους σπηλαιολόγους και αποτελεί ένα από τα βαθύτερα κάθετα σπήλαια των Βαλκανίων.
Η κατάβαση απαιτεί εξειδικευμένο εξοπλισμό (σχοινιά πολλών σταδίων, τεχνικές SRT). Κάθε χρόνο ανακαλύπτονται νέα είδη σε υπόγεια οικοσυστήματα, ενώ πολλά από αυτά υπάρχουν μόνο σε ένα συγκεκριμένο σπήλαιο στον κόσμο.
Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί πάνω από 15.000 σπήλαια και βάραθρα παγκοσμίως, ενώ πιστεύεται ότι ο πραγματικός αριθμός είναι πολύ μεγαλύτερος. «Στην Ελλάδα, τα επισκέψιμα σπήλαια, αυτά δηλαδή που έχουν αξιοποιηθεί τουριστικά, είναι 30, έπειτα από προσεκτική μελέτη ώστε να γίνει η μικρότερη δυνατή παρέμβαση. Ο αριθμός των σπηλαίων προς εξερεύνηση είναι άγνωστος. Ένα email στον σύλλογο, μια μαρτυρία από κάποιον ντόπιο, βοσκοί και κυνηγοί είναι συνήθως πρόθυμοι να μοιραστούν την πληροφορία και έτσι να προχωρήσει η εξερεύνηση και η καταγραφή νέων σπηλαίων».
Ορθολογική Διαχείριση Σπηλαίων
«Τα σπήλαια ως μνημεία γεωλογικής και πολιτιστικής κληρονομιάς πρέπει να προστατεύονται και εμείς ως σπηλαιολόγοι οφείλουμε να τονίζουμε τη σημασία που έχει η προστασία και διατήρησή τους. Ως εκ τούτου προσέχουμε πάντα στην κίνησή μας μέσα στο σπήλαιο προκειμένου να μην προκαλέσουμε φθορές σε σπηλαιοθέματα. Μαζεύουμε όποια σκουπίδια βρούμε και παρεμβαίνουμε όσο λιγότερο γίνεται στο ευαίσθητο περιβάλλον του σπηλαίου. Δεν επισκεπτόμαστε σπήλαια όταν διαχειμωνιάζουν νυχτερίδες, για να μην τις ενοχλήσουμε. Προσέχουμε την πανίδα του σπηλαίου, ενώ σημαντικό είναι να καθαρίζουμε τον εξοπλισμό μας έπειτα από κάθε εξερεύνηση για να μη μεταδώσουμε σε άλλο σπήλαιο μικροοργανισμούς ή κάτι που θα διατάρασσε την ισορροπία του οικοσυστήματος».
Γεωλογικές Xρονοκάψουλες
«Τα σπήλαια αποτελούν γεωλογικές χρονοκάψουλες και μπορούν μας δώσουν σημαντικά στοιχεία για την κατάσταση της Γης στο παρελθόν και, κυρίως, για το παλαιοκλίμα. Οι οργανισμοί που ζουν εντός τους έχουν αναπτύξει ιδιαίτερους μηχανισμούς στο απόλυτο σκοτάδι, γεγονός που δοκιμάζει τα εξελικτικά όρια των ειδών. Μόνο οι πιο προσαρμοστικοί και περίτεχνοι έχουν το προνόμιο να επιβιώνουν εκεί μέσα και αυτό αποτελεί αντικείμενο μελέτης για την επιστήμη της βιολογίας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τα σπήλαια να φιλοξενούν πληθώρα ενδειμικών οργανισμών.
Επίσης, κάποια από αυτά παρουσιάζουν αρχαιολογικό και παλαιοντολογικό ενδιαφέρον, αφού αποτέλεσαν καταφύγιο άγριας ζωής, καθώς και πολλών ειδών Homo. Κλείνοντας, να τονίσουμε και τη σχέση τους με τον υδροφόρο ορίζοντα. Πολλά υπόγεια ύδατα αποθηκεύονται σε σπήλαιο και είναι σημαντικό να τα διατηρούμε καθαρά. Η μόλυνσή τους θα έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ίδια μας την υγεία, αλλά και στην ισορροπία όλου του οικοσυστήματος», σημειώνει ο κ. Ζαχαρής.
Από το 2010, ο Σπηλαιολογικός Σύλλογος «Πρωτέας» πραγματοποιεί σεμινάρια εκπαιδεύοντας νέους σπηλαιοεξερευνητές, με δράσεις όπως καθαρισμοί σπηλαίων, ασκήσεις σπηλαιοδιάσωσης και δράσεις επιστημονικού χαρακτήρα σε φορείς και μικρές κοινότητες, δράσεις ανοιχτές στο κοινό, με σκοπό τη γνωριμία με τη σπηλαιολογία. Ο σύλλογος συνδράμει στην καταγραφή της υπόγειας πανίδας συλλέγοντας δείγματα, ενώ συμμετέχει και σε προγράμματα για τον έλεγχο της ποιότητας των υπόγειων υδάτων. Μέλη του αποτελούν επιστήμονες βιολογίας, γεωλογίας και αρχαιολογίας, ανάμεσά τους όμως υπάρχουν και ανήσυχοι εξερευνητές που αγαπούν το άγνωστο, αναζητούν την επαφή με τη φύση, καθώς και φωτογράφοι που έλκονται από τους σκοτεινούς θαλάμους των σπηλαίων.
Ενημερωθείτε για τις δράσεις τους και ανατρέξτε σε πληροφορίες για τα σπήλαια της χώρας εδώ.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Σχεδιασμός Μικρής Κλίμακας στη Φιλοξενία για Ολιστική Εμπειρία
