Το 2015, σε μια Ευρώπη που έβλεπε ακόμη την Κίνα κυρίως ως «στρατηγικό εταίρο», εκπονήσαμε μια μελέτη προόρασης (foresight) για το πώς θα διαμορφωνόταν το περιβάλλον καινοτομίας έως το 2025. Αναλύσαμε 16 δυνάμεις αλλαγής –από την οικονομία και τη διακυβέρνηση μέχρι την ενέργεια, την εκπαίδευση, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την πνευματική ιδιοκτησία– και καταλήξαμε σε τέσσερα εναλλακτικά σενάρια.
Η ανάλυσή μας βασίστηκε σε δύο μεγάλες αβεβαιότητες: πώς θα εξελισσόταν η πολιτική διακυβέρνηση και ποια θα ήταν η οικονομική τροχιά. Από τη διασταύρωσή τους προέκυψαν τέσσερις εικόνες:
Yin & Yang: Μια Κίνα με ισχυρή οικονομία, αλλά και σταδιακές μεταρρυθμίσεις, μεγαλύτερη διαφάνεια και διεθνή συνεργασία. Ένα ώριμο, ανοιχτό οικοσύστημα καινοτομίας.
Blue Jasmine: Μια κοινωνία πιο ανοιχτή πολιτικά, αλλά με οικονομική επιβράδυνση. Η έρευνα λειτουργεί ως μοχλός σταθερότητας σε ένα ασταθές περιβάλλον.
Dungeons & Dragons: Συγκεντρωτική, αυστηρή διακυβέρνηση, αλλά ισχυρή οικονομία και στρατηγικά κατευθυνόμενη καινοτομία. Έμφαση σε άμυνα, διάστημα, τεχνητή νοημοσύνη, πράσινη ενέργεια.
The Breathless Queen: Οικονομική στασιμότητα, κοινωνική ένταση, αποτυχία μεταρρυθμίσεων και υποχώρηση της καινοτομίας.
Σήμερα, δέκα χρόνια μετά, η Κίνα είναι διαφορετική, και η πραγματικότητα μοιάζει περισσότερο με το τρίτο σενάριο. Και το ερώτημα είναι απλό: πόσο κοντά βρεθήκαμε; Αν όχι, τι δεν είδαμε;
Πού Πετύχαμε
Πρώτον, είδαμε σωστά τον πυρήνα του κινεζικού μοντέλου: ότι η καινοτομία δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκη πολιτική φιλελευθεροποίηση. Το σενάριο που αποδείχθηκε πιο κοντά στην πραγματικότητα –με κεντρική, αυστηρή διακυβέρνηση και ταυτόχρονα υψηλές επιδόσεις στην τεχνολογία– δεν ήταν το «ιδανικό» μας. Ήταν αυτό που περιέγραφε μια Κίνα με ισχυρό κράτος, στρατηγικό σχεδιασμό, προτεραιότητες σε άμυνα, διάστημα, τεχνητή νοημοσύνη, πράσινη ενέργεια.
Δεύτερον, προβλέψαμε σωστά την εκρηκτική άνοδο της έρευνας και την παραγωγή καινοτομίας από τον ιδιωτικό τομέα. Το 2015 μιλούσαμε για μετάβαση από το «made in China» στο «designed in China». Πράγματι, σήμερα κινεζικές εταιρείες ηγούνται σε μπαταρίες, ηλεκτρικά οχήματα, 5G, φωτοβολταϊκά. Η εταιρική δαπάνη σε R&D ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Η καινοτομία δεν είναι πια αντιγραφή, είναι ανταγωνισμός στην αιχμή.
Τρίτον, επιβεβαιώθηκε η στρατηγική έμφαση στην ενέργεια και στο διάστημα. Η Κίνα έγινε παγκόσμιος ηγέτης στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και ταυτόχρονα οικοδόμησε διαστημικό σταθμό, έστειλε αποστολές στη Σελήνη και τον Άρη. Η σύνδεση τεχνολογίας, γεωπολιτικής και εθνικής ισχύος ήταν σαφής − και την είχαμε εντοπίσει.
Τέταρτον, εκτιμήσαμε σωστά ότι η προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας θα ενισχυθεί όταν οι ίδιοι οι Κινέζοι αρχίσουν να κατοχυρώνουν πολλές πατέντες. Αυτό ακριβώς συνέβη. Όχι από «ιδεολογική μεταστροφή», αλλά από συμφέρον. Όταν έχεις δικές σου τεχνολογίες να προστατεύσεις, αλλάζεις το παιχνίδι.
Πού Αποτύχαμε
Αν όμως αυτά είναι τα «σωστά», τα λάθη στην άσκηση σεναρίων που κάναμε είναι εξίσου διδακτικά.
Το μεγαλύτερο ήταν το δημογραφικό. Το 2015 θεωρούσαμε ότι ο πληθυσμός στην Κίνα θα συνέχιζε να αυξάνεται. Η κατάργηση της πολιτικής του ενός παιδιού φαινόταν αρκετή για να σταθεροποιήσει την κατάσταση. Δεν είδαμε εγκαίρως την πολιτισμική μετατόπιση: το κόστος ζωής στις μεγαλουπόλεις, τις επαγγελματικές φιλοδοξίες της μεσαίας τάξης, τη μετατόπιση αξιών γύρω από την οικογένεια. Το αποτέλεσμα; Πληθυσμιακή κορύφωση το 2021 και μετά μείωση. Η γήρανση δεν είναι απλώς στατιστική, είναι στρατηγική μεταβλητή που αλλάζει τα πάντα σε μία χώρα.
Δεύτερο τυφλό σημείο: η κλίμακα της τεχνολογικής αποσύνδεσης με τις ΗΠΑ. Μιλούσαμε για εντάσεις, για εμπορικούς περιορισμούς. Δεν φανταστήκαμε πόσο δομική θα γινόταν η σύγκρουση, ειδικά στους ημιαγωγούς. Η «απο-παγκοσμιοποίηση» της τεχνολογίας άλλαξε ριζικά το πλαίσιο. Δεν ήταν απλώς ένας εμπορικός καβγάς. Ήταν αναδιάταξη συστημάτων.
Τρίτο σημείο: η ψηφιακή διακυβέρνηση. Είχαμε αναγνωρίσει την άνοδο της συνδεσιμότητας (ανθρώπων-ανθρώπων, ανθρώπων-συσκευών & συσκευών-συσκευών) και των νέων ψηφιακών μέσων. Δεν συνδέσαμε όμως επαρκώς αυτή την τάση με την κρατική επιτήρηση, τα big data, την αλγοριθμική διαχείριση της κοινωνίας. Η Κίνα δεν έγινε πιο «ανοιχτή» επειδή έγινε πιο ψηφιακή. Έγινε πιο αποτελεσματικά ελεγχόμενη.
Τέλος, δεν προβλέψαμε –όπως σχεδόν κανείς– την πανδημία Covid-19. Εδώ το ενδιαφέρον είναι ότι η πανδημία δεν αποδόμησε το κινεζικό σύστημα καινοτομίας, αλλά, αντίθετα, η επένδυση σε R&D αυξήθηκε. Αυτό δείχνει κάτι σημαντικό: τα καλά σενάρια για το μέλλον δεν χρειάζεται να «μαντέψουν» με ακρίβεια ένα μελλοντικό σοκ. Απλώς πρέπει να είναι αρκετά ανθεκτικά ώστε να το απορροφήσουν.
Το Πραγματικό Μάθημα
Κάναμε λάθος; Ναι – σε ορισμένα σημεία, αλλά το foresight δεν είναι διαγωνισμός πρόβλεψης.
Η αξία της άσκησης δεν ήταν να προβλέψει το μέλλον με ποσοστό επιτυχίας. Ήταν να αναδείξει τους βασικούς άξονες που, τελικά, όντως καθόρισαν τη δεκαετία: η μορφή της διακυβέρνησης της χώρας και τα χαρακτηριστικά της οικονομίας της.
Το μεγαλύτερο μάθημα; Πετύχαμε εκεί όπου εξετάσαμε δομικές δυνάμεις αλλαγής. Αποτύχαμε εκεί όπου δεν ακούσαμε τα ασθενή κοινωνικά σήματα. Είδαμε την Κίνα ως σύστημα ισχύος – λιγότερο ως κοινωνία που μετασχηματίζεται από μέσα.
Δέκα χρόνια μετά, η Κίνα είναι ένα κράτος υψηλής τεχνολογίας, αυστηρού ελέγχου και στρατηγικής αυτονομίας. Το ζητούμενο δεν είναι αν «πέσαμε μέσα». Το ζητούμενο είναι αν μάθαμε αρκετά ώστε στην επόμενη άσκηση προόρασης να δούμε νωρίτερα εκείνα τα σημάδια που σήμερα μοιάζουν ασήμαντα.
Στο τέλος, σε έναν κόσμο γεωπολιτικής ρευστότητας, η στρατηγική φαντασία είναι πιο πολύτιμη από την στρατηγική βεβαιότητα. Η ουσία δεν είναι να μαντέψεις σωστά το αύριο, αλλά να χτίσεις την ανθεκτικότητα να αντέξεις όποιο αύριο έρθει.
Διαβάστε εδώ τη μελέτη του 2015.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Trump και Ιράν: Ένας Πόλεμος Επιλογής και οι Συνέπειές του
