Η «woke agenda» δέχεται επίθεση από τη συντήρηση. Τελευταία, όμως, αποστάσεις από ορισμένες εκδοχές της παίρνουν και δυνάμεις μέσα στο ίδιο το προοδευτικό στρατόπεδο. Μόνο που υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα: τι ακριβώς είναι η «woke agenda»;
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης διαβεβαίωσε πρόσφατα ότι η ελληνική κυβέρνηση «ούτε είχε, ούτε έχει, ούτε θα αποκτήσει woke agenda», ενώ ο ίδιος δήλωσε «προσωπικά, συνειδησιακά, ηθικά […] βαθύτατα αντίθετος» σε αυτήν. Ταυτόχρονα, έσπευσε να διευκρινίσει ότι ο νόμος για την ισότητα στον γάμο δεν αποτελεί μέρος της.
Βαθύτατα αντίθετος, όμως, σε τι ακριβώς;
Γιατί ενιαίο πολιτικό πρόγραμμα με τον τίτλο «woke agenda» δεν υπήρξε ποτέ. Κάτω από την ίδια ετικέτα έχουν κατά καιρούς χωρέσει από το αμερικανικό κίνημα «defund the police» και ορισμένες εκδοχές της συμπεριληπτικής γλώσσας μέχρι τις πολιτικές DEI, τα LGBTQ+ δικαιώματα και ευρύτερα αιτήματα φυλετικής και έμφυλης ισότητας. Είναι ακριβώς αυτή η ασάφεια που εξηγεί μέρος της πολιτικής δύναμης του όρου: επιτρέπει σε διαφορετικούς ανθρώπους να δηλώνουν αντίθετοι στη «woke agenda», χωρίς να χρειάζεται πρώτα να συμφωνήσουν σε τι περιλαμβάνει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πραγματικές διαφωνίες πίσω από την ετικέτα. Το προοδευτικό κύμα των τελευταίων ετών έφερε στο προσκήνιο αλλαγές που για πολλούς ήταν αναγκαίες, αλλά και θέσεις, πρακτικές και ένα νέο λεξιλόγιο που άλλοι θεώρησαν υπερβολικά. Το νέο είναι ότι η επανεξέταση δεν έρχεται πια μόνο από τους αντιπάλους τους. Εμφανίζεται και μέσα στο ίδιο το προοδευτικό στρατόπεδο.
Και εκεί η συζήτηση γίνεται πιο ενδιαφέρουσα: ποιες θέσεις θεωρούνται πλέον υπερβολικές; Ποιες εξακολουθούν να υποστηρίζονται, αλλά αναζητούν μια διαφορετική γλώσσα για να απευθυνθούν σε περισσότερους; Και τι, τελικά, απομένει από τη «woke agenda» όταν αρχίσουμε να μιλάμε για τις επιμέρους ιδέες αντί για την ετικέτα;
«Woke 1 Was Crazy»
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της επαναδιαπραγμάτευσης της woke agenda είναι η Alexandria Ocasio-Cortez, η 36χρονη Δημοκρατική βουλευτής της Νέας Υόρκης, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φυσιογνωμίες της αμερικανικής προοδευτικής Αριστεράς και πιθανή διεκδικήτρια του χρίσματος των Δημοκρατικών για τις προεδρικές εκλογές του 2028. Σε συνέντευξή της στο ABC News στις 9 Αυγούστου, η AOC –όπως είναι ευρύτερα γνωστή– ρωτήθηκε για παλαιότερες ριζοσπαστικές θέσεις που είχαν διατυπωθεί στην αμερικανική Αριστερά, όπως η κατάργηση των φυλακών και της αστυνομίας.
Επικαλέστηκε τότε, γελώντας, μια φράση του Chi Ossé, Μαύρου, αριστερού δημοτικού συμβούλου της Νέας Υόρκης που αναδείχθηκε πολιτικά μέσα από το Black Lives Matter: «Woke 1 was crazy». Όταν στη συνέχεια ρωτήθηκε αν η Αριστερά είχε ξεπεράσει τα όρια μετά το 2020, δεν αποκήρυξε συνολικά τις συζητήσεις του 2020· αντίθετα, τις χαρακτήρισε γόνιμες. Αναγνώρισε όμως ότι η ρητορική της εποχής δεν είναι αυτή που θα χρησιμοποιούσε σήμερα.
Ενιαίο πολιτικό πρόγραμμα με τον τίτλο «woke agenda» δεν υπήρξε ποτέ. Ούτε το «Woke 1» –ή «Woke 1.0», όπως επίσης αποκαλείται– ήταν το όνομα κάποιου οργανωμένου κινήματος. Πρόκειται για πολύ νεότερο όρο, που αφορά πλευρές του προοδευτικού κύματος που κορυφώθηκε γύρω από το 2020.
Η ίδια η λέξη προέρχεται από την αφροαμερικανική αγγλική έκφραση «stay woke» και καταγράφεται ήδη από τη δεκαετία του 1920, με την έννοια του «μείνε σε εγρήγορση». Η χρήση της εξαπλώθηκε πολύ πέρα από την αφροαμερικανική κοινότητα μετά το 2014 και τον θανάσιμο πυροβολισμό του 18χρονου Michael Brown από αστυνομικό στο Φέργκιουσον του Μιζούρι. Τότε το «stay woke» συνδέθηκε στενά με το Black Lives Matter και η λέξη απέκτησε πολύ ευρύτερη διάδοση.
Η μεγάλη τομή ήρθε το 2020. Μετά τη δολοφονία του George Floyd από αστυνομικό στη Μινεάπολη και τις μαζικές διαδηλώσεις που ακολούθησαν, η φυλετική δικαιοσύνη, η αστυνομική βία και οι διακρίσεις βρέθηκαν στο κέντρο της δημόσιας συζήτησης στις ΗΠΑ, ενώ οι αντιπαραθέσεις γύρω από τη φυλή, τις διακρίσεις και την κοινωνική δικαιοσύνη απέκτησαν διεθνή διάσταση. Τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς, το 67% των Αμερικανών δήλωνε ότι υποστήριζε το Black Lives Matter.
Στο προοδευτικό κύμα εκείνης της περιόδου συναντήθηκαν πολύ διαφορετικές μεταξύ τους διεκδικήσεις: από το «defund the police» –το αίτημα για μείωση της χρηματοδότησης της αστυνομίας και μεταφορά πόρων σε κοινωνικές υπηρεσίες– μέχρι τη φυλετική και έμφυλη ισότητα, τα LGBTQ+ δικαιώματα, τη συμπεριληπτική γλώσσα και τις πολιτικές diversity, equity and inclusion (DEI).
Το «woke» άρχισε σταδιακά να λειτουργεί ως ένας χαλαρός όρος-ομπρέλα για πολύ διαφορετικές προοδευτικές ιδέες και πρακτικές. Παράλληλα, χρησιμοποιήθηκε από τη συντηρητική πλευρά ως απαξιωτικός χαρακτηρισμός για ιδέες, πολιτικές και συμπεριφορές που θεωρούνταν υπερβολικά προοδευτικές.
Το «defund the police», μάλιστα, ένα από τα χαρακτηριστικότερα συνθήματα του 2020, έχει εξελιχθεί σε πολιτικό βάρος ακόμη και για Δημοκρατικούς που το είχαν τότε υποστηρίξει. Ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου στις ΗΠΑ, υποψήφιοι σε διαφορετικές πολιτείες παίρνουν αποστάσεις ή επαναδιατυπώνουν παλαιότερες θέσεις τους για τη μείωση της χρηματοδότησης – ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και για την κατάργηση της αστυνομίας.
Η μετατόπιση, όμως, δεν αφορά μόνο συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις. Αφορά και τη γλώσσα. Όροι όπως Latinx, μια έμφυλα ουδέτερη εναλλακτική των Latino και Latina, ή birthing people («άνθρωποι που γεννούν»), που χρησιμοποιείται ώστε να συμπεριλαμβάνει και transgender ή non-binary άτομα, έγιναν χαρακτηριστικά παραδείγματα ενός νέου λεξιλογίου συμπερίληψης. Σήμερα στις ΗΠΑ, στελέχη των Δημοκρατικών αναρωτιούνται αν, στην προσπάθειά τους να συμπεριλάβουν περισσότερους ανθρώπους, κατέληξαν να χρησιμοποιούν μια γλώσσα που πολλοί δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ως δική τους.
Επικοινωνιακό Λίφτινγκ;
Ωστόσο, η αλλαγή φρασεολογίας δεν μοιάζει να είναι επικοινωνιακό λίφτινγκ. Πίσω από τη συζήτηση για την ορολογία βρίσκεται ένα ευρύτερο ερώτημα: αν ένα μέρος του προοδευτικού λόγου απέκτησε ένα τόσο εξειδικευμένο λεξιλόγιο, ώστε αντί να διευρύνει το ακροατήριό του άρχισε να μιλά κυρίως σε όσους ήταν ήδη εξοικειωμένοι με αυτό.
Είναι ακριβώς αυτή η ασάφεια που εξηγεί μέρος της πολιτικής δύναμης του όρου: επιτρέπει σε διαφορετικούς ανθρώπους να δηλώνουν αντίθετοι στη «woke agenda», χωρίς να χρειάζεται πρώτα να συμφωνήσουν σε τι περιλαμβάνει.
Πόσο κόστισε αυτό εκλογικά στους Δημοκρατικούς; Δεν υπάρχει απλή απάντηση. Η οικονομία και η μετανάστευση βάρυναν καθοριστικά στην ψήφο και δεν υπάρχουν στοιχεία που να επιτρέπουν να αποδοθεί η ήττα του 2024 στη «woke agenda». Αυτό που υπάρχει, δύο χρόνια αργότερα, είναι μια εμφανής προσπάθεια μέσα στο Δημοκρατικό Κόμμα να ξανασκεφτεί όχι μόνο ορισμένες θέσεις της εποχής του 2020, αλλά και τη γλώσσα με την οποία μιλά για αυτές.
Οι Αντιφάσεις των Ευρωπαίων
Η συζήτηση, πάντως, δεν περιορίζεται πλέον στις ΗΠΑ. Στην Ευρώπη η εικόνα είναι πιο σύνθετη, καθώς η επανεξέταση ορισμένων θέσεων συνυπάρχει με τη διεύρυνση δικαιωμάτων και πολιτικών συμπερίληψης.
Η Ελλάδα προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Το 2024, η κεντροδεξιά κυβέρνηση της ΝΔ νομιμοποίησε τον γάμο ομόφυλων ζευγαριών. Λιγότερο από έναν χρόνο αργότερα, ο Κυριάκος Μητσοτάκης δήλωνε ότι «υπάρχουν δύο φύλα, το αρσενικό και το θηλυκό» και ότι οι ακραίες εκδοχές του wokism στις ΗΠΑ συνέβαλαν στη συντηρητική αντίδραση. Η συζήτηση επέστρεψε τώρα, με αφορμή την απεικόνιση διαφορετικών μορφών οικογένειας στα νέα σχολικά βιβλία του δημοτικού. Από το βήμα της φετινής ΔΕΘ, ο πρωθυπουργός δήλωσε ότι «δεν υπάρχει woke agenda στην Ελλάδα», διαχωρίζοντας την ισότητα στον γάμο από τις «υπερβολές» του αμερικανικού wokism και αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο διορθώσεων στα βιβλία.
Στη Βρετανία, μετά την απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου το 2025 ότι οι όροι «γυναίκα» και «φύλο» στον Νόμο περί Ισότητας του 2010 αναφέρονται στο βιολογικό φύλο, η κυβέρνηση των Εργατικών αποδέχθηκε ότι οι δημόσιοι χώροι αποκλειστικά για γυναίκες μπορούν να ορίζονται με βάση το βιολογικό φύλο, επιμένοντας παράλληλα στην προστασία των transgender ατόμων από τις διακρίσεις.
Στη Σουηδία, ήδη από το 2022, επί της σοσιαλδημοκρατικής κυβέρνησης της Magdalena Andersson, οι υγειονομικές αρχές συνέστησαν περιορισμένη χρήση των αναστολέων εφηβείας –φαρμάκων που καθυστερούν προσωρινά την εξέλιξή της– και της ορμονοθεραπείας σε ανήλικους με δυσφορία φύλου, επικαλούμενες την αβεβαιότητα των επιστημονικών δεδομένων. Την ίδια στιγμή, όμως, η χώρα διευκόλυνε αργότερα τη νομική αλλαγή φύλου.
Η Ισπανία δείχνει ακόμη καθαρότερα γιατί δεν χωρούν γενικεύσεις. Η κυβέρνηση του Pedro Sánchez εξακολουθεί να ενισχύει τις πολιτικές προστασίας των LGBTQ+ ατόμων, ενώ το 2026 η χώρα βρέθηκε για πρώτη φορά στην πρώτη θέση του Rainbow Map της ILGA-Europe.
Τι Ακριβώς Απορρίπτουμε;
Ίσως, τελικά, αυτό που βρίσκεται σε υποχώρηση να μην είναι μια ενιαία «woke agenda» – αφού τέτοια ατζέντα δεν υπήρξε ποτέ. Αυτό που επανεξετάζεται είναι ένα μείγμα συγκεκριμένων θέσεων, ενός ιδιαίτερου λεξιλογίου και μιας πολιτικής κουλτούρας που κορυφώθηκε γύρω από το 2020.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο χρήσιμη διάκριση για τη συζήτηση που τώρα ανοίγει και στην Ελλάδα. Άλλο να εξετάζουμε αν το «defund the police», το «Latinx» ή άλλες επιλογές εκείνης της περιόδου αποδείχθηκαν λανθασμένες, υπερβολικές ή πολιτικά αναποτελεσματικές. Και άλλο να δηλώνουμε «ηθικά αντίθετοι» σε μια αόριστη woke agenda, μέσα στην οποία ο καθένας μπορεί να τοποθετεί ό,τι επιθυμεί.
Αν πράγματι μπαίνουμε στην εποχή μετά το «Woke 1», ίσως το πρώτο βήμα για μια σοβαρότερη συζήτηση είναι πολύ απλό: να σταματήσουμε να συζητάμε για την ετικέτα και να αρχίσουμε να λέμε σε ποιες ακριβώς ιδέες είμαστε υπέρ ή κατά.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ και στο μηνιαίο newsletter No Man’s Land – στο οποίο μπορείτε να κάνετε την εγγραφή σας εδώ.
Η Εποχή του Αγέραστου Προσώπου
