Η μάχη για την παγκόσμια ισχύ δεν δίνεται μόνο σε εργοστάσια μικροτσίπ, λιμάνια ή διαστημικά προγράμματα. Δίνεται και σε βιβλιοθήκες. Την ώρα που η Δύση περιορίζει τις κλασικές σπουδές, η Κίνα επενδύει στη μελέτη της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης. Δεν πρόκειται για ακαδημαϊκή μόδα, αλλά για μια νέα διεκδίκηση πολιτισμικής ισχύος στο πεδίο του soft power, στο οποίο επί δεκαετίες η Αμερική διατηρούσε το απόλυτο πλεονέκτημα.
Η Κίνα μοιάζει άλλοτε με κοιμισμένο δράκο και άλλοτε με δράκο που βρυχάται. Σήμερα, βρισκόμαστε ξεκάθαρα στη δεύτερη φάση. Αυτή η αφύπνιση, όμως, δεν περιορίζεται στα αναμενόμενα πεδία της οικονομίας, της τεχνολογίας ή της πράσινης ανάπτυξης. Πλέον, ο δράκος διεκδικεί και ρόλο του θεματοφύλακα των κλασικών σπουδών − της δυτικής κλασικής παράδοσης, την οποία μετατρέπει σε δικό της πνευματικό κεφάλαιο.
Αλλά στην περίπτωση αυτή, οι πορείες δεν είναι παράλληλες, δεν πρόκειται για μια κοινή κούρσα ανάπτυξης. Αντίθετα, όσο η Κίνα επενδύει επιθετικά σε αυτό το πεδίο τόσο η Δύση υποβιβάζει τις κλασικές σπουδές σε μια απλή υποσημείωση της ιστορίας της.
Τα παραδείγματα είναι τρανταχτά και αφορούν πανεπιστήμια παγκόσμιου κύρους, τα οποία είτε προχωρούν στην οριστική κατάργηση είτε τη δραστική συρρίκνωση των κλασικών σπουδών. Άλλα πανεπιστήμια, όπως το Howard University στις ΗΠΑ, θυσιάζουν το τμήμα κλασικής παιδείας −το μοναδικό σε ιστορικά αφροαμερικανικό ίδρυμα−, για χάρη πρακτικών κλάδων, π.χ. της κυβερνοασφάλειας, και άλλα, όπως το University of Roehampton στη Βρετανία, εξαιτίας των σαρωτικών περικοπών που πλήττουν συνολικά τις ανθρωπιστικές επιστήμες.
Ο κατάλογος είναι μακρύς και αποκαλυπτικός. Το 2021, το Πανεπιστήμιο Princeton δέχτηκε σφοδρή κριτική όταν κατάργησε την υποχρεωτική γνώση Αρχαίων Ελληνικών ή Λατινικών για τους φοιτητές κλασικής φιλολογίας. Όπως έγραφε τότε το The Atlantic, «ένα τμήμα κλασικών σπουδών χωρίς λατινικά και αρχαία ελληνικά είναι σαν ένα τμήμα μαθηματικών χωρίς πολλαπλασιασμό και διαίρεση ή σαν ένα τμήμα καλών τεχνών χωρίς μπογιές».
Γιατί συμβαίνει αυτό; Άλλοι μιλάνε για το στοίχημα της συμπερίληψης, άλλοι για οικονομική πίεση και για τα διαφορετικά προτάγματα της εποχής και άλλοι απλώς για μείωση του ενδιαφέροντος – αν και αυτό μοιάζει περισσότερο με συνέπεια και όχι με αιτία της κάμψης.
Φαίνεται, ωστόσο, πως μετατόπιση των κλασικών σπουδών από τη Δύση προς την Ανατολή, και συγκεκριμένα την Κίνα, δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή αλλαγή, αλλά μια γεωπολιτική ανακατάταξη του πολιτισμικού κεφαλαίου. Και εμείς παρακολουθούμε με μείγμα αμηχανίας, ανησυχίας ίσως, αλλά και μικρής ζήλειας τον «Πλάτωνα να πηγαίνει στην Κίνα».
Έχει μεγάλο ενδιαφέρον το πώς περιγράφει ο Tim Whitmarsh, διακεκριμένος κλασικός φιλόλογος που κατέχει την έδρα Regius Professor of Greek στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, τη συμμετοχή του στο πρώτο Διεθνές Συνέδριο Κλασικών Σπουδών που έγινε πριν από περίπου ενάμιση χρόνο στο Πεκίνο.
Ήταν, θα γράψει, «το πιο παράξενο και σημαντικό» γεγονός της ακαδημαϊκής του καριέρας.
Στο συνέδριο προήδρευε ένας από τους στενότερους συνεργάτες του Xí Jìnpíng, ο επικεφαλής της κινεζικής προπαγάνδας Li Shulei, και όταν ο Whitmarsh οδηγήθηκε στη μεγάλη αίθουσα συνειδητοποίησε ότι είχε εμπλακεί σε «ένα γεωπολιτικό γεγονός, όχι διανοητικό», με οικοδεσπότες τα υπουργεία Πολιτισμού της Ελλάδας και της Κίνας. Σε μια αίθουσα συνεδρίων περίπου σε μέγεθος ποδοσφαιρικού γηπέδου, κάθονταν όχι μόνο πανεπιστημιακοί, αλλά και πρεσβευτές και πολιτικοί, ανάμεσά τους και η Ελληνίδα υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.
Στο βήμα, ο Li διάβασε μια επιστολή του Xí, η οποία περιέγραφε την αρχαία Ελλάδα και την Κίνα ως δύο πολιτισμούς που διαμόρφωσαν την ανάπτυξη της ανθρωπότητας και ενθάρρυνε περαιτέρω την πολιτιστική ανταλλαγή μεταξύ τους ανακοινώνοντας την Κινεζική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα. Το συνέδριο είχε όλα τα χαρακτηριστικά ενός τυπικού πολιτικού θεάματος, που στόχο είχε να καλλιεργήσει στο εξωτερικό την εκτίμηση για τον κινεζικό πολιτισμό.
Ωστόσο, οι Κινέζοι μελετητές, όπως και ο Liu Xiaofeng, ένας από τους πιο παραγωγικούς μεταφραστές της αρχαίας ελληνικής σκέψης στα κινεζικά, υποστήριξε ότι το θέμα της συνάντησης ήταν η «αμοιβαία μάθηση».
Οι κλασικές σπουδές θεωρούνται σήμερα στην Κίνα το αποκορύφωμα της καλλιέργειας. Οι γονείς της μεσαίας και ανώτερης τάξης ωθούν τα παιδιά τους προς τα εκεί, θεωρώντας τες ως status symbol που προσφέρει βάθος σκέψης, σε αντίθεση με την καθαρά τεχνοκρατική εκπαίδευση.
Πώς Προέκυψε Αυτή η Στροφή;
Αυτή η ανακατεύθυνση της Κίνας δεν είναι ξαφνική και ας μοιάζει έτσι. Πριν από τις απειλές της κυβέρνησης Trump ότι θα ανακαλέσει τις βίζες των Κινέζων φοιτητών, ο αριθμός αυτών που εγγράφονταν στα αμερικανικά πανεπιστήμια ήταν δεκάδες χιλιάδες. Και ανάμεσα σε αυτούς, πολλοί επέλεγαν να μάθουν αρχαία ελληνικά και λατινικά, κουβαλώντας μαζί τους στην επιστροφή τη δυτική εκπαίδευση και μεθοδολογία.
Ήταν και αυτό που πυροδότησε μια νέα αντίληψη για τις δυτικές κλασικές σπουδές. Ένα πανεπιστήμιο στο Πεκίνο ολοκλήρωσε πρόσφατα μια νέα μετάφραση του Πλάτωνα. Ένα άλλο ίδρυσε ερευνητικό κέντρο με επικεφαλής καθηγητή της Οξφόρδης, το οποίο φέρνει τα αρχαία κινεζικά κείμενα σε διάλογο με άλλες κλασικές γραμματειακές παραδόσεις. Και σε ολόκληρη την Κίνα πολλαπλασιάζονται τα αρχαιολογικά μουσεία και οι εκθέσεις, ενώ οι μεταφράσεις έργων του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και του Θουκυδίδη γνωρίζουν μεγάλη απήχηση στο ευρύ κοινό και συχνά γίνονται αντικείμενο δημόσιας συζήτησης. Η πλήρης μετάφραση των απάντων του Αριστοτέλη στα κινεζικά, με κρατική χρηματοδότηση, θεωρήθηκε εθνικό επίτευγμα, αντίστοιχο με την κατασκευή μιας μεγάλης υποδομής.
Οι Κλασικές Σπουδές ως Πυλώνας της Εθνικής Πολιτικής
Οι περισσότεροι Κινέζοι μελετητές συμφωνούν ότι η «πολιτισμική αυτοπεποίθηση» αναπτύσσεται σε βασικό πυλώνα της εθνικής πολιτικής, μέσα από τον οποίο αναδύεται και η υπερηφάνεια για τις κινεζικές παραδόσεις και αξίες.
Στόχος των Κινέζων διανοουμένων, όπως υποστήριζε ο Liu Xiaofeng, θα έπρεπε να είναι η «αναδόμηση του πνεύματος του παραδοσιακού κινεζικού πολιτισμού» μέσα από τη μελέτη των αρχαίων κειμένων της Δύσης. Δεν ήταν τυχαίο, έγραφε, ότι οι δυτικές υπερδυνάμεις εκπαίδευαν κάποτε τους μελλοντικούς ηγέτες στα αρχαία ελληνικά και τα λατινικά.
Μέσω της σύγκρισης της αρχαίας Ελλάδας με την αρχαία Κίνα, το Πεκίνο επιδιώκει να αναδείξει την Κίνα ως ισότιμη κοιτίδα παγκόσμιου πολιτισμού. Αυτό που αναζητούν οι Κινέζοι μελετητές είναι και η φιλοσοφική νομιμοποίηση των δικών τους παραδόσεων μέσα από το κύρος της δυτικής κλασικής σκέψης.
Σύμφωνα με τον Whitmarsh, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως την «Ελλάδα της Ανατολής» διεκδικεί μια θέση στο παγκόσμιο πολιτιστικό στερέωμα που δεν εξαρτάται από τον σύγχρονο δυτικό φιλελευθερισμό, αλλά από μια αρχαία, κοινή σοφία.
Ανάμεσα στην Κριτική της Δύσης και τη Φιλοδοξία της Κίνας
Οι κλασικές σπουδές θεωρούνται σήμερα στην Κίνα το αποκορύφωμα της καλλιέργειας. Οι γονείς της μεσαίας και ανώτερης τάξης ωθούν τα παιδιά τους προς τα εκεί, θεωρώντας τα ως status symbol που προσφέρει βάθος σκέψης, σε αντίθεση με την καθαρά τεχνοκρατική εκπαίδευση.
Την ώρα που στη Δύση οι κλασικές σπουδές θεωρούνται μουσειακό είδος, στην Κίνα υπάρχει η αίσθηση ότι «ανήκουν στο μέλλον». Στη Δύση, οι κλασικές σπουδές δέχονται επίθεση ως κατάλοιπο της αποικιοκρατίας και του λευκού ελιτισμού, που αποκλείουν άλλες φωνές (όπως π.χ. του Princeton όπου ο στόχος ήταν η συμπερίληψη). Για την Κίνα, η γνώση των κλασικών είναι εργαλείο για να εισέλθει στην «αριστοκρατία» των μεγάλων πολιτισμών.
Ωστόσο, η κινεζική πολιτική σκέψη βρίσκει στον Πλάτωνα (και ειδικά στην «Πολιτεία») θεωρητικά ερείσματα για το δικό της σύστημα: σε ό,τι αφορά τους άριστους και εκπαιδευμένους που πρέπει να ασκούν την εξουσία ή στο ότι οι άνθρωποι γεννιούνται με διαφορετικά μέταλλα στην ψυχή τους (και ανάλογα κατατάσσονται στην κοινωνική διαστρωμάτωση), που ταυτίζεται με την κομφουκιανή έμφαση στην τάξη και τον σεβασμό στην ιεραρχία.
Σε μια περίοδο υποχρηματοδότησης των ελληνικών τμημάτων ανθρωπιστικών σπουδών, η κινεζική επένδυση (υποτροφίες, κοινά συνέδρια, ανταλλαγές φοιτητών) θεωρείται από πολλούς ως αναγκαία «ένεση ζωής».
Η Αντίδραση των Δυτικών Κλασικιστών
Πολλοί ακαδημαϊκοί, όπως ο Whitmarsh, προειδοποιούν ότι αν η Δύση εγκαταλείψει τις κλασικές σπουδές, χάνει το δικαίωμα να ορίζει τις αξίες της. Φοβούνται ότι η Κίνα θα παρουσιάσει μια «αποστειρωμένη» εκδοχή της αρχαιότητας, εστιάζοντας μόνο στην εξουσία και την ευταξία, αποσιωπώντας την ελευθερία του λόγου (παρρησία) και την αμφισβήτηση.
Άλλοι ακαδημαϊκοί (κυρίως στις ΗΠΑ) υποστηρίζουν ότι η κάμψη είναι απαραίτητη για να «απολευκανθούν» (decenter) οι κλασικές σπουδές. Πιστεύουν ότι το αντικείμενο πρέπει να διδάσκεται πλέον μόνο ως μέρος ενός παγκόσμιου πλαισίου (Global Classics), χωρίς να θεωρείται η αρχαία Ελλάδα η «μητέρα» του δυτικού πολιτισμού, ώστε να μην τροφοδοτείται ο λευκός εθνικισμός.
Στα καθ’ ημάς, τα μεγάλα ελληνικά πανεπιστήμια (ΕΚΠΑ, ΑΠΘ) έχουν υπογράψει μνημόνια συνεργασίας με κινεζικά ιδρύματα και η ίδρυση του Κέντρου Αρχαίου Ελληνικού και Κινεζικού Πολιτισμού είναι καρπός αυτής της προσέγγισης. Το Ελληνικό Κέντρο Σινολογίας, πρωτοβουλία του Ιόνιου Πανεπιστημίου, διοργάνωσε μάλιστα και το 1ο Ακαδημαϊκό Συνέδριο της Κινεζικής Σχολής Κλασικών Σπουδών, με τίτλο «Η Διαμόρφωση Κλασικών Λογοτεχνικών Έργων στους Κινεζικούς και Δυτικούς Πολιτισμούς», στις 4-5 Δεκεμβρίου 2025, για την εμβάθυνση του επιστημονικού διαλόγου.
Σε μια περίοδο υποχρηματοδότησης, δε, των ελληνικών τμημάτων ανθρωπιστικών σπουδών, η κινεζική επένδυση (υποτροφίες, κοινά συνέδρια, ανταλλαγές φοιτητών) θεωρείται από πολλούς ως αναγκαία «ένεση ζωής».
Οι Έλληνες καθηγητές (όπως αυτοί που συμμετείχαν στο Παγκόσμιο Συνέδριο στο Πεκίνο) προωθούν τη μελέτη των δύο πολιτισμών ως παράλληλων μεγεθών. Η Ελλάδα βλέπει στην Κίνα έναν σύμμαχο που, σε αντίθεση με τη Δύση, δεν θεωρεί τα κλασικά γράμματα «ελιτίστικα» ή «ξεπερασμένα», αλλά πηγή εθνικής υπερηφάνειας.
Ωστόσο, υπάρχουν και ανήσυχες φωνές από ακαδημαϊκούς, κατά πόσο η Κίνα χρησιμοποιεί την ελληνική αρχαιότητα για να προωθήσει τη δική της πολιτική ατζέντα, αλλά και ο φόβος ότι όλο αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μια «αγορά» της έρευνας που δεν θα προϋποθέτει την ελεύθερη ακαδημαϊκή αναζήτηση.
Αν η Δύση εγκαταλείψει τις κλασικές σπουδές, ίσως σύντομα ανακαλύψει ότι δεν έχασε μόνο ένα πανεπιστημιακό αντικείμενο, αλλά το δικαίωμα να ερμηνεύει το ίδιο της το παρελθόν.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Κάναμε Λάθος για την Κίνα; Τι Προβλέψαμε το 2015 και Τι Έγινε Τελικά
