Υπάρχουν δύο ερωτήματα που, από την αρχή αυτού του πολέμου, επιστρέφουν ξανά και ξανά στο μυαλό μου. Το πρώτο τεχνικό –αλλά με υπαρξιακές συνέπειες– είναι το εξής: τι θα σήμαινε ένα παρατεταμένα κλειστό Στενό του Ορμούζ; Το δεύτερο είναι πιο πολιτικό – και ίσως πιο αποκαλυπτικό: γιατί το Ιράν δεν είχε αξιοποιήσει νωρίτερα αυτό το προφανές, σχεδόν «φυσικό» γεωστρατηγικό του πλεονέκτημα;
Σε μεγάλες ασκήσεις ενεργειακής ασφάλειας, το 2007 και το 2022, οι ειδικοί έφτασαν μέχρι την… πόρτα αυτού του σεναρίου – και μετά έκαναν πίσω. Το έκριναν είτε «μη ρεαλιστικό» (δεν παίζει) είτε τόσο καταστροφικό που δεν μπορούσε να ενσωματωθεί σε κάποιο λειτουργικό πλάνο. Με άλλα λόγια: αν συμβεί, δεν υπάρχει σχέδιο – γιατί κανένα σχέδιο δεν μπορεί να σταθεί.
Το Ιράν, τελικά, δεν χρειάστηκε πυρηνικό όπλο για να δημιουργήσει αποτροπή. Είχε ήδη ένα όπλο διαθέσιμο για τον ίδιο ακριβώς σκοπό: τη γεωγραφία του.
Εδώ η Amy Harder του Axios μας θυμίζει την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεωρία του οικονομολόγου Martin Weitzman, το λεγόμενο «dismal theorem». Όταν ένα σενάριο είναι ταυτόχρονα ακραίο και χαμηλής πιθανότητας, τείνουμε να το βγάζουμε εκτός ανάλυσης – όχι επειδή δεν έχει σημασία, αλλά επειδή δεν μπορούμε να το διαχειριστούμε νοητικά ή πολιτικά.
Το πρόβλημα είναι, βέβαια, ότι ο κόσμος μας δεν λειτουργεί με βάση το τι είναι «διαχειρίσιμο» για τα μοντέλα μας. Μια φορά στο τόσο εμφανίζεται ένας «μαύρος κύκνος» –για να θυμηθούμε και τον Nassim Nicholas Taleb–, ένα γεγονός απρόβλεπτο, με τεράστιες συνέπειες, που εκ των υστέρων όλοι προσπαθούν να εξηγήσουν σαν να ήταν αναπόφευκτο. Και οι μαύροι κύκνοι φαίνεται να έχουν πυκνώσει τα τελευταία χρόνια. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι οι αναλύσεις μας είναι off – ή απλώς ότι ένα γεγονός χαμηλής πιθανότητας δεν είναι ποτέ μηδενικής πιθανότητας.
Δυστυχώς, η προετοιμασία για τέτοια events μοιάζει σπατάλη χρόνου – μέχρι τη στιγμή που σκάει το event. Δεδομένης όμως της καταστροφικής ισχύος του, θα έπρεπε να μας έχει απασχολήσει νωρίτερα. Το αν αυτές οι ασκήσεις έχουν νόημα –αλλά και τι return on investment έχουν– είναι μια ερώτηση για policymakers και πολιτικούς. Ωστόσο, αξίζει να έχουμε και εμείς μια στοιχειώδη άποψη.
Πίσω στο Στενό του Ορμούζ, το σημαντικότερο ενεργειακό chokepoint στον κόσμο, αφού από εκεί περνά περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου και τεράστιες ποσότητες LNG. Δεν είναι κανάλι όπως η Διώρυγα του Σουέζ ή η Διώρυγα του Παναμά. Είναι ανοιχτή θάλασσα – και άρα, θεωρητικά, «ευάλωτη» σε όποιον έχει τη δυνατότητα να την καταστήσει μη λειτουργική.
Και όμως, για χρόνια, το ενδεχόμενο ενός πλήρους μπλοκαρίσματος αντιμετωπιζόταν σχεδόν ως αστείο. Σήμερα, βρισκόμαστε μέσα σε αυτό ακριβώς το «αστείο».
Το δεύτερο ερώτημα μάς πηγαίνει ένα βήμα πιο πέρα. Αν αυτό το εργαλείο υπήρχε πάντα, γιατί δεν χρησιμοποιήθηκε νωρίτερα από το Ιράν; Η απάντηση που σκιαγραφεί η ανάλυση των The New York Times είναι απλή και σκληρή: γιατί μέχρι τώρα το κόστος ήταν μεγαλύτερο από το όφελος.
Το Ιράν, τελικά, δεν χρειάστηκε πυρηνικό όπλο για να δημιουργήσει αποτροπή. Είχε ήδη ένα όπλο διαθέσιμο για τον ίδιο ακριβώς σκοπό: τη γεωγραφία του.
Γιατί λοιπόν το Ιράν αξιοποιεί αυτό το εργαλείο τώρα; Πιθανότατα επειδή άλλαξε η εξίσωση ρίσκου.
Το ίδιο το στενό, με τα ρηχά νερά και την εγγύτητα στις ιρανικές ακτές, ευνοεί μέσα που είναι δύσκολο να εξουδετερωθούν πλήρως: drones, πυραύλους, ασύμμετρες επιθέσεις. Δεν χρειάζεται απόλυτος έλεγχος – αρκεί η αβεβαιότητα. Ποιος είναι διατεθειμένος να πάρει το ρίσκο και με τι τίμημα. Δεν χρειάζεται να βυθίσεις κάθε πλοίο. Αρκεί να κάνεις το πέρασμα πιο επικίνδυνο.
Κι αυτό αλλάζει τα δεδομένα. Για δεκαετίες, η αποτροπή ήταν μια συζήτηση με όρους στρατιωτικής ισχύος μεγάλης κλίμακας ή πυρηνικούς: έχεις ή δεν έχεις το «ultimate weapon»; Σήμερα βλέπουμε κάτι διαφορετικό: ένα κράτος που μπορεί να παραλύσει την παγκόσμια οικονομία όχι επειδή διαθέτει το απόλυτο όπλο, αλλά επειδή ελέγχει το απόλυτο σημείο.
Γιατί λοιπόν το Ιράν αξιοποιεί αυτό το εργαλείο τώρα; Πιθανότατα επειδή άλλαξε η εξίσωση ρίσκου. Η προηγούμενη ιρανική ηγεσία φαινόταν πιο επιφυλακτική – ένα κλείσιμο του στενού θα μπορούσε να φέρει εναντίον της μια ευρύτερη διεθνή συμμαχία. Σήμερα, έπειτα από μια σύγκρουση που μοιάζει ήδη να έχει ξεφύγει από τα «παραδοσιακά» όρια –και στην οποία το Ιράν δεν έριξε την πρώτη βολή–, το ταμπού έχει σπάσει. Και όταν σπάει ένα ταμπού σε γεωπολιτικό επίπεδο, δύσκολα ξαναμπαίνει στη θέση του.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για το σήμερα;
Πρώτον, ότι ζούμε μέσα σε ένα γεγονός που τα ίδια τα μοντέλα μας είχαν αποκλείσει και για το οποίο η διεθνής κοινότητα δεν ήταν προετοιμασμένη.
Δεύτερον, ότι η έννοια της αποτροπής μετασχηματίζεται. Δεν αφορά μόνο το τι όπλα έχεις, αλλά το τι μπορείς να μπλοκάρεις.
Και τρίτον –ίσως το πιο ανησυχητικό– ότι η παγκόσμια οικονομία παραμένει εξαρτημένη από σημεία που δεν ελέγχονται πραγματικά από κανέναν, αλλά μπορούν να διαταραχθούν από έναν.
Το Στενό του Ορμούζ μας θυμίζει ότι κάθε ροή περνά από ένα σημείο. Και όποιος ελέγχει το σημείο –ιδίως όταν δεν έχει τίποτα πια να χάσει– μπορεί τελικά να γυρίσει το παιχνίδι.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Trump και Ιράν: Ένας Πόλεμος Επιλογής και οι Συνέπειές του
