Σε έναν κόσμο που μιλά περισσότερο από ποτέ για συμπερίληψη και συνύπαρξη, ο διαχωρισμός των φύλων όχι μόνο δεν υποχωρεί αλλά προσαρμόζεται διαρκώς στις ανάγκες κάθε νέας εποχής.
Η ιστορία είναι παλιά όσο η λάσπη. Γυναίκες και άντρες πλάθουν κόσμους στα μέτρα τους, δημιουργούν κοινωνίες του γούστου τους, κατασκευάζουν πρακτικές που τους ταιριάζουν. Συνυπάρχουν και συγκρούονται, εξουσιάζουν και καταπιέζονται, διεκδικούν και ακυρώνονται. Μοιάζουν να κατοικούν στον ίδιο κόσμο, αλλά συχνά ζουν σαν να βρίσκονται σε παράλληλες πραγματικότητες.
Για δεκαετίες, βέβαια, ο δυτικός κόσμος πίστεψε πως βάδιζε σταθερά προς τη συνύπαρξη. Ωστόσο, όσο η δημόσια συζήτηση διαπραγματευόταν έννοιες όπως συμπερίληψη, ενδυνάμωση και ισότητα τόσο οι κοινωνίες έχτιζαν αθόρυβα νέες ζώνες διαχωρισμού, μικρές νησίδες προστασίας μέσα σε έναν κόσμο που παραμένει απειλητικός για τις γυναίκες. Σαν ο κοινός δημόσιος χώρος να μην κατάφερε ποτέ να γίνει πραγματικά ουδέτερος. Σαν, παρά τα γυναικεία κινήματα, το #MeToo και την προοδευτική ρητορική των τελευταίων χρόνων, η συνύπαρξη να παραμένει ακόμη ένα άλυτο κοινωνικό πείραμα.
Πίσω από τα Σεπαρέ
Οι women-only χώροι είναι μια πρακτική που υφίσταται εδώ και δεκαετίες, κυρίως σε κοινωνίες όπου ο διαχωρισμός των φύλων θεωρήθηκε απαραίτητος για λόγους θρησκείας, παράδοσης ή ασφάλειας. Γυναικεία βαγόνια σε μετρό, γυναικεία ταξί, όροφοι ξενοδοχείων μόνο για γυναίκες. Καθημερινότητα ή/και διασκέδαση πίσω από σεπαρέ, μακριά από τον φόβο σεξουαλικών παρενοχλήσεων ή και επιθέσεων. Χώροι σχεδιασμένοι όχι για να ενώνουν, αλλά για να περιορίζουν τον κίνδυνο της συνύπαρξης. Επιλογές που αποδεικνύουν ότι, σε πολλές περιπτώσεις, η κοινωνική πρόοδος δεν κατάφερε να εξαλείψει τον φόβο αλλά απλώς να τον διαχειριστεί χωροταξικά.
Στο Μεξικό, όπου τα γυναικεία βαγόνια λειτουργούν εδώ και δεκαετίες, ο διαχωρισμός δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως μια προσωρινή ή ακραία λύση, αλλά ως κομμάτι της αστικής κανονικότητας. Σε έρευνα του ΟΗΕ για τις Γυναίκες (UN Women) που πραγματοποιήθηκε το 2018 με τη συμμετοχή 3.214 χρηστών μέσων μεταφοράς στην Πόλη του Μεξικού, το 88,5% δήλωσε ότι είχε υποστεί κάποια μορφή σεξουαλικής βίας ή παρενόχλησης σε δημόσιες συγκοινωνίες ή σε δημόσιους χώρους μέσα στους προηγούμενους 12 μήνες. Το 71,4% των γυναικών ανέφερε ότι είχε δεχθεί επίμονες και άσεμνες ματιές, το 70% προσβλητικά ή σεξουαλικά σχόλια, ενώ περισσότερες από τις μισές γυναίκες δήλωσαν ότι είχαν γίνει στόχος σεξουαλικών προσεγγίσεων ή παρενόχλησης. Σύμφωνα, μάλιστα, με το Εθνικό Ινστιτούτο Γυναικών του Μεξικού, 9 στις 10 γυναίκες που χρησιμοποιούν συστηματικά τα ΜΜΜ έχουν υποστεί σεξουαλική παρενόχληση.
Ροζ Ταξί και Women-Only Καταλύματα
Η παρενόχληση των γυναικών στον δημόσιο χώρο δεν έχει σύνορα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι πολλές πόλεις από τη Γηραιά και τη Μαύρη ήπειρο μέχρι τα βάθη της Ανατολής τα γυναικεία ταξί και οι εφαρμογές μετακίνησης αποκλειστικά για γυναίκες οργανώθηκαν προκειμένου να δημιουργήσουν μικρές «ασφαλείς διαδρομές» μέσα σε μια καθημερινότητα όπου ακόμη και μια απλή μετακίνηση μπορεί να συνοδεύεται από φόβο.
Στη Νότια Αφρική, για παράδειγμα, όπου η έμφυλη βία αποτελεί διαχρονικά ένα από τα σοβαρότερα κοινωνικά προβλήματα της χώρας, υπήρξαν περισσότερες από 53.000 σεξουαλικές επιθέσεις σε ταξί τον Μάρτιο του 2020 – με τις ομάδες υπεράσπισης των δικαιωμάτων των γυναικών να διατείνονται ότι ο αριθμός μπορεί να είναι πολύ υψηλότερος.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ιδιωτική εταιρεία Bolt λάνσαρε, το 2021, την υπηρεσία Women Only, μέσω της οποίας οι γυναίκες μπορούν να επιλέγουν αποκλειστικά γυναίκες οδηγούς. Η υπηρεσία, μάλιστα, ξεκίνησε πιλοτικά, μεταξύ άλλων πόλεων στο Γιοχάνεσμπουργκ, το Κέιπ Τάουν και το Ράστενμπεργκ, και συνοδεύτηκε από πρόσθετα μέτρα ασφαλείας, όπως ενσωματωμένο κουμπί SOS και σύνδεση με υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. Ακόμη, η Uber, της οποίας οι υπηρεσίες λειτουργούν και στην Ελλάδα, έχει αναπτύξει πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της συμμετοχής γυναικών οδηγών που μπορούν να επιλέγουν για τη μετακίνησή τους γυναίκες.
Αντίστοιχες επιλογές έχουν εμφανιστεί και σε ευρωπαϊκές πόλεις, όπως το Λονδίνο, το Παρίσι, το Δουβλίνο και το Βερολίνο, μέσω ιδιωτικών εφαρμογών μετακίνησης και startups που επιτρέπουν στις γυναίκες να επιλέγουν γυναίκες οδηγούς ή προσφέρουν διαδρομές αποκλειστικά μεταξύ γυναικών οδηγών και επιβατισσών.
Ο διαχωρισμός, όμως, δεν περιορίστηκε μόνο στις μετακινήσεις. Σταδιακά πέρασε και στον χώρο της φιλοξενίας και του τουρισμού, μετατρέποντας ακόμη και τη διαμονή σε ζήτημα ασφάλειας και ελεγχόμενης συνύπαρξης. Οι αριθμοί δείχνουν ότι η ανάγκη αυτή δεν αποτελεί απλώς μια περιθωριακή ταξιδιωτική τάση, αλλά μια ταχέως αναπτυσσόμενη αγορά. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του κλάδου, η παγκόσμια βιομηχανία hostels αναμένεται να εκτιναχθεί από 6,14 δισεκατομμύρια δολάρια το 2026 σε περίπου 15,5 δισεκατομμύρια έως το 2036, με τα women-only καταλύματα να συγκαταλέγονται στους ταχύτερα αναπτυσσόμενους υποτομείς της αγοράς.
Η Ψηφιακή Εποχή
Σε εποχή που η ισότητα αποτελεί κεντρικό πολιτικό και πολιτισμικό αφήγημα, που οι γυναίκες διεκδικούν πιο δυναμικά χώρο, φωνή και ορατότητα από ποτέ, οι «ξεχωριστοί κόσμοι» θα έμοιαζαν θεωρητικά όλο και λιγότερο απαραίτητοι. Ωστόσο, συμβαίνει σχεδόν το αντίθετο. Στην ψηφιακή εποχή, ο διαχωρισμός επεκτείνεται σε νέες μορφές καθημερινότητας, από τα women-only γυμναστήρια μέχρι τις online κοινότητες και τους gaming servers οι γυναίκες μοιάζουν υποχρεωμένες να φυλάνε τα νώτα τους.
Παρότι οι διαθέσιμες διαδικτυακές έρευνες είναι συχνά αποσπασματικές και περιορισμένης έκτασης, σκιαγραφούν μια σταθερή εικόνα με σημαντικό αριθμό γυναικών να δηλώνει ότι έχει βιώσει κάποια μορφή παρενόχλησης μέσα σε γυμναστήριο –από επίμονα βλέμματα και αδιάκριτα σχόλια μέχρι βιντεοσκόπηση και ανεπιθύμητη σωματική επαφή την ώρα της άσκησης–, ενώ η αίσθηση ότι κρίνονται διαρκώς για το σώμα και την εμφάνισή τους παραμένει έντονη. Την ίδια ώρα η κουλτούρα της διαρκούς καταγραφής μέσω κινητών τηλεφώνων, TikTok και social media έχει ενισχύσει τον φόβο της έκθεσης και της δημόσιας διαπόμπευσης.
Αντίστοιχα, στον κόσμο του gaming –έναν χώρο που υποτίθεται πως γεννήθηκε χωρίς γεωγραφικά ή κοινωνικά σύνορα– πολλές γυναίκες καταφεύγουν πλέον σε women-only servers, discord communities και κλειστά digital safe spaces για να αποφύγουν τη σεξιστική βία και την online κακοποίηση. Έρευνες δείχνουν ότι περισσότερες από τις μισές γυναίκες gamers έχουν βιώσει σεξουαλική παρενόχληση κατά τη διάρκεια online παιχνιδιών, ενώ το 59% δηλώνει ότι κρύβει το φύλο του στις διαδικτυακές πλατφόρμες για να αποφύγει επιθέσεις, χλευασμό ή stalking.
Το ερώτημα, βέβαια, είναι αν αυτές οι «ζώνες ασφάλειας» αποτελούν μια προσωρινή άμυνα απέναντι σε μια άνιση πραγματικότητα ή αν σταδιακά μετατρέπονται σε μια νέα κανονικότητα συνύπαρξης. Γιατί όσο περισσότερο η ασφάλεια των γυναικών εξαρτάται από παράλληλες υποδομές, τόσο περισσότερο ο κοινός δημόσιος χώρος μοιάζει να εγκαταλείπεται αντί να διεκδικείται. Και ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο να μην είναι ότι οι γυναίκες αναζητούν καταφύγια, αλλά ότι οι κοινωνίες φαίνεται ολοένα και πιο πρόθυμες να τα προσφέρουν αντί να αντιμετωπίσουν τις συνθήκες που τα καθιστούν απαραίτητα.
Τελικά, ίσως το πιο παράδοξο στοιχείο της εποχής μας να είναι ότι, ενώ η ισότητα αποτελεί κυρίαρχο πολιτικό και πολιτισμικό αίτημα, η καθημερινή συνύπαρξη μοιάζει να οργανώνεται ολοένα περισσότερο γύρω από μηχανισμούς διαχωρισμού και προστασίας.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ και στο μηνιαίο newsletter No Man’s Land – στο οποίο μπορείτε να κάνετε την εγγραφή σας εδώ.
Οι Πόλεις που Σχεδιάζουν Γυναίκες
Γυναικείος Oργασμός, Αχ! Αυτή η Προσποίηση
Trump, Θρησκεία και Εξουσία: Η Αμερική ως «Έθνος υπό τον Θεό»
