Τι σημαίνει τελικά να επιστρέφεις σε μια χώρα που κάποτε άφησες πίσω; Είναι η επιστροφή μια δεύτερη ευκαιρία ή μια νέα επαγγελματική πρόκληση; Μπορεί η εμπειρία που αποκτήθηκε στο εξωτερικό να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάπτυξης και συνεργασίας ή μήπως δημιουργεί έναν νέο ανταγωνισμό ανάμεσα σε εκείνους που έφυγαν και σε εκείνους που επέλεξαν να μείνουν;
Ο επαναπατρισμός δεν είναι απλώς η γεωγραφική μετακίνηση ενός ανθρώπου από το εξωτερικό προς τη χώρα καταγωγής του. Είναι η μεταφορά εμπειριών, γνώσεων, επαγγελματικών διαδρομών, διαφορετικών αντιλήψεων και προσδοκιών. Είναι η συνάντηση δύο κόσμων. Εκείνων που αναζήτησαν ευκαιρίες εκτός συνόρων και εκείνων που παρέμειναν εδώ, δημιουργώντας τη δική τους επαγγελματική πορεία σε διαφορετικές συνθήκες.
Σήμερα, η συζήτηση για το brain regain δεν μπορεί να περιορίζεται στην επιστροφή ανθρώπινου δυναμικού. Το πραγματικό ζητούμενο είναι τι δημιουργείται μέσα από αυτή. Πώς η διεθνής εμπειρία μπορεί να συναντήσει την εγχώρια γνώση, πώς η τεχνογνωσία μπορεί να γίνει συλλογικό πλεονέκτημα και πώς οι επιχειρήσεις μπορούν να διαμορφώσουν ένα περιβάλλον στο οποίο η αξιοκρατία δεν αποτελεί υπόσχεση, αλλά καθημερινή πρακτική.
Ο Κλεισθένης Σταματιάδης γνωρίζει αυτή τη διαδρομή από προσωπική εμπειρία. Έπειτα από 22 χρόνια επαγγελματικής παρουσίας στην Αγγλία και την Αμερική, επέλεξε να επιστρέψει στην Ελλάδα, αναζητώντας όχι απλώς μια θέση εργασίας, αλλά τη δυνατότητα να συνεχίσει να εξελίσσεται και να προσφέρει στη χώρα του. Στη συζήτησή μας, μοιράζεται τις σκέψεις του για τις προκαταλήψεις που συνοδεύουν τον επαναπατρισμό, την ανάγκη δίκαιης αντιμετώπισης όλων των εργαζομένων και τη σημασία της αμφίδρομης μεταφοράς γνώσης.
Δεν σημαίνει ότι όποιος επιστρέφει είναι καλύτερος από εκείνον που έμεινε. Η εμπειρία του εξωτερικού έχει αξία, όπως έχει αξία και η πορεία που έχει χτίσει κάποιος στην Ελλάδα.
Γιατί θεωρείτε ότι ο επαναπατρισμός δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως απειλή, αλλά ως ευκαιρία;
Πιστεύω στον επαναπατρισμό και το έχω κάνει πράξη. Επέστρεψα στην Ελλάδα πριν από δύο χρόνια, έπειτα από 22 χρόνια στην Αγγλία και στην Αμερική, επιλέγοντας μια ουσιαστική επαγγελματική ευκαιρία. Για μένα, η επιστροφή δεν σήμαινε ότι αφήνω πίσω την επαγγελματική μου διαδρομή, αλλά ότι μπορώ να τη συνεχίσω εδώ και να αξιοποιήσω όσα έχω μάθει.
Αυτός είναι και ο λόγος που βλέπω τον επαναπατρισμό ως ευκαιρία. Άνθρωποι με διαφορετικές εμπειρίες μπορούν να συνεργαστούν, να ενισχύσουν επιχειρήσεις και να δημιουργήσουν περισσότερες δυνατότητες. Δεν σημαίνει ότι όποιος επιστρέφει είναι καλύτερος από εκείνον που έμεινε. Η εμπειρία του εξωτερικού έχει αξία, όπως έχει αξία και η πορεία που έχει χτίσει κάποιος στην Ελλάδα.
Το ζητούμενο είναι να συνδυάσουμε αυτές τις διαδρομές, όχι να τις βάλουμε απέναντι. Με αξιοκρατία και πραγματικές προοπτικές εξέλιξης, η επιστροφή ενός ανθρώπου μπορεί να γίνει ευκαιρία και για τους ανθρώπους με τους οποίους θα συνεργαστεί.
Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι φόβοι και οι προκαταλήψεις που συνοδεύουν τη συζήτηση γύρω από τον επαναπατρισμό;
Ο βασικός φόβος είναι ότι κάποιος που επιστρέφει θα αποκτήσει προτεραιότητα σε μια καλή θέση ή σε μια προαγωγή, απλώς επειδή έχει εργαστεί στο εξωτερικό. Καταλαβαίνω αυτή την ανησυχία. Ένας άνθρωπος που έχει προσπαθήσει χρόνια στην Ελλάδα θέλει να ξέρει ότι η διαδρομή του αναγνωρίζεται και ότι δεν υποτιμάται.
Υπάρχουν, όμως, και γενικεύσεις και προς τις δύο κατευθύνσεις: ότι όποιος έφυγε είναι αυτομάτως πιο ικανός ή ότι όποιος επιστρέφει έρχεται να επωφεληθεί χωρίς να έχει περάσει τις δυσκολίες όσων έμειναν. Δεν θεωρώ δίκαιη καμία από τις δύο αντιλήψεις.
Ως άνθρωπος που επέστρεψε, δεν θεωρώ ότι τα χρόνια μου στο εξωτερικό μού δίνουν κάποιο αυτονόητο δικαίωμα προτεραιότητας. Μου δίνουν εμπειρίες που οφείλω να μετατρέψω σε χρήσιμη συνεισφορά. Με αυτό το κριτήριο πρέπει να αξιολογούμαστε όλοι: τι μπορούμε να προσφέρουμε, πώς συνεργαζόμαστε και τι αποτέλεσμα φέρνουμε.
Με ποιους τρόπους μπορούν οι άνθρωποι που επιστρέφουν να συνεισφέρουν στην αγορά εργασίας, στην επιχειρηματικότητα και στην καινοτομία;
Μπορούν να φέρουν τεχνογνωσία, επαγγελματικές επαφές και εμπειρία από διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης και λειτουργίας. Να βοηθήσουν μια επιχείρηση να προσεγγίσει νέες αγορές, να αξιοποιήσει μια τεχνολογία ή να αναλάβει πιο απαιτητικά έργα. Κάποιοι μπορούν επίσης να δημιουργήσουν δικές τους επιχειρήσεις και νέες θέσεις εργασίας.
Για μένα, όμως, η ουσιαστική συνεισφορά δεν περιορίζεται σε όσα γνωρίζει ένας άνθρωπος προσωπικά. Είναι και εκείνα με τα οποία μπορεί να βοηθήσει την ομάδα του να αναπτυχθεί. Ειδικά στον μετασχηματισμό και στην τεχνολογία, μια ιδέα αποκτά αξία όταν εφαρμόζεται, όταν λύνει ένα πραγματικό πρόβλημα και όταν αφήνει πίσω της ανθρώπους με περισσότερες δυνατότητες.
Η λογική δεν μπορεί να είναι «έτσι το κάναμε στην Αγγλία ή στην Αμερική, άρα έτσι πρέπει να γίνει και εδώ». Είναι να αξιοποιούμε όσα έχουμε μάθει, μαζί με τη γνώση των συναδέλφων μας, για να βρίσκουμε τη λύση που ταιριάζει στην επιχείρηση και στις ανάγκες της.
O επαναπατρισμός μπορεί να λειτουργήσει θετικά όταν η επιθυμία επιστροφής συναντά επιχειρήσεις έτοιμες να δώσουν ουσιαστικό ρόλο και προοπτική στους ανθρώπους τους.
Υπήρξε κάποιο περιστατικό ή κάποια εμπειρία που ενίσχυσε την πεποίθησή σας ότι ο επαναπατρισμός μπορεί να λειτουργήσει θετικά;
Περισσότερο από ένα μεμονωμένο περιστατικό, ήταν η δική μου αναζήτηση των κατάλληλων προϋποθέσεων για επιστροφή. Δεν αναζητούσα απλώς μια θέση εργασίας στην Ελλάδα. Περίμενα να δω επιχειρήσεις με μεγαλύτερη οργανωτική ωριμότητα, ουσιαστικές προοπτικές και διάθεση να αξιοποιήσουν την εμπειρία που θα μπορούσα να φέρω.
Το μισθολογικό σκέλος είχε προφανώς σημασία. Εξίσου σημαντικό, όμως, ήταν να μπορώ να αναλάβω ευθύνη, να προσφέρω και να έχω προοπτική εξέλιξης σε ένα αξιοκρατικό περιβάλλον. Δεν ήθελα η επιστροφή να σημαίνει ότι σταματά η επαγγελματική μου ανάπτυξη.
Αυτό που περίμενα δεν ήταν απλώς η δυνατότητα να γυρίσω, αλλά η δυνατότητα να συνεχίσω να προχωρώ και στην Ελλάδα. Γι’ αυτό πιστεύω ότι ο επαναπατρισμός μπορεί να λειτουργήσει θετικά όταν η επιθυμία επιστροφής συναντά επιχειρήσεις έτοιμες να δώσουν ουσιαστικό ρόλο και προοπτική στους ανθρώπους τους.
Δεν πρέπει να χρειάζεται κάποιος να φύγει από την Ελλάδα για να αποκτήσει διεθνή έκθεση ή για να αναγνωριστεί η αξία του.
Πώς μπορούμε να πείσουμε έναν νέο άνθρωπο που παρέμεινε στην Ελλάδα ότι ο επαναπατρισμός δεν αποτελεί απειλή για το μέλλον του, αλλά ευκαιρία;
Δεν θα ξεκινούσα προσπαθώντας να τον πείσω ότι η ανησυχία του είναι αβάσιμη. Θα ξεκινούσα αναγνωρίζοντας ότι έχει κάθε δικαίωμα να θέλει δίκαιη μεταχείριση. Έχει επενδύσει χρόνο, προσπάθεια και προσωπικές θυσίες στην πορεία του και θέλει να ξέρει ότι αυτά αναγνωρίζονται.
Δεν μπορούμε να του υποσχεθούμε ότι δεν θα υπάρξει ανταγωνισμός. Μπορούμε, όμως, και οφείλουμε να εξασφαλίσουμε ότι ένα βιογραφικό από το εξωτερικό δεν θα λειτουργεί ως αυτόματο προβάδισμα. Ότι οι προσλήψεις και οι προαγωγές θα βασίζονται στις απαιτήσεις της θέσης, στις ικανότητες και στην πραγματική συνεισφορά κάθε ανθρώπου.
Για να δει τον επαναπατρισμό ως ευκαιρία, πρέπει να υπάρχει και ένα ορατό όφελος για τον ίδιο. Αυτό σημαίνει πρόσβαση σε νέες γνώσεις, συμμετοχή σε πιο απαιτητικά έργα, καλύτερες συνεργασίες και δυνατότητες ανάληψης ευθύνης. Η γενική διαβεβαίωση ότι «είναι καλό για την οικονομία» δεν αρκεί.
Ο νέος άνθρωπος που έμεινε δεν χρειάζεται να ακούσει ότι πρέπει να κάνει χώρο για κάποιον που επιστρέφει. Χρειάζεται να βλέπει ότι δημιουργείται περισσότερος χώρος για να προχωρήσουν και οι δύο.
Ποιες συγκεκριμένες παρεμβάσεις χρειάζονται ώστε αυτό να αποδειχθεί στην πράξη;
Σε επίπεδο επιχειρήσεων, χρειάζονται πρώτα σαφείς κανόνες. Συγκεκριμένες απαιτήσεις για κάθε θέση, κοινά κριτήρια αξιολόγησης και ξεκάθαρες προϋποθέσεις εξέλιξης. Οι εργαζόμενοι πρέπει να γνωρίζουν τι χρειάζεται να αναπτύξουν για να κάνουν το επόμενο βήμα και να έχουν πραγματική πρόσβαση στις σχετικές ευκαιρίες.
Παράλληλα, η προσέλκυση στελεχών από το εξωτερικό πρέπει να συνοδεύεται από επένδυση στους ανθρώπους που ήδη εργάζονται στην επιχείρηση. Με κατάρτιση, εσωτερική κινητικότητα, συμμετοχή σε διεθνείς συνεργασίες και ανάθεση ουσιαστικών ευθυνών. Δεν πρέπει να χρειάζεται κάποιος να φύγει από την Ελλάδα για να αποκτήσει διεθνή έκθεση ή για να αναγνωριστεί η αξία του.
Η πολιτεία μπορεί να στηρίξει αυτή την προσπάθεια μέσα από προγράμματα ανάπτυξης δεξιοτήτων, συνεργασίες επιχειρήσεων και πανεπιστημίων και πρωτοβουλίες που συνδέουν την προσέλκυση ανθρώπων με τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας. Τα ειδικά κίνητρα επιστροφής μπορούν να έχουν ρόλο, αρκεί να έχουν σαφή σκοπό και να συνδυάζονται με ουσιαστικές ευκαιρίες για όσους βρίσκονται ήδη εδώ.
Χρειάζεται, τέλος, να αξιολογούμε το αποτέλεσμα ευρύτερα. Όχι μόνο πόσοι επέστρεψαν, αλλά αν δημιουργήθηκαν νέες θέσεις, αν αναπτύχθηκαν δεξιότητες και αν βελτιώθηκαν οι προοπτικές των εργαζομένων.
Μια επιτυχημένη πολιτική επαναπατρισμού πρέπει να δίνει λόγους επιστροφής σε όσους έφυγαν και λόγους παραμονής σε όσους είναι εδώ.
Οι ρόλοι πρέπει να προκύπτουν από τις γνώσεις, τις ανάγκες και την εμπειρία κάθε ανθρώπου, όχι από το πού εργάστηκε.
Θα μπορούσαν να δημιουργηθούν προγράμματα συνεργασίας, mentoring και ανταλλαγής τεχνογνωσίας μεταξύ επαναπατρισθέντων και νέων επαγγελματιών;
Βεβαίως, και θεωρώ ότι μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά, αρκεί να μην περιοριστούν σε εκδηλώσεις γνωριμίας ή σε μερικές τυπικές συναντήσεις. Χρειάζονται συγκεκριμένο αντικείμενο, συνέχεια και όφελος για τους συμμετέχοντες.
Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν μικτές ομάδες επαγγελματιών που συνεργάζονται για μερικούς μήνες πάνω σε μια πραγματική ανάγκη μιας επιχείρησης: τη βελτίωση μιας διαδικασίας, την ανάπτυξη μιας υπηρεσίας ή την προσέγγιση μιας νέας αγοράς. Το mentoring θα μπορούσε να υποστηρίζει αυτή τη συνεργασία, με συγκεκριμένους στόχους μάθησης και επαγγελματικής ανάπτυξης.
Η ανταλλαγή πρέπει να είναι αμφίδρομη. Δεν είναι αυτονόητο ότι εκείνος που επιστρέφει έχει πάντοτε τον ρόλο του μέντορα. Οι ρόλοι πρέπει να προκύπτουν από τις γνώσεις, τις ανάγκες και την εμπειρία κάθε ανθρώπου, όχι από το πού εργάστηκε.
Επιχειρήσεις, πανεπιστήμια και επαγγελματικοί φορείς μπορούν να οργανώσουν τέτοιες πρωτοβουλίες, με ανοιχτή συμμετοχή και σαφή κριτήρια. Και η επιτυχία τους να κρίνεται από το τι έμεινε μετά: νέες δεξιότητες, συνεργασίες που συνεχίζονται και πραγματικές ευκαιρίες εξέλιξης.
Η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται ζητώντας από δύο πλευρές να πάψουν να βλέπουν η μία την άλλη ανταγωνιστικά. Χτίζεται όταν τους δίνουμε τη δυνατότητα να πετύχουν κάτι μαζί.
Συνοπτικά, θα ελεγα ότι ο επαναπατρισμός δεν είναι από μόνος του ούτε λύση ούτε απειλή. Είναι μια σημαντική δυνατότητα. Το αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από το περιβάλλον στο οποίο θα πραγματοποιηθεί.
Αν γίνει με αξιοκρατία, διαφάνεια και ουσιαστική επένδυση στους ανθρώπους που επιστρέφουν αλλά και σε εκείνους που παρέμειναν, μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης ανάπτυξης. Αν αντιμετωπιστεί απλώς ως εισαγωγή έτοιμων στελεχών σε μια περιορισμένη αγορά, τότε είναι φυσικό να δημιουργήσει αντιδράσεις. Το ζητούμενο πρέπει να είναι να μεγαλώσουμε τις ευκαιρίες, όχι απλώς να αλλάξουμε ποιοι τις διεκδικούν.
***
Ο Κλεισθένης Σταματιάδης είναι Senior Director, Business Operations & Transformation στον Όμιλο Βιοχάλκο, με σπουδές στη Μηχανολογία και στα Μαθηματικά και περισσότερα από 22 χρόνια διεθνούς εμπειρίας σε οργανισμούς όπως η IBM, η Credit Suisse και η Goldman Sachs. Εξειδικεύεται στον επιχειρησιακό και ψηφιακό μετασχηματισμό, με έμφαση στη στρατηγική, την αξιοποίηση δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης, την αυτοματοποίηση και την υλοποίηση τεχνολογικών πρωτοβουλιών με μετρήσιμο επιχειρηματικό αντίκτυπο.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Όταν το Πτυχίο δεν Εγγυάται πια Ασφάλεια
Η Μεγάλη Ευκαιρία να Ξαναγράψουμε τους Κανόνες της Ηγεσίας
Η «Υπόθεση του Εκθετικού Χρόνου» και το Στοίχημα της Ευρώπης