Ο ήχος της βενζινοκίνητης βάρκας διαπερνά την ησυχία διασχίζοντας το νερό παράλληλα με τις όχθες του ποταμού όπου εναλλάσσονταν νησίδες γης γεμάτες πράσινα δέντρα. Μέσα στο σκοτάδι της νύχτας άρχισε να αχνοφαίνεται ένα παλιό, επιβλητικό κτίριο, διακριτικά φωτισμένο, αποπνέοντας ιστορία αλλά και πλούτο. Είναι το ξενοδοχείο Old Cataract. Εδώ έγραψε η Agatha Christie το «Έγκλημα στον Νείλο». Εδώ διαδραματιζόταν η ιστορία. Και εδώ γυρίστηκε η πρώτη κινηματογραφική εκδοχή της.
«Όλοι θέλουν να πάνε στην Αίγυπτο», φώναζε στο λεωφορείο η ξεναγός με ένταση.
Κι όμως, για πολλά χρόνια, η χώρα που συνορεύει θαλάσσια με την Ελλάδα ήταν χαμηλά στη λίστα μου. Λίγο το ότι δεν με ενδιαφέρουν ιστορίες που έγιναν πριν από χιλιάδες χρόνια, λίγο η φήμη για την καθαριότητά της, την απέφευγα ως προορισμό. Εν τέλει, λίγο η παρέα, λίγο η ζωή που μικραίνει όσο εσύ μεγαλώνεις, είπα να της δώσω μια ευκαιρία. Για πρώτη φορά με οργανωμένο ελληνικό γκρουπ, επιλογή που από μόνη της ήταν μια διαφορετική εμπειρία. Ένα συνονθύλευμα ανθρώπων από διαφορετικά μέρη της χώρας μας, που κουβαλάει τη δική του ιστορία και συμπεριφορά.
Στο Λούξορ
Η πτήση με ελληνική εταιρεία από Αθήνα για Λούξορ είναι γεμάτη με γκρουπ πρακτορείων. Παρά τη δημοφιλία της, η Αίγυπτος, όπως συμβαίνει στις περισσότερες χώρες εκτός δυτικού κόσμου και σε πόλεις εκτός της πρωτεύουσας –εκεί όπου απουσιάζουν βασικές τουριστικές υποδομές–, προσελκύει λιγότερους «μοναχικούς» ταξιδιώτες. Οι μετακινήσεις, οι επισκέψεις και οι δραστηριότητες στο νότιο κομμάτι της χώρας είναι αρκετά ελεγχόμενες, τόσο από την κυβέρνηση (η παρουσία τοπικού ξεναγού είναι υποχρεωτική στα γκρουπ, ακόμη κι ανπεριορίζεται σε ρόλο «βιτρίνας» και την ξενάγηση κάνει η δική μας Ελληνίδα) όσο και από τα τοπικά πρακτορεία που μοιράζονται την πίτα, πολλές φορές έπειτα από σκληρές διαπραγματεύσεις.
Τα εισιτήρια είναι χάρτινα και εκδίδονται από τα γκισέ, όχι πολύ διαφανώς, ενώ οι ιστοσελίδες είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Η έλλειψη διεπαφής με την τοπική κοινωνία φαίνεται χαρακτηριστικά από το Google Maps: ένας ναός όπου καταφθάνουν εκατοντάδες λεωφορεία μπορεί να έχει 50.000 κριτικές, ενώ η καφετέρια έξω ακριβώς από το τουριστικό αξιοθέατο μόλις 120, οι περισσότερες από ντόπιους.
Η Αίγυπτος φιλοξένησε έναν από τους αρχαιότερους –δεύτερο μετά τους Μεσοποτάμιους– πολιτισμούς. Σε ακμή ήδη τρεις χιλιετίες πριν από τη γέννηση του Χριστού, είναι πραγματικά εντυπωσιακό το πόσο είχαν εξελίξει τη γραφή, την τέχνη και την οργάνωση του κράτους.
Έχοντας ταξιδέψει σε περισσότερες από 45 χώρες, ήταν μεγάλη η έκπληξη όταν μου ζήτησαν, για πρώτη φορά, φιλοδώρημα σε τουαλέτα αεροδρομίου. Τουλάχιστον, ήταν επενδυμένες παντού με γρανίτη, υλικό άφθονο στην περιοχή. Φρόντισα για το υπόλοιπο ταξίδι να έχω πάντα μαζί μου μετρητά. Σε μια χώρα όπου το μεροκάματο είναι 5 ευρώ, το φιλοδώρημα από «πλούσιους» ξένους αποτελεί σημαντικό οικονομικό στήριγμα για πολλούς, οι οποίοι θα κάνουν ό,τι μπορούν για να τους εξυπηρετήσουν και να τους εντυπωσιάσουν. Από κουβάλημα αποσκευών μέχρι περίεργα ταχυδακτυλουργικά από σερβιτόρους και καμαριέρες.
Η Αίγυπτος φιλοξένησε έναν από τους αρχαιότερους –δεύτερο μετά τους Μεσοποτάμιους– πολιτισμούς. Σε ακμή ήδη τρεις χιλιετίες πριν από τη γέννηση του Χριστού, είναι πραγματικά εντυπωσιακό το πόσο είχαν εξελίξει τη γραφή, την τέχνη και την οργάνωση του κράτους. Όπως κάθε πολιτισμός της αρχαιότητας που σέβεται τον εαυτό του, τα πάντα κινούνταν γύρω από τους θεούς. Ρα, Όσιρις, Ίσιδα, Ώρος, Άνουβις, λίγοι μόνο από τους γνωστούς, με οικογενειακά και κοσμικά δράματα που δεν έχουν τίποτα να ζηλέψουν από αυτά του ελληνικού δωδεκάθεου ή τα σύγχρονα παραμύθια. Προδοσίες, δολοφονίες, μαγείες, μάχες για εξουσία, ζωή, θάνατος, έρωτες.
Χωρίς να παραθέσω λεπτομέρειες, που εύκολα κάποιος μπορεί να βρει στη βιβλιογραφία, οι θεοί βρίσκονταν στο κέντρο της ζωής των θνητών και αποτελούσαν τους πρώτους βασιλιάδες. Οι θνητοί βασιλιάδες, οι φαραώ, θεωρούνταν ενσάρκωση αυτών των θεών και ζούσαν ως ο θεός Ώρος, μέχρι που πέθαιναν για να ταυτιστούν με τον θεό Όσιρι.
Τα ταφικά μνημεία βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά στη δυτική μεριά του Νείλου, συμβολίζοντας τη δύση της ζωής.
Ο θάνατος είχε μεγάλη σημασία στην αρχαία Αίγυπτο. Ίσως γιατί η επίγεια ζωή ήταν μόλις μερικές δεκαετίες, ενώ η μεταθανάτια παντοτινή. Ο κανόνας της ταρίχευσης ίσχυε για όλους –η διαδικασία που μετέτρεπε το σώμα σε μούμια, διατηρώντας τα χαρακτηριστικά του–, ώστε ο νεκρός να μεταφερθεί αναλλοίωτος στον άλλο κόσμο. Ωστόσο, αυτοί που πραγματικά διασώζονται ήταν οι βασιλιάδες, που είχαν τον πλούτο ώστε να υποστηρίξουν τη διαδικασία και την ταφή τους, συνήθως μαζί με τα αντικείμενα –καινούργια, σαν προίκα, και όχι «παλιά αγαπημένα»– που θα έπαιρναν μαζί τους στον άλλο κόσμο. Χαρακτηριστικό είναι ότι, με το που κάποιος γινόταν φαραώ, ξεκινούσαν οι προετοιμασίες για την ταφή του. Τα ταφικά μνημεία βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά στη δυτική μεριά του Νείλου, συμβολίζοντας τη δύση της ζωής.
Το Λούξορ αποτελούσε για αιώνες σύμβολο πλούτου και εξουσίας, τον πυρήνα της δύναμης των φαραώ. Περπατώντας στο Καρνάκ, αλλά και στον ναό του Λούξορ, τα ιερογλυφικά και οι κολοσσοί που απεικονίζουν τους θεούς, μέσα από το απόκοσμο φως του ηλιοβασιλέματος, δημιουργούν την ατμόσφαιρα για αυτά που θα ακολουθήσουν. Στην είσοδο του μνημείου ξεχωρίζει ένας γιγαντιαίος οβελίσκος, που μοιάζει να αναζητά το ταίρι του. Είναι αυτός που, περίπου 200 χρόνια πριν, μετά την κατάκτηση της χώρας από τον Ναπολέοντα και στη συνέχεια τους Οθωμανούς, δωρήθηκε στη Γαλλία και, μετά κόπων και βασάνων κατά τη μεταφορά του, δεσπόζει σήμερα στην πλατεία Concorde του Παρισιού. Ανάμεσα στις τειχογραφίες εμφανίζεται και ένας από τους τελευταίους φαραώ, που δεν είναι άλλος από τον Μέγα Αλέξανδρο.
Λίγο πιο πέρα, στην όχθη του Νείλου, υπάρχουν δεκάδες κρουαζιερόπλοια, τα οποία κάνουν τα δρομολόγια Λούξορ-Ασουάν. Υπολογίζονται σε περίπου 250-300 συνολικά, ειδικά φτιαγμένα για αυτό το μέρος του πλανήτη. Ο περιορισμένος χώρος στις όχθες τα αναγκάζει να στοιβάζονται παράλληλα, το ένα δίπλα στο άλλο, με τους επιβάτες να πρέπει να διαπερνούν πολλές φορές μέχρι και 10 πλοία μέχρι να φτάσουν από το δικό τους στη στεριά. Ένα τέτοιο πλοίο θα ήταν το σπίτι μας για τα επόμενα τέσσερα βράδια. Λίγο πριν φύγουμε, ξανακοιτάω πίσω το κέντρο του Λούξορ, που δεν είναι πολύ φιλικό για περίπατο: χαμηλά φώτα, φασαρία, κόσμος που βιοπορίζεται σε δύσκολες συνθήκες υγιεινής, σκουπίδια, σπασμένα πεζοδρόμια με δρόμους σχεδόν χωμάτινους, και μια δυσωδία εδώ κι εκεί. Η αντίθεση με την «παραλιακή», όπου βλέπεις κυρίως τουρίστες και φώτα, είναι μεγάλη. Το κοινωνικό κράτος είναι λέξη άγνωστη, τον ρόλο της κοινωνικής στήριξης αναλαμβάνει η θρησκεία και η αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων.
Σε κάθε περίπτωση, το φαγητό αποτελεί μια ευχάριστη έκπληξη, καθώς έχει αρκετά κοινά –όπως και οι περισσότερες μεσοανατολίτικες κουζίνες– με την ελληνική, με τη δική του βέβαια ιδιομορφία.
Υπάρχουν πολλές ιστορίες για το φαγητό της Αιγύπτου που έχουν να κάνουν με συχνές επισκέψεις στην τουαλέτα, με κύρια αιτία το νερό. Ωστόσο, εάν κάποιος προσέχει και αποφεύγει το νερό της βρύσης ή τα ωμά/φρέσκα προϊόντα που έχουν έρθει σε επαφή με αυτό, έχει μεγάλες πιθανότητες να επιβιώσει αλώβητος. Τα περισσότερα κρουαζιερόπλοια διαθέτουν πλήρη διατροφή, κρατώντας σε απόσταση τους τουρίστες από την πραγματική τοπική ζωή. Σε κάθε περίπτωση, το φαγητό αποτελεί μια ευχάριστη έκπληξη, καθώς έχει αρκετά κοινά –όπως και οι περισσότερες μεσοανατολίτικες κουζίνες– με την ελληνική, με τη δική του βέβαια ιδιομορφία.
Στον Νείλο
Το να διασχίζεις τον Νείλο με πλοίο αποτελεί από μόνο του μια ιδιαίτερη εμπειρία, τόσο λόγω των τοπίων και της ηρεμίας όσο και της αίσθησης ότι βρίσκεσαι ίσως στον πιο ιερό, ιστορικό και γνωστό ποταμό της ιστορίας μας. Περνώντας μέσα από 11 χώρες, τα 6.000 χιλιόμετρά του, που ξεκινούν από τη λίμνη Βικτώρια και την Αιθιοπία και εκβάλλουν στη Μεσόγειο, αποτέλεσαν και αποτελούν πηγή ζωής, πρασίνου, αλλά και μαχών που δόθηκαν αρχικά με όρους ένοπλους και αργότερα διπλωματικούς.
Είναι χαρακτηριστικό ότι το μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού και του πρασίνου της χώρας περιτριγυρίζει τη στενή γραμμή του ποταμού, ενώ όλο το υπόλοιπο είναι μια αχανής, αφιλόξενη έρημος (στα αραβικά το «Σαχάρα» σημαίνει έρημος) – η ειρωνεία της γεωλογικής ιστορίας μας είναι ότι, στη δημιουργία του πλανήτη μας, η Σαχάρα ήταν θάλασσα, έχοντας αφήσει πίσω της απομεινάρια και σκελετούς από φάλαινες.
Η ήρεμη διαδρομή διαταράσσεται από μικρά βαρκάκια με ντόπιους, κάποιες φορές και ανήλικους, οι οποίοι, με κίνδυνο της ζωής τους, δένουν πάνω στο κρουαζιερόπλοιο για να πουλήσουν την πραμάτεια τους. Το σύστημα λειτουργεί πετώντας στις καμπίνες τα αντικείμενα και, εφόσον είναι κάτι που επιθυμεί ο πελάτης, τα λεφτά πετιούνται στον αέρα. Το σοκαριστικό είναι ότι υπήρχαν εκατοντάδες τέτοιες βάρκες μπροστά μας. Ένα παιδί τραγουδάει τον ύμνο του Μουντιάλ 2010, το «Waka Waka» της Shakira, επαναλαμβάνοντας συχνά τον στίχο «this time for Africa».
Ένα ευτράπελο –ή ίσως όχι και τόσο– εκτυλίχθηκε καθώς στεκόμουν στο κατάστρωμα του πλοίου την ώρα που πλησιάζαμε μια μεγάλη γέφυρα. Το ότι το προσωπικό κατέβασε τις ομπρέλες ήταν μια πρώτη ένδειξη ότι θα περνούσαμε πολύ κοντά της, αλλά, χωρίς καμία προειδοποίηση, την είδα να φτάνει κατά πάνω μου. Εάν εκείνη τη στιγμή δεν έσκυβα ενστικτωδώς, ίσως αυτή τη στιγμή να μην είχα κεφάλι. Οι κανόνες ασφαλείας αποδείχτηκε ότι, για άλλη μια φορά, επαφίενται στο κισμέτ.
Στην Κοιλάδα των Βασιλέων
Το επόμενο πρωινό φτάνουμε στην Κοιλάδα των Βασιλέων, το μεγαλύτερο ταφικό συγκρότημα της αρχαίας Αιγύπτου, εκεί όπου βρέθηκαν θαμμένοι περισσότεροι από 25 αρχαίοι βασιλιάδες. Ανάμεσά τους βρίσκεται και ο πιο γνωστός, ο Ραμσής Β′, ο οποίος, διοικώντας για 66 χρόνια και ζώντας 91 –νούμερα απίστευτα για το τότε προσδόκιμο ζωής– άφησε εποχή για τη στρατιωτική ισχύ του, τη μνημειώδη οικοδομική δραστηριότητα, αλλά και την πολιτική προπαγάνδα. Πιο πέρα βρίσκεται ένας μικρός τάφος, ενός άσημου συγκριτικά φαραώ, ο οποίος έζησε μόλις 19 χρόνια και ήταν στην εξουσία για 10. Karma is a bitch, όμως, καθώς ο άσημος τότε Τουταγχαμών θα γίνει διάσημος για τον απλό λόγο ότι ο τάφος του ήταν ο μόνος που βρέθηκε (το 1922) μη συλημένος, δίνοντάς μας μια ολιστική οπτική για τη θρησκεία, στην πολιτική, στην ιστορία και στις μεθόδους της εποχής.
Όλοι οι άλλοι τάφοι της Αιγύπτου, αν και θαμμένοι στην άμμο και το χώμα, έχουν συληθεί από τυμβωρύχους, τόσο σύγχρονους όσο και αρχαίους, οι οποίοι βρίσκονταν σε συνεχή αναζήτηση τιμαλφών. Σήμερα, τα περισσότερα από τα αντικείμενα που βρέθηκαν σε αυτόν τον τάφο, αλλά και οι μούμιες των άλλων τάφων, βρίσκονται στο Κάιρο και παρουσιάστηκαν πρόσφατα να «παρελαύνουν» προς το καινούργιο μουσείο, σε μια κίνηση εντυπωσιασμού.
Περπατώντας κοντά στον ναό της Χατζεψούτ –μια από τις πρώτες περιπτώσεις εμφάνισης καρκίνου στην ιστορία– κοιτάζω τον ουρανό και νιώθω τον καυτό ήλιο. Δεν είναι η ζέστη από άποψη θερμοκρασίας. Είναι η απουσία υγρασίας και σύννεφων, αποτέλεσμα της ξηρής γης της ερήμου. Είναι αυτή η ξηρασία και η ανομβρία σε συνδυασμό με την κουλτούρα αλλά και την κακή οικονομική κατάσταση της χώρας που δεν καθιστούν εύκολη την καθαριότητα στους δημόσιους χώρους. Σε κάθε περίπτωση, τα τουριστικά αξιοθέατα βρίσκονται σε αρκετά καλή κατάσταση συγκριτικά με τον «έξω κόσμο», μια και η σημασία της βιτρίνας και του τουρισμού για τη χώρα είναι κάτι αδιαπραγμάτευτο. Το μάτι μου πέφτει σε κάτι κάδους διαχείρισης απορριμμάτων, δωρεά μεγάλης εταιρείας αναψυκτικών, στην προσπάθεια προώθησης κοινωνικών δράσεων στις αναπτυσσόμενες χώρες.
Περνώντας από τους Κολοσσούς του Αμενοτέπ, παρατηρώ ένα φαινόμενο που εμφανίζεται και στα ιερογλυφικά: τα πρόσωπα των θεών είναι παραμορφωμένα. Κυρίως τα μάτια, αλλά πολλές φορές και η μύτη, το στόμα, τα αυτιά. Οι λαοί που ακολούθησαν μετά τον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό, παρότι είχαν τους δικούς τους θεούς, δεν άντεχαν την παρουσία των «αντιπάλων». Καταστρέφοντας τα σημεία «εισόδου» και «εξόδου», δεν άφηναν με αυτόν τον τρόπο τους αρχαίους θεούς να τους βλέπουν, να αναπνέουν ή ίσως ακόμη και να μιλάνε. Μου φαίνεται αδιανόητη η προσπάθεια και οι εργατοώρες που δαπανήθηκαν ώστε να καταστραφούν κομμάτια της ιστορίας, για να καλύψουν οι άνθρωποι τις ανασφάλειες και τα απωθημένα τους.
Προσέχω ότι στα λεωφορεία οι αιγυπτιακές πινακίδες καλύπτουν γερμανικές ή πολωνικές, υπενθυμίζοντάς μου ότι η Αίγυπτος είναι χώρα του Τρίτου Κόσμου που αγοράζει ό,τι περισσεύει από την Ευρώπη.
Η επόμενη μέρα μας βρίσκει στο Εντφού, μια αρκετά «αυθεντική» αιγυπτιακή πόλη, με την έννοια ότι δεν έχει ωραιοποιηθεί καθόλου για τους τουρίστες, μια και έχει μόνο έναν ναό. Τα κρουαζιερόπλοια σταματούν για δύο ώρες, οι τουρίστες πηγαίνουν με λεωφορεία μέχρι τον ναό –σε απόσταση ενός χιλιομέτρου–, από όπου θα τους παραλάβουν πάλι για την επιστροφή. Στο ενδιάμεσο υπάρχει σκόνη, ζέστη, σκουπίδια και ταλαιπωρημένοι βιοπαλαιστές. Η μόνη διεπαφή με τον πραγματικό κόσμο είναι η θέα από το λεωφορείο (τα κτίρια με τούβλα που φαίνονται υπό κατασκευή, ασοβάτιστα, στην πραγματικότητα στέκονται έτσι κατοικημένα για να γλιτώσουν φόρο ακινήτου) και οι λίγοι ντόπιοι που έρχονται σαν τις σφήκες πάνω μας όταν κατεβαίνουμε ή ανεβαίνουμε στο λεωφορείο προσπαθούν να μας πουλήσουν την πραμάτεια τους, ξεκινώντας πάντα με «ένα ευρώ, ένα ευρώ» στα ελληνικά. Κάποιοι προσπαθούν να μας πιάσουν κουβέντα μιλώντας για την ομάδα του «Βανασιλαϊκού».
Προσέχω ότι στα λεωφορεία οι αιγυπτιακές πινακίδες καλύπτουν γερμανικές ή πολωνικές, υπενθυμίζοντάς μου ότι η Αίγυπτος είναι χώρα του Τρίτου Κόσμου που αγοράζει ό,τι περισσεύει από την Ευρώπη. Όσο για τον ναό, παρότι εντυπωσιακός, η μαζικότητα του τουρισμού δεν μου αφήνει να «πάρω» πολλά μαζί μου. Μου μένει, όμως, η απεικόνιση «αγιασμού» σε μια αρχαία τοιχογραφία, αλλά και η ύπαρξη χριστιανικού σταυρού, αποτέλεσμα της μετατροπής του σε χριστιανικό ναό από τους Σταυροφόρους. Τελικά, οι θρησκείες στην πορεία των αιώνων είχαν αρκετή αλληλεπικάλυψη και κοινή χρήση πόρων. Φεύγοντας, ακούω τον μουεζίνη να καλεί τον κόσμο στο τζαμί που βρίσκεται ακριβώς απέξω.
Ο ναός του Κομ Όμπο, που επισκεπτόμαστε το βράδυ, αναδεικνύει κάτι διαφορετικό: ευδιάκριτος και σε κοντινή απόσταση από τον Νείλο, φωτισμένος σαν την Ακρόπολη, δίνει στα ψηφιδωτά απόκοσμη όψη και θεϊκή αύρα, μακριά από τη ζέστη, τη σκόνη και τη φασαρία. Μου έρχονται στο μυαλό εικόνες από ταινίες, κυρίως θρίλερ, που μιλούν για τον Όσιρι, θεό του Κάτω Κόσμου.
Οι εντυπωσιακοί γίγαντες του Αμπού Σίμπελ θα μείνουν τελικά εκτός προγράμματος, μια και απαιτούν ειδικό κομβόι με συνοδεία στρατού, διάρκειας 10 ωρών μετ’ επιστροφής, προς τα σύνορα του Σουδάν. Είναι ένας από τους ναούς που, λόγω της αύξησης της στάθμης του Νείλου, χρειάστηκε να μεταφερθεί σε διαφορετικό σημείο από αυτό όπου βρέθηκε, τηρώντας τις απαραίτητες προϋποθέσεις ώστε να μοιάζει με την αρχική τοποθεσία.
Στο Ασουάν
Η τελευταία μέρα της κρουαζιέρας θα είναι ίσως και η πιο ενδιαφέρουσα: φτάνουμε στο Ασουάν, εκεί όπου βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα φράγματα στον κόσμο. Το πρώτο φτιάχτηκε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Σε αυτό συμμετείχαν πολλοί εργάτες που πήγαν εκεί ως μετανάστες, συμπεριλαμβανομένου και του προπάππου μου. Το δεύτερο και σημαντικότερο είναι αυτό που έδωσε πνοή και ζωή στην Αίγυπτο.
Με έκταση που εκτείνεται σε 5.000 και πλέον τετραγωνικά, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες τεχνητές λίμνες στον κόσμο: τη Λίμνη Νάσερ, προς τιμήν του επί 16 χρόνια αμφιλεγόμενου προέδρου της χώρας, που ευτυχώς ή δυστυχώς είναι περιφραγμένη για τους ανθρώπους εξαιτίας των κροκόδειλων. Το νερό, πάντως, φαίνεται γαλάζιο, σε αντίθεση με αυτό του ποταμού που μολύνεται καθημερινά από τις διαδρομές των κρουαζιερόπλοιων. Πέρα από τον έλεγχο του νερού, ένα υδροηλεκτρικό εργοστάσιο φροντίζει και για το 10% της ηλεκτρικής παραγωγής της χώρας. Η σημασία του έργου φαίνεται και από την παρουσία στρατού στην περιοχή, ενώ ένα τεράστιο σοβιετικό μνημείο υπενθυμίζει ότι η Αίγυπτος ακροβατούσε –και εξακολουθεί– ανάμεσα στον δυτικό και τον ανατολικό κόσμο.
Οι διαμάχες, βέβαια, με γειτονικές χώρες όπως το Σουδάν και η Αιθιοπία, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της διαχείρισης του πολύτιμου νερού. Στη διαδρομή ακούμε για την επίθεση της Αμερικής στο Ιράν και ενώ υπάρχουν φόβοι για την ανάμειξη της Αιγύπτου, η τελευταία έχει αποδείξει ότι αποφεύγει να παίρνει μέρος σε πολεμικές συρράξεις, κρατώντας μια πολύ εύθραυστη ισορροπία σε μια ταλαιπωρημένη από πολέμους περιοχή, όντας και στα σύνορα με τη Γάζα.
Ένα από τα πράγματα που μου έκαναν εντύπωση γενικά είναι η καθολική παρουσία πυλών ανίχνευσης μετάλλων, όπως αυτών που βρίσκουμε στα αεροδρόμια. Μουσεία, πλατείες, καφέ, ακόμη και σε υπαίθρια σημεία, παντού υπάρχει ένα μηχάνημα. Μένoντας σε μεγάλο ξενοδοχείο, πρέπει να αδειάζουμε τις τσέπες μας καθημερινά, πολλές φορές. Όλα αυτά είναι απόρροια του μεγάλου αριθμού τρομοκρατικών επιθέσεων –ιδιαίτερα σε τουριστικά σημεία–, οι οποίες στοχεύουν όχι τόσο τους ίδιους τους Αιγύπτιους, αν και αυτό συμβαίνει κάποιες φορές, αλλά τους τουρίστες. Οι υπεύθυνοι πολλοί, από όλες τις μεριές. Σε κάθε περίπτωση, σήμερα πολλά από αυτά τα μηχανήματα έχουν τυπική χρήση και, ανεξαρτήτως αποτελέσματος, κάποιες φορές περνάμε και από σωματικό έλεγχο.
Το απόγευμα θα μπούμε σε μια «φελούκα», το παραδοσιακό και χαρακτηριστικό είδος πλοιαρίου με πανιά του Νείλου. Αφού ο καπετάνιος μας πουλήσει την πραμάτεια του –χαρακτηριστικό στοιχείο του ταξιδιού μας, καθώς όλοι έχουν κάτι να πουλήσουν–, θα μπούμε σε ένα βενζινοκίνητο πλοιάριο για να πάμε σε ένα παραδοσιακό αλλά και τουριστικό νουβικό χωριό που θυμίζει… Μύκονο. Μόνο που οι δρόμοι έχουν τουκ-τουκ και καμήλες. Οι ντόπιοι δείχνουν τους κροκόδειλους που φιλοξενούν στις αυλές τους. Και ένα αναψυκτικό στο καλύτερο τραπέζι, που έχει θέα το ποτάμι και το ηλιοβασίλεμα, κοστίζει 1 ευρώ.
Και κάπου εδώ τελειώνει το θαλάσσιο κομμάτι του ταξιδιού, που σίγουρα έδωσε μια πολύ διαφορετική αίσθηση σε μια κατά τα άλλα άνυδρη χώρα. Μια αίσθηση πιο τουριστική, πιο εξωτική, αλλά και λιγότερο αναπτυγμένη, με τα καλά και τα κακά που αυτό συνεπάγεται.
Στο Κάιρο
Έπειτα από μια ώρα πτήσης πάνω από την έρημο φτάνουμε στο Κάιρο, σε έναν άλλο κόσμο: η εικόνα του αεροδρομίου σύγχρονη, σήματα στις τουαλέτες υπενθυμίζουν ότι απαγορεύονται τα φιλοδωρήματα. Και όσο σύγχρονη είναι αυτή η πρώτη εικόνα, η διαδρομή προς την πόλη και η θέα από τη Σιταντέλα του Σαλαντίν με επαναφέρουν στην πραγματικότητα: στα χρώματα της ερήμου, χαοτική, άναρχη αλλά και αυθεντική, θυμίζει ελάχιστα τον δυτικό κόσμο. Στο βάθος αχνοφαίνονται οι πυραμίδες, υπενθυμίζοντας σε ποιο μέρος του πλανήτη βρίσκεσαι.
Το απόγευμα, η βόλτα στην πόλη καταλήγει στην ελληνική εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, εκεί όπου η παράδοση λέει ότι φυλακίστηκε, αν και ιστορικά δεν έχει αποδειχθεί. Η πόλη δείχνει ήσυχη, λόγω του Ραμαζανιού, είμαστε από τους λίγους που τρώνε στα τουριστικά εστιατόρια που παραμένουν ανοιχτά. Από το λεωφορείο βλέπω τις περίφημες «νεκροπόλεις», τα παλιά νεκροταφεία δηλαδή, που γέμισαν με κόσμο λόγω έλλειψης στέγης και βιοπορισμού, μια ζωή σε άθλιες συνθήκες. Τα τελευταία χρόνια γίνεται μια προσπάθεια απομάκρυνσης αυτού του κόσμου σε μέρη εκτός πόλης.
Η επίσκεψη στο Κάιρο δεν θεωρείται πλήρης χωρίς βόλτα στην αγορά του Αλ Χαλίλι, ένα παζάρι που, άθελά του ίσως, ο Αλκίνοος Ιωαννίδης έκανε γνωστό στο πανελλήνιο.
Αν και αρκετά τουριστικοποιημένη, μπορεί κάποιος ακόμη να βρει κάποια λιγοστά χειροποίητα και να τα παζαρέψει ή να πάρει αιγυπτιακά βαμβακερά και πετσέτες απευθείας από την πηγή. Μας ακούν να μιλάμε ελληνικά και προσθέτουν ένα «να ξανάρτεις, Γκιώργκο». Μια άλλη επίσκεψη που θα κάνουμε είναι σε ένα εργαστήριο κατασκευής φυσικών αιθέριων ελαίων από λουλούδια και σε ένα εργαστήριο κατασκευής παπύρων, υπενθυμίζοντάς μου ότι το πτυχίο που έχω σε κάδρο στο σπίτι είναι φτιαγμένο χάρη σε μια πανάρχαια τεχνική επεξεργασίας του φυτού.
Και όσο το ταξίδι πλησιάζει προς το τέλος του φτάνουμε στο μοναδικό από τα αρχαία θαύματα του κόσμου που διασώζεται ακόμη. Στις Πυραμίδες της Γκίζας, εκεί όπου βρισκόταν η αρχαία πρωτεύουσα της Μέμφιδας. Με πέτρες που κουβαλήθηκαν με πλοία μέσω του ποταμού που υπήρχε τότε, οι εργάτες έχτισαν μια συγκεκριμένη περίοδο της αρχαίας εποχής τεράστια ταφικά μνημεία. Από αυτά διασώζονται τρία. Στη συνέχεια, το κόστος και η δυσκολία οδήγησαν στους υπόγειους τάφους, όπως αυτούς που υπάρχουν στην Κοιλάδα των Βασιλέων. Στην είσοδο του συγκροτήματος, μια μεγάλη επιγραφή αναδεικνύει την ιστορική αξία των κατασκευών: «Ο άνθρωπος φοβάται τον χρόνο, αλλά ο χρόνος φοβάται τις πυραμίδες». Παρότι υπάρχει δυνατότητα εισόδου σε αυτές, εν τέλει η κλειστοφοβία μου με αποτρέπει.
Γύρω από τις πυραμίδες υπάρχουν αμέτρητοι μικροπωλητές, που πουλάνε είτε σουβενίρ είτε μια ολιγόλεπτη διαδρομή με καμήλα. Για πρώτη φορά συνειδητοποιώ ότι το γκρουπ μας έχει προσλάβει ιδιωτική ασφάλεια στον χώρο αυτό, λόγω της έντασης που πολλές φορές προκύπτει από τα διάφορα παζάρια και την –περιστασιακή– επιθετικότητα των δύο πλευρών.
Πιο κάτω, η Σφίγγα (ακόμη ένα στοιχείο θεότητας χωρίς μύτη που αντικρίζω) παραμένει ακοίμητος φρουρός των βασιλέων για χιλιάδες χρόνια. Και όσο κι αν το τοπίο μοιάζει αρχαίο και αποκομμένο από τον πολιτισμό, κατά καιρούς δίνονται άδειες ώστε να διοργανωθούν συναυλίες από γνωστούς μουσικούς, με φόντο αυτό το μοναδικό κομμάτι ιστορίας και ανθρώπινου πολιτισμού. Χαρακτηριστικά, μου έρχονται στο μυαλό ο ελληνικής καταγωγής Yanni, αλλά και πιο πρόσφατοι DJs Tiesto και Anima.
Κοντά, με θέα τις πυραμίδες, βρίσκεται και το καινούργιο Αιγυπτιακό Μουσείο –ολοκληρώθηκε το 2023–, με τον ίδιο τρόπο που το Μουσείο Ακρόπολης στην Αθήνα βρίσκεται απέναντι από την Ακρόπολη.
Το μεγαλύτερο μουσείο του κόσμου, αφιερωμένο σε έναν μόνο πολιτισμό, έχει αμέτρητα εκθέματα, με κορυφαία τα αντικείμενα που βρέθηκαν στον τάφο του Τουταγχαμών. Η χρυσή μάσκα του νεαρού βασιλιά συγκεντρώνει τα πλήθη όπως η Μόνα Λίζα στο Λούβρο. Το μεγάλο άγαλμα του Ραμσή Β′, βάρους 83 τόνων και ύψους 11 μέτρων, είναι τόσο γιγαντιαίο, που η μεταφορά του προηγήθηκε πέντε ολόκληρα χρόνια πριν από την ολοκλήρωση του κτιρίου, με το αίθριο ουσιαστικά να χτίζεται γύρω από αυτό.
Στην Αλεξάνδρεια
Όταν ήμουν 10 χρόνων, επισκέφτηκα τη Βεργίνα. Είχαν περάσει μόλις 20 χρόνια από την ανακάλυψη του τάφου του Φιλίππου και της χρυσής λάρνακας και, εντυπωσιασμένος, ρώτησα πού είναι ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Θυμάμαι πόσο είχα απογοητευτεί όταν έμαθα πως δεν ξέραμε πού είναι.
Στο πέρασμά του προς την Περσία, ο μεγάλος στρατηλάτης ίδρυσε την πόλη που θα επισκεπτόμασταν την επόμενη μέρα. Όντας μεγαλούπολη (η δεύτερη μεγαλύτερη στη χώρα) και χωρίς αρχαία, είναι χαμηλά στη λίστα άλλων τουριστών, αλλά έχει ιδιαίτερη σημασία για τους Έλληνες. Βρίσκεται σε ένα σημείο όχι τυχαίο: πάνω στη Μεσόγειο Θάλασσα, απέναντι από την Ελλάδα.
Μετά την εκστρατεία και τον θάνατό του στα 33 του, οι ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι μεταφέρθηκε πίσω στην πόλη του και τάφηκε σε ένα μνημείο που επισκέφτηκαν Ρωμαίοι αυτοκράτορες. Ωστόσο, στην πορεία των χρόνων, η πόλη χτίστηκε πολλές φορές, με αποτέλεσμα ο τάφος –το ιερό δισκοπότηρο των αρχαιολόγων– να βρίσκεται (πιθανώς κατεστραμμένος πλέον) είτε κάτω από τόνους τσιμέντου είτε κάτω από τη θάλασσα. Εδώ θα γεννηθεί και η τελευταία φαραώ της ελληνιστικής εποχής, πριν από την επέλαση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Αίγυπτο. Το όνομά της, Κλεοπάτρα.
Στα μέσα του περασμένου αιώνα, η ελληνική κοινότητα στην Αλεξάνδρεια έφτασε σχεδόν τις 300 χιλιάδες σε πληθυσμό και γνώρισε μεγάλη ακμή. Χαρακτηριστικό είναι ότι φιλοξένησε την ελληνική βασιλική οικογένεια στη διάρκεια του Β′ Παγκοσμίου Πολέμου. Σήμερα η ακμή αυτή είναι μια θαμπή ανάμνηση, ωστόσο υπάρχουν ακόμη στοιχεία που τη θυμίζουν: νεοκλασικά κτίρια, παλιά σχολεία, πολλές δωρεές του Γεωργίου Αβέρωφ που έζησε εκεί και το Πατριαρχείο. Στο τελευταίο, μας παρουσιάζουν το ιεραποστολικό έργο τους στις νοτιότερες χώρες της Αφρικής – μια αποστολή αρκετά πιο αθόρυβη από τις εικόνες που έχουμε για τους κληρικούς στην Ευρώπη.
Το σπίτι όπου έζησε ο Καβάφης μπορεί να είναι άδειο, όμως χάρη στην προσπάθεια του Ιδρύματος Ωνάση δόθηκε νέα πνοή ώστε να επανέλθουν οι μνήμες της ζωής του μέσα από κείμενα και φωτογραφίες – είναι ανατριχιαστικό να βλέπεις το σημείο στο οποίο γράφτηκε το περίφημο ποίημά του «Ιθάκη». Η προτομή του βρίσκεται ακόμη στη νέα Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, η οποία φτιάχτηκε το 2002, στη μνήμη της πρώτης βιβλιοθήκης που υπήρχε και που, σύμφωνα με τον θρύλο, ήταν από τους μεγαλύτερους θησαυρούς ανθρώπινης γνώσης.
Στην είσοδό της, οι υπόλοιποι του γκρουπ παρατηρούν τα ονόματα ελληνικών φορέων που πρόσφεραν χορηγίες για την κατασκευή της, αλλά και την απουσία του επίσημου ελληνικού κράτους ανάμεσα σε αυτές. Ο χώρος μέσα είναι αρκετά σύγχρονος, μεταφέροντάς με σε ένα πιο δυτικό περιβάλλον, μέχρι που βλέπω μια φοιτήτρια με μπούρκα και συνειδητοποιώ πού είμαι. Μου έρχεται στο μυαλό μια εικόνα που είδα το προηγούμενο βράδυ: η γιαγιά με μπούρκα, η μητέρα με μαντίλα και η νέα κόρη ακάλυπτη, μια ένδειξη της εξέλιξης σε ό,τι αφορά την απενοχοποίηση του γυναικείου σώματος.
Στη διαδρομή μεταξύ Καΐρου και Αλεξάνδρειας θα παρατηρήσουμε αρκετά μεγάλα συγκροτήματα που μοιάζουν με στρατόπεδα. Είναι φυλακές, που όλο και επεκτείνονται από το υπάρχον καθεστώς ώστε να χωρέσουν τους αντιφρονούντες – είναι η διαδρομή αυτή μεταξύ πρωτεύουσας και Μεσογείου που δείχνει το πραγματικό πρόσωπο ενός δικτατορικού καθεστώτος. Πιο πέρα, σύγχρονες γειτονιές για πλούσιους, μία από αυτές με το όνομα Beverly Hills of Cairo. Οι αντιθέσεις, μεγάλες.
Επιστροφή στο Κάιρο
Από τις λιγοστές φορές που έχουμε ελεύθερο χρόνο είναι τα τελευταία βράδια στο Κάιρο. Αρκετά πιο κοντά στον δυτικό πολιτισμό απ’ ό,τι τα νότια κομμάτια, η πόλη προσελκύει αρκετούς τουρίστες που έρχονται μόνοι τους, χωρίς γκρουπ. Μένουμε στο νησί Γκεζίρα, στο κέντρο του Νείλου, προορισμένο σχεδόν αποκλειστικά για πλούσιους επισκέπτες. Πεντάστερα ξενοδοχεία, γήπεδα ποδοσφαίρου, πισίνες. Ένας πεζόδρομος παράλληλα στο ποτάμι, η παραλιακή, είναι φτιαγμένος σύμφωνα με δυτικά πρότυπα, αλλά έχει εισιτήριο. Το πολύ χαμηλό κόστος (30 σεντς του ευρώ), σε συνδυασμό με τη μόνιμη παρουσία κάποιου στην πύλη, κάνει ξεκάθαρο ότι το εισιτήριο υπάρχει για να κρατήσει τους ντόπιους σε απόσταση παρά για να αποφέρει κέρδος.
Το βράδυ θα ανεβούμε στον Πύργο του Καΐρου, απ’ όπου η πόλη δείχνει πολύ πιο εντυπωσιακή απ’ ό,τι την ημέρα. Στα ηχεία του μπαρ παίζει το «Tamaly Maak», ένα από τα πιο γνωστά αιγυπτιακά τραγούδια, που μάθαμε από την εκπομπή «ΟΛΑ» του Θέμου Αναστασιάδη, όταν ο ξάδελφος Λέων έλεγε ανέκδοτα στους τίτλους τέλους. Στα εισιτήρια, ένας Κόπτης χριστιανός μάς πιάνει κουβέντα, ενθουσιασμένος που βρήκε και άλλους χριστιανούς. Δίπλα του, ένας μουσουλμάνος με τον οποίο δουλεύουν μαζί λέει ότι είναι φίλοι και ότι οι θρησκείες συνυπάρχουν αρμονικά εκεί.
Αργότερα, θα πάρουμε ένα τοπικό Uber για το κέντρο του Καΐρου. Μέσα από μια off-road εμπειρία, όπου το αμάξι καβαλάει σε μια στροφή το πεζοδρόμιο, αλλά και με τα μισά αυτοκίνητα να έχουν σβηστά φώτα, επιβεβαιώνεται αυτό που είχα ακούσει και από άλλους επισκέπτες: τα φανάρια κυκλοφορίας είναι σπάνια, το κόκκινο σε όσα ανάβουν είναι προαιρετικό, ενώ η διαχείριση στα περισσότερα σταυροδρόμια επαφίεται στην οδηγική εμπειρία και στο κισμέτ.
Οι δρόμοι στο κέντρο είναι ζωντανοί. Μαγαζιά, περίπτερα, κάποια και μ ελληνικές σοκολάτες και αναψυκτικά, και 24ωρα καφέ. Πολλοί που συναντάμε στην πορεία μας έχουν ένα καρούμπαλο στο μέτωπο, δείγμα της πίστης τους, από τις πολλές προσευχές στον Αλλάχ. Ο κόσμος αποτελείται κυρίως από παρέες ίδιου φύλου, παντρεμένα ζευγάρια και οικογένειες. Οι τοπικές νόρμες –ο μουσουλμανικός νόμος της Σαρίας– απαγορεύουν τις προγαμιαίες σχέσεις.
Σε μια κοινωνία όπου οι δουλειές είναι ελάχιστες, οι νέοι έχουν απώτερο σκοπό το να παντρευτούν. Πολλοί άντρες ακολουθούν καριέρα στον στρατό ή στην αστυνομία –ελλείψει άλλων επαγγελμάτων– και πληρώνουν τα περισσότερα σε ένα σπίτι, ενώ οι γυναίκες, με ποσοστό συμμετοχής στην εργασία μόλις 20%, κάνουν προγαμιαία συμβόλαια για το μοίρασμα του εισοδήματος και τη δυνατότητα χωρισμού, που είναι πιο ευνοϊκή για τον άντρα. Παρ’ όλα αυτά, σε περίπτωση που όντως συμβεί, τα περισσότερα αγαθά, καθώς και τα παιδιά, καταλήγουν στη γυναίκα, με την υποχρέωση διατροφής από τη μεριά του άντρα.
Πολλοί κάνουν βόλτα και ψωνίζουν διάφορα είδη μπακλαβά από τα ζαχαροπλαστεία. Θα πάρουμε ένα κιουνεφέ που, ελλείψει φούρνου, θα ζεστάνουμε με το πιστολάκι του μπάνιου στο ξενοδοχείο. Η διατροφή των Αιγυπτίων αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από υδατάνθρακες, κάτι που οδηγεί σε αυξημένους δείκτες διαβήτη και χαμηλό προσδόκιμο ζωής – το τελευταίο οφείλεται, βέβαια, και στο απαγορευτικό κόστος επίσκεψης στον γιατρό. Σκέφτομαι πόσο ειρωνικό είναι ότι από αυτή τη χώρα κατάγεται ο Magdi Yacoub, ένας από τους πιο γνωστούς καρδιολόγους και στους Έλληνες, μετά το bypass του Ανδρέα Παπανδρέου στο Χέρτφιλντ.
Από τις τελευταίες εικόνες του ταξιδιού αυτού είναι η πλατεία Ταχρίρ. Ένα από τα πιο εμβληματικά σημεία της Αραβικής Άνοιξης του 2011, αποτέλεσε το επίκεντρο εκατοντάδων χιλιάδων διαδηλωτών, που, αντιπροσωπεύοντας πολλά αραβικά έθνη (όπως Λιβύη, Συρία), διεκδίκησαν την ελπίδα και τη μετάβαση από απολυταρχικά σε δημοκρατικά καθεστώτα. Η παγκόσμια κοινότητα παρακολουθούσε τις εξελίξεις σε πνεύμα αισιοδοξίας, σε μια εποχή αρκετά διαφορετική από τη σημερινή.
Ο πρόεδρος Mubarak, έπειτα από 30 χρόνια εξουσίας, οδηγήθηκε σε παραίτηση και για πρώτη φορά έγιναν δημοκρατικές εκλογές. Δυστυχώς, η πολιτική αστάθεια οδήγησε σε στρατιωτικό πραξικόπημα από τον ίδιο τον στρατηγό της κυβέρνησης, ο οποίος απολαμβάνει αποδοχής από μεγάλη μερίδα του κόσμου. Πολλοί αναλυτές των γεγονότων της Αιγύπτου και της ευρύτερης περιοχής θεωρούν ότι ουσιαστικά η Αραβική Άνοιξη απέτυχε.
Κοιτάζοντας την πλατεία φωτισμένη, την τελευταία μας νύχτα, αισθάνομαι θλίψη. Αναλογίζομαι το ότι βλέπουμε την ιστορία να επαναλαμβάνεται. Ένας από τους πρώτους πολιτισμούς του ανθρώπινου είδους γεννήθηκε σε αυτόν τον τόπο, οριζόμενος αρχικά από θεούς και βασιλιάδες. Τα χρόνια πέρασαν, οι θρησκείες και οι κατακτητές ήρθαν και έφυγαν, αλλά το μοτίβο παρέμεινε. Ένας λαός καθρεφτίζει την ευρύτερη ανθρώπινη φύση, που δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει την ευαλωτότητα, την ανασφάλεια και τους δικούς της δαίμονες, σε αναζήτηση θεών και βασιλιάδων. Κι αν στη Δύση νομίζουμε πολλές φορές ότι έχουμε απαλλαγεί, αυτοί ξαναεμφανίζονται. Κι αν κάποιοι νομίζουμε ότι ξέρουμε τον δρόμο μας, πάλι σε μέντορες απευθυνόμαστε, στα social media, στα AI bots, στον κάθε προβεβλημένο που θα μας δείξει τον σωστό δρόμο. Ο δρόμος όμως είναι σκοτεινός, γεμάτος εμπόδια, και είμαστε μόνοι.
Κοιτάζοντας για τελευταία φορά τα φώτα, αποφασίζουμε να γυρίσουμε με τα πόδια στο ξενοδοχείο, περνώντας μέσα από τα σκοτεινά μονοπάτια της μεγαλύτερης πόλης της ηπείρου.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Μπαλί: Πίσω από το Φίλτρο του Instagram
