Το Έξυπνο Σπίτι Έχει Ακόμη Νοικοκυρά;

Κι όμως, ο συνδυασμός εργασίας και οικογενειακών υποχρεώσεων εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση. Σύμφωνα με τα νέα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το 33% των εργαζομένων στην Ελλάδα δηλώνει ότι δυσκολεύεται να συνδυάσει την εργασία με τη φροντίδα παιδιών ή εξαρτώμενων ενηλίκων. Το ποσοστό είναι υψηλότερο στις γυναίκες, φτάνοντας το 35,4%.

Ποιος, όμως, έχει την ευθύνη να γνωρίζει τι χρειάζεται ένα σπίτι και να φροντίζει ώστε να γίνει; Ο κλήρος πέφτει –ω, τι πρωτότυπο!– και πάλι στις γυναίκες. Είναι εκείνες που καλούνται να θυμούνται πότε πρέπει να κλειστεί το επόμενο ραντεβού στον παιδίατρο, τι λείπει από το ψυγείο, πότε λήγει ένας λογαριασμός, ποιος θα παραλάβει το παιδί από το σχολείο, τι πρέπει να αγοραστεί για τα γενέθλια της γιαγιάς. Και συχνά να αντιμετωπίζονται ως… υπερβολικές όταν λένε ότι έχουν πολλά στο κεφάλι τους.

Η Δουλειά που Δεν Φαίνεται

Το 2019, η κοινωνιολόγος Allison Daminger έδωσε σε αυτή την αόρατη δουλειά ένα πιο συγκεκριμένο περίγραμμα. Μέσα από 70 εις βάθος συνεντεύξεις με μέλη 35 ζευγαριών στην περιοχή της Βοστώνης, μελέτησε την αποκαλούμενη «γνωστική εργασία» του νοικοκυριού και τη χώρισε σε τέσσερα στάδια: να προβλέψεις μια ανάγκη, να αναζητήσεις τις διαθέσιμες επιλογές, να αποφασίσεις τι θα κάνεις και, τέλος, να παρακολουθήσεις το αποτέλεσμα.

Στα ζευγάρια που μελέτησε η Daminger, οι γυναίκες αναλάμβαναν περισσότερη γνωστική εργασία συνολικά, με την ανισότητα να είναι εντονότερη στην πρόβλεψη και την παρακολούθηση. Το δείγμα της, ωστόσο, ήταν περιορισμένο τόσο αριθμητικά όσο και γεωγραφικά.

Αργότερα, το φαινόμενο εξετάστηκε σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο European Societies, με στοιχεία από σχεδόν 20.000 εργαζόμενους σε δέκα χώρες, με τη Ρωσία και τη Γεωργία ανάμεσά τους, βρήκε ότι όσο μεγαλύτερο μερίδιο της γνωστικής οικιακής εργασίας αναλάμβαναν οι γυναίκες τόσο αυξανόταν η πιθανότητα να φτάνουν στη δουλειά υπερβολικά κουρασμένες από τις υποχρεώσεις του σπιτιού ώστε να λειτουργήσουν καλά. Στους άνδρες δεν εμφανίστηκε αντίστοιχη σχέση. Τα στοιχεία είχαν συλλεχθεί μεταξύ 2004 και 2013, όμως το μοτίβο ήταν παρόμοιο στις περισσότερες χώρες που εξετάστηκαν.

Στην Ελλάδα, η ανισότητα στην οικιακή εργασία παραμένει μεγάλη. Στην έρευνα CARE 2024 του European Institute for Gender Equality (EIGE), το 65% των γυναικών δήλωσε ότι κάνει καθημερινά δουλειές του σπιτιού, έναντι μόλις 28% των ανδρών. Τα αντίστοιχα ποσοστά στην ΕΕ ήταν 59% και 33%. Τα στοιχεία δεν μετρούν ειδικά το mental load, δείχνουν όμως ότι η αόρατη εργασία που εξετάζουμε δεν υπάρχει σε κοινωνικό κενό: εντάσσεται σε μια καθημερινότητα όπου η ορατή δουλειά του σπιτιού παραμένει επίσης άνισα κατανεμημένη.

Όταν η Δουλειά Δεν Τελειώνει Ποτέ

Το γεγονός ότι αυτή η εργασία είναι αόρατη δεν σημαίνει ότι δεν έχει κόστος. Μια πρόσφατη γερμανική μελέτη, που δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2026 στο επιστημονικό περιοδικό PLOS One, εξέτασε μέσα από δύο διαδικτυακές έρευνες το mental load των γυναικών και των μητέρων και τη σχέση του με την ψυχολογική τους κατάσταση. Στην πρώτη συμμετείχαν 368 γυναίκες, από τις οποίες περίπου επτά στις δέκα ήταν μητέρες, ενώ η δεύτερη περιέλαβε 1.891 μητέρες.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι μητέρες αντιλαμβάνονταν τις αόρατες εργασίες, όπως ο σχεδιασμός και η οργάνωση, ως περισσότερο στρεσογόνες και πιο άνισα κατανεμημένες από τις ορατές δουλειές του σπιτιού και της φροντίδας. Παράλληλα, υψηλότερο mental load συνδεόταν με περισσότερο άγχος, καταθλιπτικά συμπτώματα και αρνητικό συναίσθημα, καθώς και με λιγότερο θετικό συναίσθημα. Η συσχέτιση αυτή δεν αποδεικνύει, ωστόσο, ότι το mental load προκαλεί τα συγκεκριμένα συμπτώματα.

Αν, λοιπόν, μέρος της επιβάρυνσης βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη διαρκή εγρήγορση –να θυμάσαι, να σχεδιάζεις, να οργανώνεις, να παρακολουθείς–, η δυνατότητα να αναθέσεις ένα μέρος αυτής της δουλειάς σε έναν ψηφιακό βοηθό μοιάζει ελκυστική. Μπορεί όμως πράγματι η AI να ελαφρύνει το mental load;

Μπορεί η AI να Ελαφρύνει το Βάρος;

Η ανισότητα δεν αφορά μόνο τις υποχρεώσεις, αλλά και τον χρόνο που απομένει όταν αυτές τελειώσουν. Σύμφωνα με τον OECD, στις χώρες με διαθέσιμα στοιχεία, οι γυναίκες αφιερώνουν κατά μέσο όρο περίπου τέσσερις ώρες την ημέρα σε μη αμειβόμενη οικιακή εργασία και φροντίδα, έναντι δύο ωρών των ανδρών. Η UN Women αναδεικνύει τη «φτώχεια χρόνου» (time poverty) ως διάσταση της έμφυλης ανισότητας.

Σε αυτή την ήδη άνιση πραγματικότητα έρχεται να προστεθεί η AI, υποσχόμενη να μας απαλλάξει από μέρος της καθημερινής οργάνωσης. Μπορεί να καταρτίσει ένα εβδομαδιαίο μενού με βάση τις ανάγκες μιας οικογένειας, να δημιουργήσει λίστες αγορών, να βοηθήσει στον προγραμματισμό δραστηριοτήτων ή να προτείνει τρόπους συντονισμού των υποχρεώσεων των μελών του νοικοκυριού.

Οι δυνατότητες αυτές δεν είναι αμελητέες. Μελέτη του 2023 για το μέλλον της μη αμειβόμενης εργασίας στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιαπωνία εκτίμησε ότι σημαντικό μέρος του χρόνου που αφιερώνεται σε οικιακές εργασίες θα μπορούσε, τεχνικά, να αυτοματοποιηθεί μέσα στην επόμενη δεκαετία. Πρόκειται για εκτίμηση μελλοντικών δυνατοτήτων και όχι για εξοικονόμηση χρόνου που έχει ήδη καταγραφεί στα νοικοκυριά.

Υπάρχει, άλλωστε, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να οργανώνει η AI μια δουλειά και στο να αναλαμβάνει την ευθύνη της. Για να καταρτίσει ένα οικογενειακό πρόγραμμα κάποιος πρέπει πρώτα να γνωρίζει όλες τις υποχρεώσεις, να της δώσει τις απαραίτητες πληροφορίες, να ελέγξει τις προτάσεις της και να φροντίσει ώστε να εφαρμοστούν. Ακόμη και η καλύτερη λίστα αγορών δεν αντιλαμβάνεται από μόνη της ότι τελείωσε το γάλα ή ότι το παιδί χρειάζεται καινούργια παπούτσια.

Η AI μπορεί, επομένως, να περιορίσει μέρος της γνωστικής εργασίας. Δεν είναι όμως αυτονόητο ότι απαλλάσσει τον άνθρωπο από τη διαρκή εγρήγορση που αποτελεί τον πυρήνα του mental load. Και αν εκείνη που χρησιμοποιεί, ενημερώνει και ελέγχει τον ψηφιακό βοηθό είναι πάλι η γυναίκα, υπάρχει ο κίνδυνος να αποκτήσει ένα ακόμη εργαλείο προς διαχείριση, αντί να μοιραστεί την ευθύνη.

Λιγότερη Δουλειά, Ίδια Ευθύνη;

Η ιστορία των οικιακών συσκευών, με την οποία ξεκινήσαμε, προσφέρει ένα χρήσιμο προηγούμενο. Η επίδρασή τους στον συνολικό χρόνο της οικιακής εργασίας δεν ήταν παντού η ίδια. Μελέτη των Michael Bittman, James Mahmud Rice και Judy Wajcman, βασισμένη σε αυστραλιανά δεδομένα του 1997, διαπίστωσε ότι η κατοχή οικιακών συσκευών σπάνια μείωνε τον συνολικό χρόνο μη αμειβόμενης εργασίας των γυναικών. Κυρίως, ανέδειξε πόσο ανθεκτικός παρέμενε ο έμφυλος καταμερισμός της.

Αντίθετα, νεότερη μελέτη των Ishani Tewari και Yabin Wang, με αφορμή πρόγραμμα επιδότησης οικιακών συσκευών στην αγροτική Κίνα, κατέγραψε μείωση της οικιακής εργασίας και αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στην αμειβόμενη εργασία. Ωστόσο, η αλλαγή στην κατανομή του χρόνου προερχόταν κυρίως από τις ίδιες τις γυναίκες και όχι από μεγαλύτερη συμμετοχή των ανδρών.

Τα δύο ευρήματα δεν αναιρούν το ένα το άλλο. Δείχνουν ότι η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει πραγματική ανακούφιση, χωρίς να αλλάζει απαραίτητα τον τρόπο με τον οποίο μοιράζονται οι υποχρεώσεις μέσα στο σπίτι.

Το ίδιο ερώτημα τίθεται σήμερα με την AI. Αν μια μητέρα χρειάζεται λιγότερο χρόνο για να οργανώσει την εβδομάδα της οικογένειας, αυτό είναι ένα όφελος. Αν όμως εξακολουθεί να είναι η μόνη που πρέπει να θυμάται, να προβλέπει, να αποφασίζει και να ελέγχει, η βασική ανισότητα παραμένει.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μας απαλλάξει από αρκετές μικρές και μεγάλες έγνοιες της καθημερινότητας. Δεν μπορεί, όμως, να αποφασίσει ποιος θα τις αναλάβει. Μπορεί να οργανώσει το οικογενειακό πρόγραμμα, να φτιάξει τη λίστα του σουπερμάρκετ, ακόμη και να θυμίσει τα γενέθλια της πεθεράς. Για την ισότιμη κατανομή των ευθυνών, όμως, δεν έχει βρεθεί ακόμη το κατάλληλο prompt.