Το Θέατρο Θέτει Ζήτημα Ταυτότητας

Η “Drama Queen” της αθηΝΕΑς Ντέπυ Κορεντίνη ταξίδεψε μέχρι τη Στοκχόλμη, όπου επιλέχθηκε από τη Διεθνή Ένωση Κριτικών Θεάτρου, για να παρακολουθήσει, μαζί με άλλους εννιά συναδέλφους από διάφορα μέρη του κόσμου, ένα θεατρικό workshop για νέους κριτικούς. Μας μεταφέρει την εμπειρία της μέσα από μια κριτική αναφορά στα θεατρικά πεπραγμένα των έξι ημερών που πέρασε στη Σουηδία, στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Θεάτρου στο Dramaten, αφιερωμένο στον Ingmar Bergman.

Έξι μερόνυχτα στη Στοκχόλμη. Έξι μερόνυχτα γεμάτα πολιτισμό. Θεατρικές παραστάσεις διαδέχτηκαν η μία την άλλη στο πλαίσιο του Bergman’s Festival, διαμορφώνοντας τον παράδεισο των κριτικών. Άλλωστε, ο Ingmar Bergman αποτελεί το σημείο αναφοράς για τους σινε-θεατρόφιλους και κριτικούς των περισσότερων χωρών. Δέκα κριτικοί από διαφορετικές χώρες ευτυχήσαμε να συμμετάσχουμε σε αυτό το workshop για τους νέους κριτικούς, με κοινό πάθος για το θέατρο και τη θέασή του και κοινό στόχο το να επικοινωνήσουμε τις ιδέες και τις απόψεις μας γι’ αυτό.

Σύμφωνα με τον Robert Musil, Αυστριακό συγγραφέα, το θέατρο έχει σχέση με όλα τα πεδία της ανθρώπινης δραστηριότητας. Κι αυτό είναι πέρα ως πέρα αληθινό. Μέσα από κάθε θεατρικό έργο που παρακολουθήσαμε στο πλαίσιο του φεστιβάλ (“Safe”, “Fenix”, “Topographies of Paradise”, “Roma Armee”,”Last Child”, “Hearing”) αναδείχθηκαν, λιγότερο ή περισσότερο επιτυχημένα, διαχρονικά πολιτικό-κοινωνικά και θρησκευτικά θέματα, καθώς μια θεατρική παράσταση αναπόφευκτα εντάσσεται στο δημόσιο λόγο, ως ένα μέσο παραγωγής του, αποκτώντας έτσι κοινωνικοπολιτικό χαρακτήρα.

Safe

Η έναρξη του φεστιβάλ για τον Bergman έγινε με τη σκηνική παρουσίαση του έργου “Safe” σε σκηνοθεσία του Falk Richter, που προσωπικά μου άφησε μια σχετικά καλή εντύπωση. Γενικότερα, τα έργα του Richter (“Safe”, “Protect Me”) σπρώχνουν τα όρια του θεάτρου σε μια μαζική ροή, συνδέονται άμεσα με το παρόν και υιοθετούν κοινωνικές τάσεις, ενώ συχνά διαπραγματεύονται τα σημερινά κοινωνικοπολιτικά θέματα. Συγκεκριμένα, μέσω το έργου “Safe” κάνει σαφείς αναφορές στο πώς οι αλλαγές που υφίσταται ο κόσμος, σε επίπεδο οικονομικό, πολιτικό, κοινωνικό και κλιματικό, επηρεάζουν τόσο το συναισθηματικό κόσμο του ατόμου, όσο και τον τρόπο που σκέφτεται και αλληλοεπιδρά στις σχέσεις του με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον.

Ο Richter παρουσιάζει μια σύγχρονη παράσταση, μ’ ένα βλέμμα κριτικό και φιλοσοφικό για τις επιπτώσεις της παγκόσμιας κρίσης στις προσωπικές, ενδοοικογενειακές, φιλικές και επαγγελματικές σχέσεις των ανθρώπων, σε σημείο που να “χρειαζόμαστε χρήματα και όχι ανθρώπους”, όσο κυνικό και ακραίο κι αν ακούγεται. Στο στόχαστρό του μπαίνουν οι σύγχρονες διαδικτυακές εφαρμογές (Facebook, Instagram, Tinder) και παραγωγές (Netflix), ενώ ασκείται έμμεση κριτική στο πολιτικό γίγνεσθαι, στην ψυχολογική κατάσταση του σύγχρονου Δυτικού ατόμου και την κλιματική αλλαγή ως απόρροια των ριζικά μεταβαλλόμενων χρόνων. Σύμφωνα με την οπτική του Richter, ζούμε σε μια μόνιμη κατάσταση έκτακτης ανάγκης και η συζήτηση για τη γενικότερη κρίση που βιώνουμε μοιάζει να μην έχει τελειωμό.
Τόσο η διάρκεια του έργου (υπερθεματισμός), όσο και τα επαναλαμβανόμενα σκηνικά μοτίβα σε επίπεδο σκηνικής τοποθέτησης των ηθοποιών, χορογραφιών και μουσικής επένδυσης, δεν συνέβαλαν στην πλήρη ανάδειξή του ως θεατρικού αριστουργήματος, ο Richter όμως κατάφερε ως ένα βαθμό να μεταφέρει τα συμπυκνωμένα ζητήματα που πραγματεύτηκε, σ’ ένα θέατρο που είναι κατεξοχήν ζωντανό, συναισθηματικό και ενστικτώδες. Μέσα από την παρακολούθηση του “Safe” έγινε κατανοητό ότι ο σύγχρονος χορός κι η χρήση των νέων μέσων (βίντεο) και της νέας ηλεκτρονικής και σύγχρονης μουσικής παίζουν σημαντικό ρόλο στις θεατρικές δουλειές του Richter, δίνοντάς μας μια γερή δόση τους.

Topographies of Paradise

Μια από τις παραστάσεις που πιστεύω πως αξίζει να αναφερθεί είναι και οι “Topographies of Paradise” της Madame Nielsen. Μια μοναδική συνεργασία που περιλαμβάνει πέντε παραγωγές από πέντε ευρωπαϊκά θέατρα -Εθνικό Θέατρο Βελιγραδίου (Σερβία), Theatre Lliure – Εθνικό Θέατρο της Καταλονίας στη Βαρκελώνη (Ισπανία), Academy of Performing Arts στο Ludwigsburg της Γερμανίας, Βασιλικό Δανέζικο Θέατρο, Dramaten. Τα ερωτήματα που θέτει η Nielsen μέσω του project αφορούν στην έννοια της εθνικής ταυτότητας.
“Τι είναι ένα έθνος; Τι είναι η μητρική γλώσσα; Τι σημαίνει να είσαι Σουηδός, Γερμανός, Ισπανός/ Καταλανός, Δανός, Σέρβος;” Η Nielsen αμφισβητεί τις σταθερές ταυτότητες και κατηγοριοποιήσεις, δίνοντας μια διαφορετική εικόνα. Πέρα όμως από τις Τοπογραφίες της Nielsen, η έννοια της ταυτότητας εμφανίζεται απόλυτα συνδεδεμένη με την έννοια της ομάδας και την υπαγωγή του ατόμου σε μία ή περισσότερες ομάδες, οι οποίες διαμορφώνουν τις ταυτότητες που το χαρακτηρίζουν.
Στην παγκοσμιοποιημένη εποχή που διανύουμε, η εθνική ταυτότητα παίζει καθοριστικό ρόλο στην κοινωνική συνοχή και στη συλλογική ευημερία των κατοίκων κάθε χώρας, καθώς λειτουργεί ως συγκολλητική ουσία στο εσωτερικό της κάθε χώρας και ως παραγωγός της διεθνούς εικόνας της στο εξωτερικό. Τα σημαντικότερα έργα κάθε χώρας εκφράζουν καλλιτεχνικά τις ιδιομορφίες της ζωής και τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των κατοίκων της, προβάλλοντας στοιχεία που συναπαρτίζουν την εθνική ταυτότητα, όπως είναι η γλώσσα, η ιστορία, τα ήθη, τα έθιμα και τα πολιτικά και θρησκευτικά πιστεύω.
Roma Armee & Last Child
Το ζήτημα όμως της ταυτότητας δεν περιορίζεται στα όρια της εθνικής ταυτότητας, αλλά γίνεται σαφής αναφορά στην εν συνόλω ατομική ταυτότητα. Προβλήματα κοινωνικής φύσεως (bullying, ρατσισμός, ομοφοβία) απασχολούν κάθε άτομο και αυτό εκφράζεται θεατρικά, κυρίως μέσα από τις παραστάσεις “Roma Armee” και “Last Child”.

Στην παράσταση “Roma Armee” του Maxim Gorki Theater, μια ομάδα ηθοποιών ένωσαν τις δυνάμεις τους για να σχηματίσουν έναν εναλλακτικό στρατό αυτοάμυνας απέναντι στη διαφορετικότητα την εθνοτική και την ατομική. Μια ομάδα ηθοποιών καταπολεμούν επί σκηνής τις διακρίσεις, τον ρατσισμό μέσω της τέχνης της μουσικής, του χορού και της υποκριτικής, παρουσιάζοντας μια διαφορετική, πιο καλλιτεχνική εκδοχή τους.

Αυτός ο ιδιότυπος στρατός των Ρομά είναι υπερεθνικός, ποικίλος, φεμινιστικός και παράξενος. Η παράσταση Roma Armee δεν εστίαζε μόνο στο ιστορικό background των Ρομά και της εκδίωξής τους, αλλά και στην διαφορετικότητα της προσωπική τους ταυτότητας. Ο θυμός τους πήγαζε από προσωπικές εμπειρίες, ιστορικά συμβάντα και σύγχρονα περιστατικά. Η σκιαγράφηση του οράματος για ένα ασφαλές ευρωπαϊκό σπίτι “Gypsyland Europe”, χωρίς διακρίσεις και προκαταλήψεις, καθίσταται φανερή, αν και δραματουργικά το έργο είχε προβλήματα συνοχής και περιείχε πολλά στοιχεία ατάκτως ερριμμένα.

Στο πλαίσιο του εφηβικού θεάτρου, η παράσταση που προκάλεσε το ενδιαφέρον κοινού και κριτικών ήταν το “Last Child”, σε σκηνοθεσία του Erik Holmström, όπου η Rakel Bener Gadjusek, ως ένας μοναχικός έφηβος ιππότης, προβαίνοντας σ’ ένα one girl show, μεταχειρίζεται την τεχνολογία (smartphone, laptop, projector) ως κύριο μέσο έκφρασης, δίνοντας μια σύγχρονη θεατρικότητα στην καθημερινότητα ενός έφηβου μαθητή. Προσωπικά live video, selfies κι εφηβικά παιχνίδια επιστρατεύονται ως μέσα διαδήλωσης, με μοναδικό αίτημα τη διατήρηση της παιδικότητας. Το μήνυμα που στέλνεται στο κοινό μέσω των σύγχρονων gadget και (εκ)λαμβάνεται επιτυχώς είναι: ζήσε την ηλικία σου, απόκτησε δική σου ταυτότητα, μη βιάζεσαι να μεγαλώσεις.

Fenix/ Phoenix

Μια από τις παραστάσεις που είδαμε ήταν και το “Fenix/ Phoenix”. Το πάθος της Marina Tsvetaeva για τη συγγραφή της ποίησης, ο δυνατός ποιητικός της λόγος και η θέληση που έχει να ξεχωρίσει ως γυναίκα ποιήτρια συνδυάζοντας το δράμα με την ποίηση, αποτελούν στοιχεία που συνθέτουν το προφίλ της και πέρασαν στη θεατρική σκηνή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δραματουργικά και σκηνοθετικά κι αυτό το θεατρικό έργο δεν είχε ατέλειες.
Η σκηνοθέτης Suzanne Osten “ρούφηξε” σκηνικά τα στοιχεία που θα έδιναν στο έργο την ώθηση να αναδείξει καλύτερα την οραματίστρια ποιήτρια και την τέχνη της σε μια επαναστατική εποχή. Τα ποιήματα της Tsvetaeva ήταν επηρεασμένα από την περίπλοκη προσωπικότητά της, τις σχέσεις της και τα συναισθήματά της, κάτι που μας πέρασε πάντως επιτυχώς επί σκηνής η πρωταγωνίστρια με το εξαιρετικό υποκριτικό της ταλέντο.
 
Hearing
Το δράμα της ανάκρισης δυο νέων γυναικών σ’ έναν απομονωμένο κόσμο στον οποίο είναι απαγορευμένη η είσοδος σε οποιονδήποτε άνδρα, αναδείχθηκε λιτά με τη χρήση μιας κάμερας, μέσω του ιρανικού έργου “Hearing”. Αν και η σκηνοθετική απόπειρα της Amir Reza Koohestani, να αναδειχθεί η θέση της γυναίκας στην Ανατολή που έρχεται σε κόντρα με τη σημερινή θέση της γυναίκας στη Δύση, διακατεχόταν από μια ασάφεια, με τις αφηγηματικές αναδρομές να συγχύζουν το κοινό, το “Hearing” αποτέλεσε ακόμα μια παράσταση που έθεσε το θέμα της ταυτότητας.
Αφιέρωμα στον Bergman

Το Φεστιβάλ είναι αφιερωμένο στον Bergman, επομένως δεν θα μπορούσαν να απουσιάζουν και θεατρικές παραστάσεις βασισμένες στα έργα του όπως το “Smiles of a Summer (Swedish) Night”, το “Riten” και το “Seventh Seal Opera Production Concert” στο Modern Museum από την International Brazilian Opera Company.

Το Θέατρο Ως Φορέας Μιας Ανοιχτής Παιδείας

Συνοψίζοντας, πέρα από την κριτική θέαση των παραστάσεων, στο πλαίσιο των συζητήσεων που ακολούθησαν τόσο μεταξύ των συμμετεχόντων όσο και με δραματουργούς, σκηνοθέτες, ηθοποιούς και θεατρικούς κριτικούς, εκτός από τη διεύρυνση των πνευματικών μας οριζόντων, επικαιροποιήθηκε ο τρόπος θέασης μας πάνω σε σύγχρονες διεθνείς θεατρικές προσεγγίσεις. Στο πλαίσιο αυτών των ανοιχτών συζητήσεων, η ενημέρωση σχετικά με τον Bergman και τη καλλιτεχνική συνεισφορά του τόσο στο σινεμά όσο και στο θέατρο υπήρξε διαρκής, ενώ κατέστη σαφής η επιρροή που έχει ο Bergman μέσω των έργων του τόσο στη Σουηδία, όσο και σε άλλες χώρες παγκοσμίως. Επίσης, ανταλλάχθηκαν ιδέες και απόψεις αναφορικά με τη σχέση του θεάτρου με την πολιτική και τη σημασία του να είσαι κριτικός, δεδομένων των πολιτικών συνθηκών σε κάθε χώρα στην εποχή που διανύουμε.

Ολοκληρώνοντας, το θέατρο πρέπει να είναι για όλους (καλλιτέχνες, σκηνοθέτες, δραματουργούς, κριτικούς και κοινό), ανεξαρτήτως πολιτικών πεποιθήσεων, ένας χώρος πνευματικής και πολιτικής συνάντησης, καθώς αποστολή του σε κάθε χώρα είναι να εκπαιδεύσει το κοινό, να του δώσει τροφή για σκέψη, να του δείξει μια άλλη οπτική γωνία, έναν άλλο τρόπο σκέψης, δημιουργώντας γέφυρες μέσα από την τέχνη. Κι όπως έχει πει και ένας Έλληνας κριτικός θεάτρου, ο Τάσος Λιγνάδης, μια θεατρική σκηνή είναι και πρέπει να συνεχίσει να είναι φορέας μιας ανοιχτής παιδείας, που εκθέτει το γυμνό γεγονός της ζωής σαν δραματικό μάθημα της αλήθειας.

Special thanks στην Alexandra Dunaeva και στο σκηνοθέτη και δραματουργό Magnus Florin, που ήταν υπεύθυνοι για το workshop και στάθηκαν αρωγοί στη διεκπεραίωση του. Αξίζει να αναφερθεί και η συμβολή της θεατρικής κριτικού και προέδρου της ένωσης κριτικών Margareta Sorenson, που ήταν εξίσου σημαντική.

Αρθρογράφος

Η Δέσποινα (Ντέπυ) Κορεντίνη είναι απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών με μεταπτυχιακό στις Επιστήμες της Αγωγής. Το θέατρο ήταν και είναι πάντα το alter ego της. Πιστεύοντας ότι το θέατρο ωφελεί σημαντικά την ψυχική υγεία, βλέπει την κριτική περισσότερο ως δημιουργική αποτίμηση της σκηνοθετικής σύλληψης και παραγωγής του έργου.

Σχολιασμός

Σχολιασμός