Γλώσσα & Εγκέφαλος: Μια Σχέση Δυνατή, με Φόντο το Παρίσι

Στις 11 Απριλίου του 1861 ο Broca γνώρισε τον Ταν. Η γνώση μας για τον εγκέφαλο δεν θα ήταν ποτέ πια η ίδια.

Το σούρουπο είχε αρχίσει να πέφτει στο Παρίσι. Μόλις είχε μπει η άνοιξη και τα πρώτα λουλούδια είχαν αρχίσει να ξεμυτίζουν. Όμως, ο Louis Victor Leborgne έπρεπε να μπει στο νοσοκομείο. Ήταν το έτος 1840.
 
Ο Louis ήταν μόλις 30 χρονών. Τους τελευταίους όμως δύο μήνες είχε χάσει την ικανότητά του να μιλάει. Κατά την εισαγωγή του στο Bicêtre, ένα προαστιακό νοσοκομείο του Παρισιού, μπορούσε να αρθρώσει μία μόνο συλλαβή: ταν
 
Δεν φαινόταν να έχει οποιαδήποτε γνωστή διαταραχή της γλώσσας, του στόματος ή των φωνητικών χορδών που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την ομιλία του. Μάλιστα, μπορούσε να τραγουδήσει χωρίς δυσκολία μία μελωδία, ενώ η συλλαβή ταν συνοδευόταν με εκφραστικές χειρονομίες και ποικίλα ηχοχρώματα της φωνής.

Ναι, έκανε ό,τι μπορούσε για να επικοινωνήσει, αλλά δυστυχώς το ταν ήταν η μόνη συλλαβή που ο ασθενής μας μπορούσε να προφέρει. Και ήταν αυτή η συλλαβή που του έδωσε το όνομα με το οποίο έμελλε να μείνει στην ιστορία – καλωσορίστε τον «Ασθενή Ταν».

Ταν και Πάλι Ταν Ταν
 
H οικογένειά του Ταν πίστευε  ότι η κατάσταση θα ήταν προσωρινή – ο Ταν είχε εξάλλου αντιμετωπίσει κρίσεις επιληψίας για πολλά χρόνια. Όμως, ο Ταν θα παρέμενε στο Bicêtre μέχρι το θάνατό του, 21 χρόνια αργότερα.

Εκτός από το ότι δεν μπορούσε να μιλήσει, ο Ταν δεν φαινόταν να εμφανίζει κανένα άλλο σωματικό ή νοητικό σύμπτωμα. Η νοημοσύνη του ήταν ανεπηρέαστη, οι ψυχολογικές λειτουργίες και οι σωματικές του ικανότητες άθικτες. Φαινόταν να κατανοεί ό,τι του έλεγαν και έκανε ό,τι μπορούσε για να ανταποκριθεί. Αν και η συλλαβή ταν -συνήθως, δύο φορές, ταν, ταν– παρέμεινε το μόνο πράμα που μπορούσε να πει, ποτέ δεν σταμάτησε να προσπαθεί να επικοινωνήσει.

Εντός δέκα ετών, ωστόσο, ο Ταν άρχισε να εκδηλώνει και άλλα συμπτώματα. Το δεξί του χέρι παρέλυσε. Σύντομα, το δεξί του πόδι ακολούθησε. Η όρασή του επιδεινώθηκε. Έφτασε στο σημείο να αρνείται να σηκωθεί από το κρεβάτι – και παρέμεινε εκεί για πάνω από επτά χρόνια.

Τον Απρίλιο του 1861, ο Ταν ανέπτυξε γάγγραινα. Ολόκληρη η δεξιά του πλευρά είχε φλεγμονή και δεν μπορούσε να κινηθεί. Στις 11 Απριλίου 1861, αποφασίστηκε να χειρουργηθεί. Τότε συναντήθηκε για πρώτη φορά με έναν Γάλλο ιατρό, τον
 Pierre Paul Broca. Η ιστορία της νευροεπιστήμης έμελλε να αλλάξει για πάντα…

«Nous Parlons Avec l’Hemisphère Gauche»

Ο Broca ειδικευόταν στη μελέτη της γλώσσας. Ο Ταν και η κλινική του εικόνα τον ενθουσίασαν! Αφήνοντας τη γάγγραινα στη άκρη για λίγο, αποφάσισε να εξετάσει συστηματικά τις ικανότητες του Ταν. Ήταν μια δύσκολη επιχείρηση: ο Ταν ήταν δεξιόχειρας. Όχι μόνο δεν μπορούσε να μιλήσει, αλλά δεν μπορούσε ούτε να γράψει. Η επικοινωνία θα ήταν δύσκολη.
 
Ο Ταν μπορούσε, ωστόσο, να δείξει με το αριστερό του χέρι. Και ενώ πολλές από τις χειρονομίες του ήταν ακατανόητες, μπορούσε να δείξει την ώρα σε ένα ρολόι με ακρίβεια λεπτού. Ήξερε ακριβώς πόσο καιρό βρισκόταν στο Bicêtre. Η ομιλία του μπορεί να παρέμενε στην ίδια κατάσταση με τη μέρα που μπήκε στο νοσοκομείο –ταν και πάλι ταν ταν– όμως οι άλλες γνωστικές του λειτουργίες δεν ακολουθούσαν. Ο Ταν ήταν αφασικός και παρουσίαζε αυτό που λέμε «αφασία εκφραστικού τύπου» ή αλλιώς «αφασία του Broca». Με άλλα λόγια, ο Ταν παρουσίαζε μια γλωσσική διαταραχή που του επέτρεπε να κατανοήσει, αλλά όχι να παράγει γλώσσα.

Στις 17 Απριλίου, περίπου στις 11 π.μ., ο Ταν πέθανε. Ήταν 51 ετών. Η βιοψία του εγκεφάλου του αποκάλυψε εκτεταμένη βλάβη στο μπροστινό του τμήμα, συγκεκριμένα, η βλάβη βρέθηκε στο μετωπιαίο λοβό, στην οπίσθια κατώτερη μετωπιαία έλικα, τμήμα που -για τους πιο μυημένους- αντιστοιχεί κατά προσέγγιση στις περιοχές 44 και 45 του Brodmann. Ή αλλιώς στην «περιοχή του Broca».

Μετά το θάνατο του Ταν, ο Broca εξέτασε άλλους 25 ασθενείς με αντίστοιχα συμπτώματα, και το 1863 διατύπωσε την περίφημη φράση «nous parlons avec lhemisphère gauche» («μιλάμε με το αριστερό ημισφαίριο»). Ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία των νευροεπιστημών που μια συγκεκριμένη εγκεφαλική περιοχή συνδέθηκε στη βάση εμπειρικών δεδομένων (και όχι με βάση τις… αερολογίες των φρενολόγων) με μια συγκεκριμένη λειτουργία.

Λίγα χρόνια αργότερα, ένας νεαρός Γερμανός γιατρός, ο Carl Wernicke, ανακάλυψε τη γνωστή σήμερα ως περιοχή του Wernicke στο φλοιό του αριστερού κροταφικού λοβού, της οποίας οι βλάβες προκαλούν την «αφασία του Wernicke», που χαρακτηρίζεται από δυσκολία κατανόησης προφορικού ή γραπτού λόγου, αλλά αρκετά καλή εκφορά λόγου. Fast forward στο σήμερα – πλέον γνωρίζουμε ότι η γλώσσα υποστηρίζεται από ένα ευρύ δίκτυο περιοχών που εδράζονται κυρίως στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου.

Αριστερόχειρες: τα Αγαπημένα Παιδιά της Νευροεπιστήμης

Μιλάμε λοιπόν με το αριστερό ημισφαίριο. Όλοι; Όχι όλοι! Το μικρό γαλατικό χωριό των αριστερόχειρων αντιστέκεται και θα αντιστέκεται για πάντα στους κατακτητές…

Το 2000 ο Stephan Knecht και οι συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου κατάφεραν να χρησιμοποιήσουν λειτουργικό διακρανιακό υπέρηχο Doppler για να μελετήσουν τους εγκεφάλους 326 υγιών εθελοντών -σε αντίθεση με τον Broca και τον Wernicke οι δικοί τους εθελοντές ήταν ακόμα ζωντανοί όταν εξετάστηκε ο εγκέφαλός τους!- και βρήκαν ότι το αριστερό ημισφαίριο υποστηρίζει τις γλωσσικές λειτουργίες στο 96% των δεξιόχειρων ατόμων (όπως ήταν και ο Ταν), αλλά μόνο στο 73% των αριστερόχειρων ατόμων. Μάλιστα, αυτή η σχέση είναι γραμμική και εξαρτάται από τον βαθμό της κυριοχειρίας (δηλαδή πόσο ισχυρή είναι η προτίμηση για το δεξί ή το αριστερό χέρι).

Η αριστεροχειρία είναι λοιπόν ένας έμμεσος, συμπεριφορικός δείκτης για την ημισφαιρική επικράτηση (ή αλλιώς πλευρίωση) της γλώσσας. Γι’ αυτό και οι αριστερόχειρες είναι τα αγαπημένα παιδιά της νευροεπιστήμης.
 
Η σχέση του Broca με τον Ταν ήταν εξαιρετικά σύντομη. Όμως, η κληρονομιά που μας άφησε άλλαξε για πάντα την ιστορία του εγκεφάλου, και θα παραμείνει για πάντα μια σχέση δυνατή, με φόντο το Παρίσι, στις καρδιές και, κυρίως, στους εγκεφάλους μας.

Αρθρογράφος

Η Μαριέττα Παπαδάτου-Παστού είναι Διδάκτωρ Νευροψυχολογίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και εργάζεται ως Λέκτορας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Σχολιασμός

Σχολιασμός