«Δεν θέλω να πάω σχολείο». Είναι απλώς η δυσκολία του πρωινού ξυπνήματος; Οι φίλοι; Τα μαθήματα; Οι βαθμοί; Ή ο φόβος για όσα έρχονται μετά; Σημαίνει το ίδιο στα 7, στα 11 ή στα 17; Τι είναι αυτό που πραγματικά αγχώνει τα παιδιά μας όταν χτυπά ξανά το σχολικό κουδούνι;
Μια φράση που ακούστηκε σχεδόν σε κάθε σπίτι τις τελευταίες μέρες των διακοπών, αλλά και με την έναρξη της σχολικής χρονιάς. Μπορεί να ειπώθηκε νυσταγμένα πρωί-πρωί, μ’ ένα μικρό παράπονο όταν ήρθε η ώρα να κλείσει η τηλεόραση ή μ’ εκείνη τη βαριά σιωπή που προδίδει πως πίσω της κρύβεται κάτι περισσότερο. Το ξύπνημα έγινε πάλι δύσκολο, η σχολική τσάντα γέμισε ξανά βιβλία και τετράδια και το απόγευμα υποχρεώσεις.
Η πρώτη εβδομάδα πέρασε, η ανυπομονησία για τη συνάντηση με τους φίλους καταλάγιασε και οι ιστορίες των διακοπών έχουν ήδη ειπωθεί στα διαλείμματα. Μπροστά, ένα καινούργιο θρανίο και μια νέα σχολική χρονιά που μοιάζει ακόμη άγραφη.
Αν προσπαθήσουμε να δούμε αυτή την επιστροφή μέσα από τα μάτια ενός παιδιού, θα διαπιστώσουμε ότι το σχολείο είναι ένας μικρός κόσμος.
Είναι το «με ποιον θα παίζω στο διάλειμμα;», το «άραγε θα με διαλέξουν στην ομάδα;», αλλά και η αγωνία για πράγματα που οι μεγάλοι μπορεί να θεωρούν ασήμαντα: ένα καινούργιο παιδί στην τάξη, μια παρέα που ίσως δεν είναι πια ίδια. Υπάρχουν και παιδιά που δεν μπορούν ακόμη να εξηγήσουν ακριβώς τι τα αγχώνει – η μετάβαση από την ελευθερία των διακοπών σε μια καθημερινότητα με δομή, κανόνες και προσδοκίες αρκεί για να γεννά ανησυχία.
Στα μεγαλύτερα παιδιά, καθώς αλλάζουν οι απαιτήσεις, αλλάζουν και οι σκέψεις. Η επιστροφή φέρνει μαζί της στόχους, διαγωνίσματα και την προσπάθεια να βρεθεί μια ισορροπία ανάμεσα στο σχολείο, στους φίλους, στην οικογένεια και στον χρόνο που χρειάζεται κανείς απλώς για να είναι έφηβος. Κάποιοι μπορεί να αναρωτιούνται αν φέτος θα καταφέρουν να ανταποκριθούν σε όσα περιμένουν οι άλλοι από εκείνους. Άλλοι ίσως επιστρέφουν με την επιθυμία να αφήσουν πίσω μια δύσκολη προηγούμενη χρονιά και να κάνουν μια νέα αρχή.
Αυτό ίσως είναι και το πιο ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας. Το σχολικό άγχος δεν μεγαλώνει απαραίτητα μαζί με το παιδί, απλώς αλλάζει μορφή και σίγουρα δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Γι’ αυτό και η ερώτηση «τι φοβούνται τα παιδιά όταν ανοίγουν τα σχολεία;» ίσως δεν είναι ακριβώς η σωστή.
Η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση είναι άλλη: πότε το σχολείο παύει να είναι απλώς κάτι που πρέπει να κάνεις και αρχίζει να γίνεται κάτι που πιστεύεις ότι πρέπει να αποδείξεις; Εκεί, ίσως, βρίσκεται η πραγματική απόσταση ανάμεσα στο Δημοτικό και το Λύκειο.
Το σχολείο φαίνεται να αποτελεί σημαντική πηγή άγχους ήδη από τα πρώτα χρόνια της εφηβείας. Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Research on Adolescence και παρακολούθησε 117 κορίτσια ηλικίας 11 έως 13 ετών, οι ανησυχίες που σχετίζονταν με το σχολείο αντιστοιχούσαν στο 28% όσων καταγράφηκαν – ποσοστό υπερτριπλάσιο από εκείνο οποιασδήποτε άλλης κατηγορίας.
Όταν τα κορίτσια ανησυχούσαν για το σχολείο, είχαν και λιγότερο καλή διάθεση μέσα στην ημέρα, ενώ όσο πιο έντονη ήταν αυτή η ανησυχία τόσο περισσότερα αρνητικά συμπτώματα εμφάνιζαν έναν χρόνο αργότερα. Η συγκεκριμένη μελέτη αφορά μια συγκεκριμένη ομάδα πρώιμων έφηβων κοριτσιών, δείχνει όμως ότι οι σχολικές ανησυχίες αξίζει να αντιμετωπίζονται ως κάτι περισσότερο από μια απλή «γκρίνια» για την επιστροφή στις τάξεις.
Μιλήσαμε με παιδιά διαφορετικών ηλικιών και ακούσαμε, μέσα από τα δικά τους λόγια, τις σκέψεις και τα συναισθήματα που συνόδευσαν την επιστροφή τους στο σχολείο. Οι μαρτυρίες τους δεν αποτελούν αντιπροσωπευτική έρευνα, ούτε σημαίνουν ότι όλα τα παιδιά μιας συγκεκριμένης ηλικίας αισθάνονται με τον ίδιο τρόπο. Μας δίνουν, όμως, μια μικρή εικόνα του πώς μπορεί να βιώνει ένα παιδί την επιστροφή στο σχολείο.
Οι Μικρές και Μεγάλες Αγωνίες της Επιστροφής
«Δεν θέλω να ξυπνάω τόσο νωρίς». Ο 11χρονος Νίκος, μαθητής της Ε’ Δημοτικού, από το Παγκράτι, παραδέχτηκε ότι το μεγαλύτερο πρόβλημά του είναι το πρωινό ξύπνημα. «Το καλοκαίρι κοιμάμαι αργά και ξυπνάω όποτε θέλω. Τώρα πρέπει πάλι να σηκώνομαι από τις επτά και μισή».
Η συνομήλικη φίλη του, η Ελένη από την Κυψέλη, τον ρωτάει: «Εσύ αγχώνεσαι περισσότερο για το πρωινό ξύπνημα ή για τα μαθήματα;» «Για το πρωινό ξύπνημα! Τα μαθήματα τα καταφέρνω», της απαντά γελώντας ο Νίκος. Όταν η συζήτηση πηγαίνει στις διακοπές, παραδέχεται πως αυτό που τον στενοχωρεί περισσότερο είναι οι ώρες του παιχνιδιού. «Πότε θα προλαβαίνω να παίζω τώρα; Θα μου λείπει που στις διακοπές έπαιζα με τους φίλους μου με τις ώρες, χωρίς να μου λέει κανείς πότε πρέπει να σταματήσω».
Για τον Νίκο η επιστροφή στο σχολείο δεν συνδέεται πρώτιστα με τον φόβο της επίδοσης. Είναι περισσότερο η επιστροφή σε ένα πρόγραμμα με συγκεκριμένες ώρες, υποχρεώσεις και λιγότερο ελεύθερο χρόνο.
Από την άλλη, η 7χρονη Αντιγόνη από την Πλάκα μας λέει χωρίς περιστροφές ότι το σχολείο είναι βαρετό. Δεν της αρέσει να γράφει, ενώ η περσινή δασκάλα της ήταν, όπως λέει, «κακιά». «Κάθε μέρα ήταν βαρετή και δεν μου άρεσε καθόλου. Αν μου επέτρεπαν να μην ξαναπάω, θα χαιρόμουν. Αλλά τώρα ξανάρχισε… και ελπίζω να μην είναι πάλι μαρτύριο».
«Κι αν δεν κάτσω με τις φίλες μου;» Για την 9χρονη Μαρία, μαθήτρια της Δ’ Δημοτικού, από τη Νέα Σμύρνη, το μεγαλύτερο άγχος είναι οι φιλίες. «Φοβάμαι μήπως αλλάξουν οι θέσεις μας στην τάξη και δεν κάθομαι με τις φίλες μου. Θέλω επίσης να γνωρίσω καινούργια παιδιά, αλλά στην αρχή ντρέπομαι λίγο», λέει. Για τη Μαρία, επιστροφή στο σχολείο δεν σημαίνει μόνο βιβλία και μαθήματα. «Θέλω να ξέρω ότι θα περνάω καλά στο διάλειμμα και ότι θα έχω κάποιον να μιλάω».
«Μήπως μας βάλουν πολλά μαθήματα;» Ο Γιώργος, μαθητής της ΣΤ’ Δημοτικού, από το Χαλάνδρι, σκέφτεται τις σχολικές υποχρεώσεις. «Αυτό που με αγχώνει είναι ότι μπορεί να έχουμε περισσότερες εργασίες. Πέρυσι στην αρχή ήταν εύκολα, αλλά μετά μαζεύτηκαν πολλά. Φέτος θέλω να είμαι πιο οργανωμένος». Υπάρχει, όμως, και η σύγκριση με τους άλλους. «Αισθάνομαι άγχος όταν βλέπω ότι οι υπόλοιποι συμμαθητές μου τα καταφέρνουν πιο γρήγορα. Είναι ένα συναίσθημα που έρχεται μόνο του».
Η 8χρονη Άννα από τα Πατήσια μας εξομολογείται: «Και αν έχουμε δύσκολα Μαθηματικά;» Η Άννα θα πάει στη Γ’ Δημοτικού και τα Μαθηματικά δεν της αρέσουν γιατί τη δυσκολεύουν. «Όταν δεν καταλαβαίνω κάτι, αγχώνομαι πιο πολύ αν πρέπει να το κάνω μόνη μου. Φοβάμαι ότι, αν κάνω λάθος, η δασκάλα θα νομίζει ότι δεν έχω διαβάσει, όπως νόμιζε και πέρυσι. Αλλά εμένα μου φαίνονται δύσκολα». Η ανησυχία της δεν αφορά μόνο το αν θα βρει τη σωστή απάντηση, αλλά και το τι θα σκεφτεί η δασκάλα της, πώς θα την αξιολογήσει, αν δεν τα καταφέρει.
«Θέλω να δω τους φίλους μου, αλλά όχι τα διαγωνίσματα». Ο 10χρονος Πέτρος από το Περιστέρι επιστρέφει στο σχολείο με ανάμεικτα συναισθήματα. «Χαίρομαι που θα δω τους φίλους μου, γιατί μου έχουν λείψει πολύ. Αλλά τα διαγωνίσματα δεν μου έχουν λείψει καθόλου! Ειδικά όταν σκέφτομαι ότι μπορεί να μην γράψω καλά, αγχώνομαι από πριν».
Στο Γυμνάσιο Μπαίνει στην Τάξη το Άγχος της Επίδοσης
Όσο τα παιδιά μεγαλώνουν, το σχολείο φαίνεται να αποκτά διαφορετικό βάρος. Ο βαθμός μπορεί πλέον να συνδέεται με την εικόνα που έχει ο έφηβος για τον εαυτό του και με τις προσδοκίες της οικογένειας, με τον φόβο ότι δεν θα ανταποκριθεί σε όσα περιμένουν από εκείνον. Όταν ρωτήσαμε τη 14χρονη Σοφία από το Ψυχικό, που φέτος θα πάει στη Β’ Γυμνασίου, τι είναι αυτό που την αγχώνει περισσότερο, μας απάντησε: «Σίγουρα ένας κακός βαθμός!».
«Γιατί μετά σκέφτομαι ότι θα απογοητεύσω τους γονείς μου. Μου λένε αρκετές φορές πως ο καλός βαθμός δείχνει πόσο πραγματικά ασχολούμαι με το σχολείο μου. Επίσης, μετά θα έχω συνέπειες και δεν μου αρέσει να με περιορίζουν στο να βγαίνω έξω τις ελεύθερες ώρες μου».
Για τη Σοφία, επομένως, ο βαθμός δεν σταματά στην επίδοση. Συνδέεται με την αποδοχή, τις προσδοκίες των γονιών και την ελευθερία της.
«Φέτος, θέλω να κάνω μια καινούργια αρχή». Η Δήμητρα, μαθήτρια της Γ’ Γυμνασίου, από τον Κολωνό, λέει ότι η νέα σχολική χρονιά την κάνει να αισθάνεται χαρά και άγχος μαζί. «Φέτος θέλω να οργανωθώ καλύτερα και να μην αφήνω τα μαθήματα τελευταία στιγμή. Πέρυσι πολλές φορές διάβαζα βιαστικά και μετά αγχωνόμουν. Δεν γίνεται να τα κάνουμε όλα τέλεια, αλλά θα προσπαθήσω. Θέλω να κάνω μια καλή αρχή».
Η Δανάη, 14 ετών, από το Παγκράτι, αισθάνεται μεγαλύτερη πίεση για τις επιδόσεις της. «Πέρυσι είχα καλούς βαθμούς και φέτος σκέφτομαι ότι πρέπει να συνεχίσω το ίδιο. Δεν θέλω να πέσω. Μερικές φορές όμως αυτό με κάνει να αγχώνομαι πριν καν ξεκινήσει το σχολείο».
Όταν το Άγχος Φτάνει Μέχρι το «Μετά»
Στο Λύκειο, οι ανησυχίες φαίνεται να συνδέονται περισσότερο με τους βαθμούς, τις εξετάσεις, το μέλλον, αλλά και τις αλλαγές που φέρνει η εφηβεία. Το σχολείο δεν αφορά πια μόνο το «αύριο». Αρχίζει να καθορίζει και το «μετά».
«Φοβάμαι μήπως δεν τα καταφέρω όπως πέρυσι». Ο Αλέξανδρος, 16 ετών, από το Γαλάτσι, λέει ότι τον αγχώνει περισσότερο η οργάνωση. «Φοβάμαι πως οι καθηγητές μόνο θα ζητούν. Στη Β′ Λυκείου νομίζω είναι πιο απαιτητικοί από ποτέ. Διαφορετικά μαθήματα και περισσότερες εργασίες. Άπειρες ώρες διαβάσματος και φροντιστήριο μαζί. Φοβάμαι αν θα αντέξω να είμαι καθιστός την περισσότερη ώρα της ημέρας μόνο για διάβασμα». Αυτό από μόνο του είναι, πράγματι, δοκιμασία!
Η 17χρονη Κατερίνα, από το Μαρούσι, δεν είναι ακόμη σίγουρη ότι η κατεύθυνση που δήλωσε είναι η σωστή για εκείνη. «Δεν ξέρω ακόμη αν αυτό που επέλεξα θα μου αρέσει τόσο και φοβάμαι πολύ με το τόσο δύσκολο πρόγραμμα μήπως οι άπειρες ώρες διαβάσματος πάνε χαμένες. Υπάρχει αβεβαιότητα ακόμη, και αυτό με αγχώνει. Επίσης, έχω άγχος για τα διαγωνίσματα και για τις τελικές εξετάσεις. Μερικές φορές ξέρω την ύλη, αλλά μόλις δω το διαγώνισμα αγχώνομαι. Σκέφτομαι από τώρα τον όγκο της ύλης και πώς θα τα καταφέρω ως το τέλος».
«Νέοι καθηγητές, νέες απαιτήσεις». Η Ιωάννα, 16 ετών, από τον Βύρωνα, λέει: «Στο Λύκειο δεν σκέφτεσαι μόνο το αυριανό διαγώνισμα. Σκέφτεσαι τι θα γίνει μετά. Πανεπιστήμιο, σπουδές, επαγγελματικές επιλογές… Όλα μοιάζουν πιο σοβαρά». Η Ιωάννα λέει πως αγχώνεται όταν οι καθηγητές είναι απόμακροι και θέλουν να παραδίδουν μόνο την ύλη. «Θέλω να υπάρχει περισσότερος χρόνος για συζήτηση και όχι μόνο πίεση για να βγει η ύλη». Και προσθέτει: «Μπορεί να έχουμε διαφορετικές ηλικίες και διαφορετικά προβλήματα, αλλά όλοι λίγο-πολύ φοβόμαστε κάτι όταν ξεκινάει μια καινούργια χρονιά».
«Δεν είναι μόνο τα μαθήματα». Ο Ανδρέας, 17 ετών, από του Ζωγράφου, πιστεύει ότι το άγχος του Λυκείου δεν αφορά μόνο το διάβασμα. «Έχεις σχολείο, φροντιστήριο, διάβασμα, φίλους και θέλεις κάπου να βρεις χρόνο για τον εαυτό σου. Μερικές φορές αισθάνομαι ότι η ημέρα δεν φτάνει. Συνήθως αγχώνομαι περισσότερο. Αλλά προσπαθώ να φτιάχνω πρόγραμμα. Θέλω να έχω χρόνο και για τη ζωή μου».
Το Άγχος Χρειάζεται να Ακούγεται
Ακριβώς επειδή οι ανάγκες των παιδιών διαφέρουν, η αντιμετώπιση του άγχους δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια απλή συμβουλή του τύπου «μην αγχώνεσαι». Έρευνα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, που δημοσιεύτηκε το 2024 και αφορούσε 103 μαθητές ηλικίας 10 έως 12 ετών, αξιολόγησε ένα ψυχοεκπαιδευτικό πρόγραμμα έξι συναντήσεων με στόχο τη μείωση του άγχους και την ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας. Η συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς βρίσκεται σε περίοδο σημαντικών σχολικών και αναπτυξιακών αλλαγών.
Τα παιδιά που συμμετείχαν στο πρόγραμμα παρουσίασαν μειωμένα επίπεδα άγχους και σημαντική αύξηση της ψυχικής ανθεκτικότητας, ενώ τα αποτελέσματα διατηρήθηκαν και δύο μήνες μετά την ολοκλήρωσή του. Τα ευρήματα δείχνουν ότι το ζητούμενο δεν είναι απλώς να λέμε στα παιδιά «μην αγχώνεσαι», αλλά να τους δίνουμε χώρο να αναγνωρίζουν τι τα πιέζει και εργαλεία για να το διαχειρίζονται.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Πώς Μεγαλώνουμε Παιδιά που Αντέχουν το «Λάθος»;
