Η 11η Σεπτεμβρίου εξακολουθεί να χωρίζει τον χρόνο σε ένα «πριν» και ένα «μετά». Ο κόσμος έχει προχωρήσει, όμως η κληρονομιά του φόβου που γεννήθηκε εκείνη την ημέρα εξακολουθεί να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ασφάλεια, την ελευθερία και τον κίνδυνο.
Εικοσιπέντε χρόνια συμπληρώνονται από το πρωινό που άλλαξε αμετάκλητα τον σύγχρονο κόσμο που γνωρίζαμε μέχρι τότε. Τέσσερα αεροπλάνα, δύο πύργοι που κατέρρευσαν μπροστά στις κάμερες όλου του πλανήτη, το Πεντάγωνο, σχεδόν 3.000 νεκροί, αλλά και η αίσθηση ότι η ασφάλεια που θεωρούσαμε δεδομένη μπορούσε να εξαφανιστεί μέσα σε λίγα λεπτά.
Τον Οκτώβριο του 2001, λίγες μέρες μετά την αμερικανοβρετανική επίθεση στο Αφγανιστάν, ο Osama bin Laden εμφανίστηκε σε βίντεο που μεταδόθηκε από το Al Jazeera και ισχυρίστηκε πως η Αμερική ήταν πλέον «γεμάτη φόβο, από τον Bορρά ως τον Nότο, από την Aνατολή ως τη Δύση». Ήταν μια φράση προπαγάνδας, αλλά αποδείχθηκε προφητική με έναν τρόπο που ούτε ο ίδιος μάλλον μπορούσε να φανταστεί. Σήμερα, καθώς συμπληρώνονται 25 χρόνια από την 11η Σεπτεμβρίου, αξίζει να δούμε τι από αυτόν τον φόβο επιβίωσε, τι εξατμίστηκε και τι άφησε πίσω του μόνιμα σημάδια.
Τι Άλλαξε Πραγματικά;
Η πιο ορατή αλλαγή είναι θεσμική. Η 11η Σεπτεμβρίου δεν κατέστρεψε μόνο ένα αρχιτεκτονικό σύμβολο στη Νέα Υόρκη, αλλά διέλυσε και την ψευδαίσθηση της αήττητης δυτικής ευημερίας που είχε επικρατήσει μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Ο φόβος, από αφηρημένη έννοια έγινε θεσμός, νόμος και καθημερινή ρουτίνα.
Η απάντηση της Δύσης στην τρομοκρατία ήταν η γιγάντωση του κράτους επιτήρησης. Νόμοι όπως ο αμερικανικός Patriot Act άνοιξαν τον δρόμο για τη μαζική συλλογή δεδομένων, την παρακολούθηση των τηλεπικοινωνιών και την άρση του απορρήτου, μια αλλαγή που, σε διαφορετικό βαθμό, αντιγράφηκε από πολλές κυβερνήσεις παγκοσμίως. Αυτό που το 2001 φάνταζε ως προσωρινό έκτακτο μέτρο, σήμερα θεωρείται η νέα κανονικότητα.
Επίσης, άλλαξε ριζικά ο τρόπος με τον οποίο μετακινούμαστε. Τα αεροδρόμια του κόσμου απέκτησαν μια τυποποιημένη ρουτίνα ασφάλειας. Η αφαίρεση υποδημάτων, οι έλεγχοι υγρών, οι ολόσωμοι σαρωτές, οι ατελείωτες ουρές μετέτρεψαν το ταξίδι από εμπειρία ελευθερίας σε διαδικασία διαρκούς υποψίας.
Ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας» έγινε το οργανωτικό πλαίσιο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής για δύο δεκαετίες, με τις εισβολές στο Αφγανιστάν και το Ιράκ να αναδιαμορφώνουν ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, να δημιουργούν νέα κύματα αστάθειας (η άνοδος του Ισλαμικού Κράτους είναι άμεσο παρακολούθημα του πολέμου στο Ιράκ) και να κοστίζουν εκατοντάδες χιλιάδες ζωές.
Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις εξουδετέρωσαν σημαντικές τρομοκρατικές υποδομές, αλλά δεν εξαφάνισαν την ιδεολογία που τις τροφοδοτούσε. Το 2021, η επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία στο Αφγανιστάν αποτέλεσε ίσως την πιο συμβολική υπενθύμιση των ορίων της στρατιωτικής ισχύος.
Παράλληλα, όμως, άλλαξε και κάτι πολύ πιο δύσκολο να μετρηθεί και να αποτιμηθεί: η σχέση των δυτικών κοινωνιών με τον μουσουλμανικό κόσμο. Η ισλαμοφοβία, ως πολιτικό και κοινωνικό φαινόμενο, απέκτησε νέα ένταση και νομιμοποίηση μετά το 2001, με επιπτώσεις που βίωσαν εκατομμύρια άνθρωποι που προφανώς δεν είχαν καμία σχέση με την επίθεση.
Τι Δεν γύρισε Ποτέ Πίσω
Αυτό που χάθηκε οριστικά την 11η Σεπτεμβρίου ήταν η αθωότητα της παγκοσμιοποίησης. Η δεκαετία του 2000 τροφοδότησε την αμφιβολία για το κατά πόσο η ανοιχτή κοινωνία μπορεί να προστατεύσει τον εαυτό της χωρίς να αναιρέσει τις ίδιες τις αρχές της.
Ο φόβος της τρομοκρατίας λειτούργησε ως καταλύτης για τη γιγάντωση του εθνικισμού, της ξενοφοβίας και των πολιτικών περιχαράκωσης. Τα τείχη –φυσικά και ψηφιακά– επέστρεψαν για να μείνουν.
Πριν από το 2001, η ασφάλεια ήταν κυρίως θέμα εξωτερικής πολιτικής και συνόρων. Μετά το 2001, έγινε υπόθεση εσωτερικού ελέγχου και καθημερινής επιτήρησης.
Ο πόλεμος στο Αφγανιστάν, που ξεκίνησε ως απάντηση στην 11η Σεπτεμβρίου, έκλεισε τον κύκλο του το 2021 με την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία. Είκοσι χρόνια και τρισεκατομμύρια δολάρια μετά, η χώρα βρέθηκε ουσιαστικά εκεί όπου ξεκίνησε. Αυτό από μόνο του λέει πολλά για το πόσο δύσκολο, ίσως αδύνατο, ήταν να «κερδηθεί» ένας τέτοιος πόλεμος με στρατιωτικά μέσα.
Ταυτόχρονα, το επίπεδο εμπιστοσύνης των πολιτών προς τις κρατικές υπηρεσίες ασφάλειας, αλλά και προς την ιδέα ότι η ελευθερία μπορεί να συνυπάρξει με απόλυτη ασφάλεια, δεν επανήλθε ποτέ στα προ του 2001 επίπεδα. Η ιδέα ότι η ιδιωτικότητα είναι κάτι αυτονόητο έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί, καθώς ζούμε σε έναν κόσμο όπου η μαζική παρακολούθηση θεωρείται φυσιολογικό αντίτιμο για την ασφάλεια, κάτι που πριν από το 2001 θα φάνταζε δυστοπικό.
Ζούμε Μέσα στον Φόβο;
Αν ο φόβος ορίζεται ως πανικός, η απάντηση είναι όχι. Η ανθρώπινη κοινωνία επέδειξε εκπληκτική προσαρμοστικότητα. Οι πόλεις δεν παρέλυσαν, οι άνθρωποι δεν σταμάτησαν να ταξιδεύουν, να συγκεντρώνονται ή να ζουν τη ζωή τους.
Ωστόσο, αν ο φόβος ορίζεται ως ένα λανθάνον, δομικό άγχος, η εικόνα είναι διαφορετική. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, ένα μέρος της κληρονομιάς της 11ης Σεπτεμβρίουπαραμένει ενσωματωμένο στον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε την ασφάλεια και αντιλαμβανόμαστε τον κίνδυνο. Ο φόβος δεν εκδηλώνεται πλέον ως πανικός, αλλά ως μια σχεδόν αυτονόητη κατάσταση διαρκούς ετοιμότητας.
Τα μεγάλα τρομοκρατικά χτυπήματα της δεκαετίας του 2010 (Παρίσι, Βρυξέλλες, Λονδίνο, Νίκαια) έδειξαν ότι ο κίνδυνος παραμένει, αλλά η κοινωνική αίσθηση του επείγοντος έχει αμβλυνθεί. Ο φόβος μετατοπίστηκε αλλού: στην κλιματική κρίση, στην οικονομική αστάθεια, στην τεχνητή νοημοσύνη, σε νέες γεωπολιτικές εντάσεις.
Η 11η Σεπτεμβρίου έπαψε να είναι το κεντρικό τραύμα γύρω από το οποίο οργανώνεται η δυτική πολιτική φαντασία, ωστόσο άφησε πίσω της μια μόνιμη υποδομή φόβου –νομική, τεχνολογική, ψυχολογική– που ενεργοποιείται εύκολα όποτε «χρειαστεί».
Τι Έμεινε
Εικοσιπέντε χρόνια μετά, το κυριότερο κατάλοιπο της 11ης Σεπτεμβρίου δεν είναι μόνο οι αμυντικοί μηχανισμοί, αλλά μια βαθιά συστημική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Ο σύγχρονος φόβος έχει μεταλλαχθεί. Η τρομοκρατία τύπου Αλ Κάιντα δεν αποτελεί πλέον τη μοναδική ή την κύρια υπαρξιακή απειλή για τη Δύση. Τη θέση της έχουν πάρει οι γεωπολιτικές αναμετρήσεις μεγάλων δυνάμεων, οι κυβερνοεπιθέσεις, η κλιματική κρίση και οι πανδημίες. Ωστόσο, τα εργαλεία με τα οποία αντιμετωπίζουμε κάθε νέα κρίση –η επιτήρηση, ο περιορισμός των δικαιωμάτων, η επίκληση της έκτακτης ανάγκης– σφυρηλατήθηκαν την 11η Σεπτεμβρίου.
Με αυτή την έννοια, ίσως το πιο μόνιμο κατάλοιπο δεν είναι ο φόβος αλλά η κανονικοποίησή του. Μάθαμε να ζούμε με ελέγχους, με κάμερες, με «έκτακτα» μέτρα που έγιναν μόνιμα, με την ιδέα ότι η ασφάλεια δικαιολογεί σχεδόν οτιδήποτε. Μάθαμε επίσης, πιο επώδυνα, ότι η στρατιωτική ισχύς δεν μεταφράζεται αυτόματα σε πολιτική νίκη και ότι οι επεμβάσεις στο όνομα της «ελευθερίας» μπορούν να αφήσουν πίσω τους περισσότερο χάος από αυτό που ήθελαν να εξαλείψουν.
Η 11η Σεπτεμβρίου δεν άλλαξε μόνο την Ιστορία. Άλλαξε το μέτρο με το οποίο μετράμε την ασφάλεια και την ελευθερία μας. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, αξίζει να αναρωτηθούμε πόσο χώρο εξακολουθεί να καταλαμβάνει ο φόβος στις επιλογές που κάνουμε για να αισθανόμαστε ασφαλείς – και πόση ελευθερία είμαστε ακόμη διατεθειμένοι να του παραχωρήσουμε.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Βλέπουμε το Μέλλον Κοιτάζοντας την Ιαπωνία;
