Ως δικηγόροι και οικογενειακές διαμεσολαβήτριες συναντάμε τα ζευγάρια σε μια δύσκολη για την κοινή τους ζωή στιγμή: όταν η σχέση τελειώνει. Σε μια εποχή που οι σχέσεις αλλάζουν ταχύτερα από τις κοινωνικές αντιλήψεις και τις συμβάσεις που τις καθορίζουν, αυτή η στιγμή λέει πολλά για το πώς ζούμε μαζί. Ένας χωρισμός σπάνια είναι μόνο νομική υπόθεση. Όταν ένα ζευγάρι κάθεται απέναντί μας για να μοιράσει ένα σπίτι, έναν λογαριασμό ή τον χρόνο με τα παιδιά, δεν μοιράζει μόνο πράγματα. Μοιράζει και όσα δεν ειπώθηκαν ποτέ.
Σε αυτό το τραπέζι βγαίνουν στην επιφάνεια προσδοκίες, πικρίες και συμφωνίες που κανείς δεν είχε διατυπώσει. Γι’ αυτό πιστεύουμε ότι οι χωρισμοί έχουν κάτι να διδάξουν και στα ζευγάρια που είναι ακόμη μαζί. Όχι για να φοβηθούν, αλλά για να μιλήσουν νωρίτερα.
Η απόσταση ανάμεσα στο τι περιμέναμε και στο τι ζούμε είναι, μέσα από την εμπειρία μας, η πιο συχνή πηγή σύγκρουσης σήμερα.
Όταν Τίποτα δεν Είναι πια Δεδομένο
Η μεγαλύτερη αλλαγή που βλέπουμε αφορά τη μορφή των συγκρούσεων. Παλιότερα, οι ρόλοι ήταν λίγο πολύ συγκεκριμένοι: ποιος φέρνει το εισόδημα, ποιος φροντίζει το σπίτι και τα παιδιά. Οι διαφωνίες περιστρέφονταν γύρω από το αν κάποιος «έκανε ή όχι το καθήκον του». Σήμερα οι ρόλοι δεν είναι δεδομένοι. Συνήθως εργάζονται και οι δύο, έχουν και οι δύο επαγγελματικά σχέδια και περιμένουν από τη σχέση ισότητα, συντροφικότητα και χώρο για προσωπική εξέλιξη. Αυτό είναι κατάκτηση. Έχει όμως ένα κόστος που σπάνια συζητιέται: ό,τι δεν είναι δεδομένο, πρέπει να συμφωνηθεί.
Τα περισσότερα ζευγάρια δεν συμφωνούν ρητά. Υποθέτουν ότι ο άλλος σκέφτεται το ίδιο ή ότι «θα τα βρουν στην πορεία». Στην πράξη, οι ρόλοι διαμορφώνονται σιωπηλά, συχνά με τον παλιό τρόπο, ενώ οι προσδοκίες έχουν αλλάξει. Η απόσταση ανάμεσα στο τι περιμέναμε και στο τι ζούμε είναι, μέσα από την εμπειρία μας, η πιο συχνή πηγή σύγκρουσης σήμερα.
Η Αόρατη Συνεισφορά και το Αίσθημα Αδικίας
Τα χρήματα παίζουν σημαντικό ρόλο, αλλά σπάνια το ζήτημα είναι το ίδιο το ποσό. Οι συγκρούσεις αφορούν κυρίως τρία πράγματα: ποιος αποφασίζει, πόσο διαφανή είναι τα οικονομικά και ποια συνεισφορά αναγνωρίζεται. Ένα μοτίβο που βλέπουμε συχνά είναι ο ένας σύντροφος, συνήθως η γυναίκα, να περιορίζει την καριέρα της όταν έρχονται τα παιδιά. Η απόφαση μοιάζει λογική και κοινή τη στιγμή που λαμβάνεται. Χρόνια μετά όμως, ο ένας έχει εξελιχθεί επαγγελματικά και ο άλλος έχει μια συνεισφορά που δεν φαίνεται σε κανένα εκκαθαριστικό. Στο διαζύγιο, αυτή η αόρατη συνεισφορά ζητά για πρώτη φορά να μετρηθεί.
Το ίδιο ισχύει για την κατανομή των ευθυνών. Δεν μετράει μόνο ποιος μαγειρεύει, αλλά ποιος θυμάται, οργανώνει και προβλέπει: τα ραντεβού στον γιατρό, τα δώρα στα γενέθλια, τι λείπει από το ψυγείο. Αυτό το «νοητικό φορτίο» δεν φαίνεται, αλλά κουράζει. Όταν πέφτει σταθερά στον ένα, γεννά μια αίσθηση αδικίας που συσσωρεύεται αθόρυβα.
Συχνά ακούμε στη διαμεσολάβηση τη φράση «όλα τα έκανα εγώ». Και σχεδόν πάντα ο άλλος ειλικρινά απορεί. Δεν έβλεπε, γιατί κανείς δεν του το είχε πει με τρόπο που να ακουστεί και ο ίδιος δεν είχε καν ρωτήσει.
Όταν αναγνωριστεί και συζητηθεί η πραγματική αιτία της διαφωνίας, η πρακτική διαφορά συχνά λύνεται πολύ πιο εύκολα απ’ ό,τι φαινόταν. Το ερώτημα που μας απασχολεί είναι: γιατί χρειάστηκε ένας χωρισμός για να ειπωθεί;
«Δεν Είναι για το Αυτοκίνητο»
Στη διαμεσολάβηση διακρίνουμε ανάμεσα στη «θέση» ενός ανθρώπου, δηλαδή σε αυτό που ζητά, και στο «συμφέρον» του, δηλαδή στην πραγματική ανάγκη που βρίσκεται πίσω από το αίτημά του. Ένα ζευγάρι μπορεί να διαφωνεί έντονα για το ποιος θα κρατήσει το αυτοκίνητο, για δύο ώρες παραπάνω στο πρόγραμμα επικοινωνίας με τα παιδιά ή για ένα έπιπλο. Όταν η ένταση είναι δυσανάλογη με την αξία αυτού που διεκδικείται, συνήθως η πραγματική αιτία της διαφωνίας βρίσκεται αλλού.
Πίσω από τέτοια «μικρά» ζητήματα κρύβεται συχνά η ανάγκη για αναγνώριση: «Θέλω να φανεί ότι κι εγώ έδωσα σε αυτό το σπίτι». Άλλοτε υπάρχει ο φόβος της απώλειας ενός ρόλου: ένας γονιός που διεκδικεί περισσότερο χρόνο με τα παιδιά του μπορεί να φοβάται ότι θα καταλήξει «γονιός του Σαββατοκύριακου». Για κάποιον που εξαρτιόταν οικονομικά από τον σύντροφό του, το σπίτι δεν αποτελεί απλώς περιουσιακό στοιχείο, αλλά πηγή ασφάλειας και σταθερότητας. Και κάποιες φορές, πίσω από την επιμονή σε έναν συγκεκριμένο όρο βρίσκεται ένα βαθύ αίσθημα αδικίας, ένας τρόπος να ειπωθεί: «Δεν ήταν δίκαιο όλα αυτά τα χρόνια».
Όταν αναγνωριστεί και συζητηθεί η πραγματική αιτία της διαφωνίας, η πρακτική διαφορά συχνά λύνεται πολύ πιο εύκολα απ’ ό,τι φαινόταν. Το ερώτημα που μας απασχολεί είναι: γιατί χρειάστηκε ένας χωρισμός για να ειπωθεί;
Είναι παράδοξο, αλλά για πολλά ζευγάρια η διαδικασία του χωρισμού είναι η πρώτη φορά που κάθονται να μιλήσουν ανοιχτά για τα χρήματα, τους ρόλους τους, όσα έδωσε και όσα στερήθηκε ο καθένας.
Τι Χρειάζεται να Συζητάμε Όσο Είμαστε Ακόμη Μαζί
Οι περισσότεροι χωρισμοί που βλέπουμε δεν ξεκινούν από ένα μεγάλο γεγονός, αλλά από πολλές μικρές συζητήσεις που δεν έγιναν ποτέ. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να μιλάμε ανοιχτά για τα χρήματα. Όχι μόνο για το πόσα κερδίζει ο καθένας, αλλά και για το πώς παίρνουμε τις οικονομικές αποφάσεις, τι θεωρούμε κοινό και τι προσωπικό και πώς αναγνωρίζουμε τη συνεισφορά που δεν αμείβεται.
Χρειάζεται επίσης να κάνουμε τις συμφωνίες μας ρητές. Το ποιος κάνει τι στο σπίτι και με τα παιδιά δεν πρέπει απλώς να «προκύπτει». Αξίζει να ειπωθεί και να επανεξεταστεί, ιδιαίτερα όταν αλλάζουν οι συνθήκες.
Οι μεγάλες αλλαγές στη ζωή χρειάζεται να αντιμετωπίζονται ως στιγμές επαναδιαπραγμάτευσης. Ένα παιδί, μια νέα δουλειά ή η φροντίδα ενός ηλικιωμένου γονιού αλλάζουν τις ισορροπίες. Ό,τι ίσχυε πριν δεν ισχύει αυτόματα μετά.
Εξίσου σημαντικό είναι να μπορούμε να λέμε έγκαιρα «αυτό δεν μου φαίνεται δίκαιο». Το αίσθημα αδικίας δεν εξαφανίζεται όταν το καταπίνουμε. Συσσωρεύεται και επιστρέφει αργότερα, πιο σκληρό και περισσότερο απαιτητικό.
Και, ίσως πάνω απ’ όλα, χρειάζεται να ρωτάμε τι βρίσκεται πίσω από μια διαφωνία. Πριν υπερασπιστούμε τη θέση μας, αξίζει να αναρωτηθούμε τι χρειάζεται πραγματικά ο άλλος και τι χρειάζομαι εγώ.
Η διαπραγμάτευση μέσα σε μια σχέση ακούγεται σε πολλούς ψυχρή, σχεδόν εμπορική. Εμείς τη βλέπουμε αντίστροφα: σημαίνει ότι παίρνω στα σοβαρά και τις δικές μου ανάγκες και τις ανάγκες του άλλου. Είναι μορφή φροντίδας, όχι απειλή για τη σχέση.
Η Πρώτη Ειλικρινής Διαπραγμάτευση
Είναι παράδοξο, αλλά για πολλά ζευγάρια η διαδικασία του χωρισμού είναι η πρώτη φορά που κάθονται να μιλήσουν ανοιχτά για τα χρήματα, τους ρόλους τους, όσα έδωσε και όσα στερήθηκε ο καθένας. Το κάνουν με δομή, με όρια και με τη βοήθεια ενός τρίτου προσώπου. Και συχνά τα καταφέρνουν καλύτερα απ’ ό,τι περίμεναν.
Όσο οι ρόλοι γίνονται πιο ρευστοί, τόσο μεγαλύτερη είναι η ανάγκη για σαφείς συμφωνίες. Εδώ βρίσκεται και η ευκαιρία: οι δεξιότητες που καλλιεργούνται στη διαμεσολάβηση –να ακούμε, να αναγνωρίζουμε την ανάγκη πίσω από κάθε αίτημα και να καταλήγουμε σε ξεκάθαρες συμφωνίες– μπορούν να αποκτηθούν και μέσα στη σχέση. Δεν χρειάζεται να προηγηθεί ένας χωρισμός.
Οι άνθρωποι μπορούν να συζητήσουν τα δύσκολα· απλώς συνήθως το κάνουν πολύ αργά. Αν οι χωρισμοί έχουν κάτι να διδάξουν στα σημερινά ζευγάρια, είναι αυτό: οι κουβέντες που αποφεύγουμε για να μη χαλάσουμε τη σχέση είναι συχνά εκείνες που θα την κρατούσαν.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Ο Χρόνος του Άλλου δεν Είναι Δωρεάν
Τι Μαθαίνει το Σχολείο στα Παιδιά για το Φύλο (Χωρίς να το Διδάσκει)
