Με αφορμή τη νέα έκθεση της Μαρίας Φραγκουδάκη, αναρωτιόμαστε πώς η τέχνη μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την περιβαλλοντική κρίση – και, ίσως, τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρινόμαστε σε αυτήν.
Αν και έχουν περάσει πολλά χρόνια, θυμάμαι ακόμη έντονα μια εγκατάσταση του Bill Viola που είχα δει το φθινόπωρο του 1998, σε μια μεγάλη αναδρομική έκθεσή του στο Άμστερνταμ. Στο «The Sleep of Reason», μια μικρή τηλεόραση έδειχνε έναν άνθρωπο να κοιμάται. Ξαφνικά, το δωμάτιο βυθιζόταν στο σκοτάδι και οι τοίχοι γέμιζαν για λίγα δευτερόλεπτα εφιαλτικές εικόνες: φωτιές, κουκουβάγιες, απειλητικά σκυλιά. Ύστερα, η ηρεμία επέστρεφε. Ο άνθρωπος συνέχιζε να κοιμάται μακάρια μέχρι τον επόμενο εφιάλτη. Και όλο αυτό σε λούπα.
Ο τίτλος του έργου παρέπεμπε στο περίφημο χαρακτικό του Goya «Ο Ύπνος της Λογικής Γεννά Τέρατα» και νομίζω πως ήταν η πρώτη φορά που αισθάνθηκα τη δύναμη της τέχνης πέρα από την αισθητική συγκίνηση που προκαλεί. Στο νεανικό μυαλό μου, εκείνες οι φωτιές και οι εφιαλτικές εικόνες είχαν συνδεθεί με σκηνές καταστροφής και δυστοπίας και το μήνυμα μου ήταν ξεκάθαρο: πώς καταφέρνουμε να κοιμόμαστε τον «ύπνο του δικαίου» όταν γύρω μας συμβαίνουν τόσα που θα έπρεπε να μας κρατούν ξάγρυπνους;
Αυτό φαίνεται να είναι μια από τις μεγαλύτερες δυσκολίες στη σχέση μας με την περιβαλλοντική κρίση: ζούμε μέσα της, αλλά κάπως θεωρούμε ότι συμβαίνει μακριά μας. Όχι επειδή δεν γνωρίζουμε. Είναι και επιστημονικά τεκμηριωμένο ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα προκαλεί την υπερθέρμανση του πλανήτη και ότι οι σημερινές αποφάσεις μας θα επηρεάσουν τη ζωή στη Γη στο πολύ άμεσο μέλλον. Υπάρχουν δεδομένα και δυσοίωνες προβλέψεις. Κι όμως, ανάμεσα στην ενημέρωση και την πράξη εξακολουθεί να υπάρχει ένα μεγάλο, θολό κενό.
Μήπως, λοιπόν, χρειαζόμαστε κάτι περισσότερο από στοιχεία και προειδοποιήσεις; Μήπως η τέχνη μπορεί να μας ταρακουνήσει, να μας ξεβολέψει, να μας μετατοπίσει, να μας εμπνεύσει και να μας κάνει να αισθανθούμε όσα οι αριθμοί δυσκολεύονται να μεταδώσουν;
«Μεγάλη σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να κοιτάξουμε κάτι και πόσο μένουμε μπροστά του».
Αυτές οι σκέψεις επανήλθαν βλέποντας τα έργα της Μαρίας Φραγκουδάκη στη νέα της έκθεση και συζητώντας μαζί της για τη σχέση μας με τον φυσικό κόσμο και την ευθύνη μας απέναντί του. Η ίδια έχει σπουδάσει Χημεία προτού στραφεί στην τέχνη και γνωρίζει καλά την αξία της επιστημονικής γνώσης. «Η γνώση υπάρχει ήδη και είναι πολύτιμη, αλλά πιστεύω ότι χρειάζεται και ένας προσωπικός τρόπος να την επεξεργαστούμε, ώστε να αποκτήσει θέση στις αποφάσεις και στην καθημερινότητά μας», εξηγεί.
Artwork: Maria Fragoudaki
Όταν οι Αριθμοί Γίνονται Εικόνες
Το 1982, η Agnes Denes φύτεψε περίπου εννέα στρέμματα σιτάρι σε μια έκταση του Μανχάταν, λίγα τετράγωνα από τη Wall Street. Το «Wheatfield – A Confrontation» δεν χρειαζόταν ιδιαίτερες εξηγήσεις για να δείξει την αντίφαση: ένα χωράφι με στάχυα εκεί όπου η γη μετριέται σε δισεκατομμύρια δολάρια. Τροφή, οικονομία, ανάπτυξη, αξίες: όλα σε ένα installation.
Το 2014, ο Olafur Eliasson και ο γεωλόγος Minik Rosing μετέφεραν μεγάλα κομμάτια πάγου από τη Γροιλανδία στην Κοπεγχάγη. Στο «Ice Watch», ο πάγος έλιωνε μπροστά στους περαστικούς. Η κλιματική αλλαγή έπαυε, για λίγο, να είναι μια είδηση: μπορούσες να τη δεις και να την αγγίξεις.
«Η γνώση υπάρχει ήδη και είναι πολύτιμη, αλλά πιστεύω ότι χρειάζεται και ένας προσωπικός τρόπος να την επεξεργαστούμε, ώστε να αποκτήσει θέση στις αποφάσεις και στην καθημερινότητά μας».
Άλλοι καλλιτέχνες επιλέγουν να μας προβληματίσουν μέσα από την ομορφιά. Ο φωτογράφος Edward Burtynskyαποτυπώνει ορυχεία, λατομεία και βιομηχανικά τοπία με μια σχεδόν υπνωτιστική αισθητική. Και ο Sebastião Salgado, μέσα από τη δική του φωτογραφική δουλειά, υπενθυμίζει την εκπληκτική ποικιλία του κόσμου μας.
Η κ. Φραγκουδάκη προσεγγίζει το θέμα μέσα από την αλληλεξάρτηση των στοιχείων της φύσης. Αφετηρία της, μια γραμμή στον καμβά, όπου το μπλε συναντά το πράσινο, θυμίζοντας άλλοτε ακτογραμμή και άλλοτε κορυφογραμμή. Η φράση της ωκεανογράφου Sylvia Earle «No blue, no green» ήρθε αργότερα να δώσει βαθύτερο νόημα σε αυτή τη συνάντηση.
Ανάμεσα στα έργα της νέας έκθεσης βρίσκεται και ένα εμπνευσμένο από τη φωτογραφία της Γης που τράβηξαν οι αστροναύτες της αποστολής Artemis II. «Αυτό που με απασχόλησε ήταν ακριβώς η απόσταση, το γεγονός ότι μπορούμε να δούμε ως σύνολο κάτι μέσα στο οποίο ζούμε και το οποίο αντιλαμβανόμαστε καθημερινά μόνο αποσπασματικά. Από εκείνη τη θέση η Γη εμφανίζεται με τα φυσικά της όρια, χωρίς τις διαιρέσεις και τις ιεραρχίες που οργανώνουν τη ζωή μας και αυτή η εικόνα με οδήγησε να σκεφτώ διαφορετικά την ευαλωτότητά της», σημειώνει.
Από τη Συγκίνηση στην Πράξη
Και βέβαια, υπάρχει η μουσική, που εδώ και δεκαετίες δίνει φωνή στην αγωνία για τον πλανήτη. Από την Joni Mitchell, που είδε τον παράδεισο να γίνεται πάρκινγκ, και τον Marvin Gaye, που τραγούδησε για τη ρύπανση, μέχρι τους R.E.M. και την ANOHNI, η περιβαλλοντική ανησυχία έχει τραγουδηθεί πολύ. Και ποιος δεν θυμάται τα «κρεβάτια που φλέγονται» των Midnight Oil; Το «Beds Are Burning» δεν γράφτηκε για την κλιματική αλλαγή, αλλά για τα δικαιώματα των αυτόχθονων πληθυσμών της Αυστραλίας στη γη τους, ωστόσο παραμένει μια δυνατή προειδοποίηση για την ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων.
Μπορεί, όμως, η τέχνη να κάνει κάτι περισσότερο από το να μας προβληματίζει; Ο Neil Young συνίδρυσε το «Farm Aid» το 1985, στηρίζοντας τους οικογενειακούς αγρότες στις ΗΠΑ. Ο Sebastião Salgado, μαζί με τη Lélia Deluiz Wanick Salgado, ίδρυσαν το «Instituto Terra», συμβάλλοντας από το 1998 στην αποκατάσταση περισσότερων από 2.300 εκταρίων Ατλαντικού Δάσους στη Βραζιλία. Η Maya Lin, με το «What Is Missing?», δημιούργησε ένα διαρκώς εξελισσόμενο μνημείο για την απώλεια της βιοποικιλότητας, αναδεικνύοντας και πιθανές λύσεις. Και η Katie Paterson, με το «Future Library», φύτεψε ένα δάσος στη Νορβηγία, από το οποίο θα προέλθει το χαρτί για βιβλία που θα εκδοθούν το 2114. Μια αισιόδοξη καλλιτεχνική πράξη που απαιτεί εμπιστοσύνη σε ανθρώπους οι οποίοι δεν έχουν γεννηθεί ακόμη.
Artwork: Maria Fragoudaki
Το Αποτύπωμα της Τέχνης
Υπάρχει, βέβαια, και μια άβολη αντίφαση. Για να φτάσει ο πάγος του Eliasson στην Κοπεγχάγη χρειάστηκε μεταφορά. Για να πραγματοποιηθεί μια έκθεση χρειάζονται υλικά, συσκευασίες, μετακινήσεις, φωτισμός. Και για να γεμίσει ένα στάδιο, ενέργεια και χιλιάδες θεατές που ταξιδεύουν. Η τέχνη οφείλει να μην αγνοεί το δικό της περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Κάποιοι καλλιτέχνες προσπαθούν, πάντως, να το περιορίσουν. Να, για παράδειγμα οι Massive Attack: συνεργάστηκαν με επιστήμονες για μια συναυλία χαμηλότερου περιβαλλοντικού αποτυπώματος στο Μπρίστολ, ενώ οι Coldplay πειραματίστηκαν με ανανεώσιμη ενέργεια και άλλες οικολογικές πρακτικές στην περιοδεία «Music of the Spheres». Αλλά και πολλοί εικαστικοί (όπως οι El Anatsui, Vik Muniz και Aurora Robson κ.ά.) δημιουργούν έργα από ήδη χρησιμοποιημένα ή απορριπτόμενα υλικά, μετατρέποντάς τα σε πρώτη ύλη της τέχνης τους.
Και η κ. Φραγκουδάκη προσεγγίζει την αντίφαση από την πλευρά των υλικών. Φθαρμένες αφίσες από τους δρόμους της Νέας Υόρκης, πλαστικά από τη θάλασσα και χρησιμοποιημένα γάντια του εργαστηρίου της βρίσκουν νέα ζωή στα έργα της. Στο «No Blue, No Green II» ενσωματώνει γυαλί που μάζεψε στη Λέρο, ενώ στη σειρά «Pumping Bags», εμπνευσμένη από τη γέννηση του τρίτου της παιδιού, χρησιμοποιεί σακουλάκια μιας χρήσης από τη διαδικασία του θηλασμού. «Δεν λύνει την αντίφαση. Την κάνει όμως μέρος του έργου, αντί να την αφήνει απέξω», παραδέχεται, χωρίς εύκολες αθωώσεις.
Artwork: Maria Fragoudaki
«Care»
«What have they done to the earth? What have they done to our fair sister?» αναρωτιόταν ο Jim Morrison ήδη από το 1967. Σχεδόν εξήντα χρόνια αργότερα, εξακολουθούμε να την πληγώνουμε ποικιλοτρόπως.
Στα έργα της κ. Φραγκουδάκη, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το ότι η Γη παίρνει τον λόγο. Φράσεις που ξεκίνησαν ως χειρόγραφες σημειώσεις άρχισαν σταδιακά να μοιάζουν με αποσπάσματα ενός γράμματος. Ένα γράμμα από την ίδια τη Γη: «YOU», «Remember Me», «My Attitude Is Based on How You Treat Me».
Οι ρόλοι αντιστρέφονται. Δεν μιλάμε εμείς για τη Γη. Μας μιλά εκείνη. Αρκεί, βέβαια, να την ακούσουμε. Η κ. Φραγκουδάκη πιστεύει ότι η τέχνη χρειάζεται να ζητά από τον θεατή χρόνο: «Μεγάλη σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να κοιτάξουμε κάτι και πόσο μένουμε μπροστά του». Ίσως αυτό να είναι και ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορεί να μας προσφέρει η τέχνη. Να σταθούμε σε όσα συνήθως προσπερνάμε, να προσέξουμε, να αισθανθούμε, να νοιαστούμε.
Μαρία Φραγκουδάκη: «Εσύ — Θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη — Στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε.» | Roma Gallery, Ρώμα 5, Κολωνάκι, Αθήνα | Έως τις 14 Νοεμβρίου 2026 | Επιμέλεια: Άλια Τσαγκάρη
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Για Ποιον Χτυπά η (Κλιματική) Καμπάνα; Ή Πέρα Βρέχει…
Οι Θησαυροί της Βιβλιοθήκης του Μέλλοντος Κρύβονται στο Δάσος
