Μπορεί ένα μικρό βιβλιοπωλείο να γίνει κάτι περισσότερο από ένα κατάστημα βιβλίων;
Στα Άνω Πετράλωνα, το βιβλιοπωλείο Μπερλίν γεννήθηκε σχεδόν σαν αστείο: «θα τα παρατήσω όλα και θα ανοίξω βιβλιοπωλείο». Δύο χρόνια μετά, έχει μετατραπεί σε έναν ζωντανό χώρο ανάγνωσης, συναντήσεων και συζητήσεων γύρω από τα βιβλία.
Η δημοσιογράφος και βιβλιοπώλισσα Κική Βασσάλου μιλά για την απόφαση να ανοίξει ένα ανεξάρτητο βιβλιοπωλείο σε δύσκολους καιρούς, για τις πολιτικές που αφορούν το βιβλίο, για τις προκλήσεις της επιβίωσης των μικρών βιβλιοπωλείων, αλλά και για τη χαρά της συνάντησης με τους μικρούς και μεγάλους βιβλιόφιλους και για το πώς ένας μικρός χώρος μπορεί να γίνει κοινότητα μέσα στη γειτονιά.
Γιατί σε μια εποχή όπου η ανάγνωση μεταφέρεται στις μεγάλες πλατφόρμες, τα μικρά βιβλιοπωλεία φωτίζουν ένα συχνά αόρατο στοιχείο του πολιτισμού: την κοινότητα που δημιουργείται γύρω από τα βιβλία.
Δεν θα μπορούσα να μη σε ρωτήσω πώς αποφάσισες να ανοίξεις το Μπερλίν.
Κική Βασσάλου: Ε, ναι. Εντάξει, το επίσημο αφήγημά μου –που είναι και αλήθεια– είναι ότι για πολλά χρόνια το έλεγα σαν αστείο: «Θα τα παρατήσω όλα και θα ανοίξω βιβλιοπωλείο». Έπειτα το αστείο μέσα μου, και σε μια περίοδο που δεν είχα σταθερή επαγγελματική στέγη, μετατράπησε σε ένα «και γιατί όχι», και τη στιγμή εκείνη που έπρεπε να αποφασίσω τι θα κάνω με τον χώρο που βρίσκεται σήμερα το Μπερλίν (αλλά πριν νοίκιαζα σαν γραφείο), πήρα τη μεγάλη απόφαση. Ευτυχώς, για την ύπαρξη του βιβλιοπωλείου, η απόφαση ελήφθη χωρίς επιχειρηματικό πλάνο και χωρίς πολλή σκέψη, γιατί αν είχα ακολουθήσει την ασφαλή οδό που βάζεις κάτω όλα τα δεδομένα για να δεις αν βγαίνει, δεν θα είχα κάνει τίποτα. Ή αν είχα πάρει στα σοβαρά όλους τους εκδότες που γνώρισα στην πρώτη εκείνη γύρα που έκανα για να πάρω βιβλία και με κοιτούσαν τουλάχιστον σαν εξωγήινη.
Ε, σήμερα, δύο χρόνια και τέσσερις μήνες μετά, δηλώνω πολύ χαρούμενη που το έκανα και για όλα τα διαβάσματα, τους ανθρώπους και τις εμπειρίες που μου έχει χαρίσει, αλλά επιχειρηματικά θα πω ότι το να τρέχεις ένα μικρό ανεξάρτητο βιβλιοπωλείο σήμερα είναι σχεδόν αυτοκτονικό. Θέλει σύνεση και ψυχραιμία. Πολλή σύνεση και ακόμα περισσότερη ψυχραιμία.
Λειτουργεί ως σημείο αναφοράς στη γειτονιά ένα μικρό βιβλιοπωλείο; Μπορεί να λειτουργήσει και ως χώρος κοινωνικοποίησης και ανταλλαγής ιδεών για τη γειτονιά;
Ναι, λειτουργεί έτσι από την πρώτη μέρα που άνοιξε. Και αυτό ισχύει τόσο για το Μπερλίν όσο και για κάθε βιβλιοπωλείο που ανοίγει σε κάθε γειτονιά. Λείπουν αυτοί οι χώροι από τις πόλεις και τα χωριά μας – στα δεύτερα ακόμα περισσότερο. Και τι πιο ωραίο να έχεις ένα μικρό ή μεγαλύτερο βιβλιοπωλείο στη γειτονιά σου για να μιλήσεις γα το τελευταίο βιβλίο που διάβασες, να ψάξεις να βρεις το επόμενο, να μάθεις για ένα τρίτο από κάποιον άλλο παρευρισκόμενο αναγνώστη ή να αναζητήσεις μαζί με τη βιβλιοπώλισσα κάτι που να απαντά στη διάθεση ή στις αναζητήσεις της φάσης στην οποία βρίσκεσαι.
Συγχρόνως, τα πιο εξωστρεφή βιβλιοπωλεία, όπως θα λέγαμε ότι είναι το Μπερλιν, με συνεχείς βιβλιοπαρουσιάσεις και εκδηλώσεις, είναι δεδομένο ότι ανοίγουν συζητήσεις και φέρνουν τον κόσμο πιο κοντά.
Πώς επιλέγεις τα βιβλία στα ράφια του Μπερλίν; Δίνεις προτεραιότητα σε είδη, σε νέους συγγραφείς, σε κάποια κατηγορία που υπάρχει μόνο στο δικό σου το μυαλό;
Εδώ θα έλεγα ότι με έχει βοηθήσει αρκετά η δημοσιογραφία, που είναι και η πρώτη επαγγελματική μου ιδιότητα. Είμαι καλή στο ψάξιμο και γενικώς παρακολουθώ –το έκανα πάντα δηλαδή– ό,τι βγαίνει, ό,τι συζητιέται στα μίντια και στα κοινωνικά δίκτυα και, φυσικά, κάνω τις βόλτες μου και στα βιβλιοπωλεία των προμηθευτών με τους οποίους συνεργάζομαι για νέους τίτλους και μικρούς ή πολύ μικρούς εκδότες με τους οποίους δεν έχω άμεση επικοινωνία – είναι αμέτρητοι οι εκδοτικοί οίκοι στη μικρή μας χώρα.
Τόσο στα παιδικά όσο και στα βιβλία των ενηλίκων φροντίζουμε –εδώ να αναφέρω ότι σχεδόν από την αρχή στο βιβλιοπωλείο βρίσκετε και την πολυαγαπημένη συνάδελφο βιβλιοπώλισσα Σοφία Σγούρα– να υπάρχει αντιπροσωτευτικότητα σε Έλληνες και ξένους συγγραφείς, αλλά και στα είδη – ποίηση, πεζογραφία, δοκίμιο, ιστορία, κόμικ κ.ά. Σίγουρα δίνουμε προτεραιότητα στους καινούργιους τίτλους (καλό είναι να φαίνεται ότι είναι ενημερωμένο το βιβλιοπωλείο εφόσον είναι) και οπωσδήποτε στους πρωτότυπους. Βιβλία από αξιόλογους αλλά λιγότερο γνωστούς εκδοτικούς, τα οποία χαιρόμαστε πολύ που έχουμε στα ράφια μας.
Υπάρχουν κάποια βιβλία-στοιχήματα που τα αγαπάς και θα ήθελες να τα ανακαλύψουν κι άλλοι;
Σίγουρα έχω κάποια αγαπημένα, με πρώτο και καλύτερο τις «Οδηγίες για Οικιακές Βοηθούς» της Lucia Berlin (εκδόσεις Στερέωμα), από την οποία πήρε και το όνομά του το βιβλιοπωλείο (και μόλις έκανε τη 10η έκδοσή του), ή τη «Σωτηρία» της αγαπημένης Χαράς Ρόμβη (εκδόσεις Αντίποδες), ενώ ένα μικρό παλιό σχετικά βιβλιαράκι που ανήκει στα δικά μας ευπώλητα και μόλις εξαντλήθηκε στις εκδόσεις Ποταμός –εμείς δώσαμε τα τελευταία πέντε αντίτυπα της αποθήκης τους(!)– είναι «Η Μέρα που η Νίνα Σιμόν Σταμάτησε να Τραγουδά», η συγκλονιστική αυτοβιογραφία της Λιβανέζας ηθοποιού και ακτιβίστριας Νταρίνα Αλ Τζουντί.
Πρόκειται για βιβλία που δεν θα έλεγα ότι ήταν στοίχημα το να φύγουν, γιατί είναι εξαιρετικά και τα τρία. Είναι, όμως, από αυτά που μου είναι πολύ εύκολο να προτείνω σε μεγαλύτερο μέρος του αναγνωστικού κοινού και συγχρόνως πιστεύω ότι αξίζει να διαβαστούν.
Λειτουργείς συχνά ως «σύμβουλος ανάγνωσης»; Και πόσο εύκολο είναι αυτό όταν δεν γνωρίζεις τον αναγνώστη;
Προτείνω βιβλία, αλλά όχι απαραιτήτως τα αγαπημένα μου. Υπάρχουν βιβλία που έχω απολαύσει, αλλά δυσκολεύομαι πολύ να τα προτείνω σε κάποιον – ειδικά αν δεν τον ξέρω πολύ καλά. Αν μιλάμε με όρους «στοιχηματικούς», θα έλεγα ότι το στοίχημα για τη βιβλιοπώλισσα είναι να αφουγκραστεί καθε αναγνώστη και να τον κατευθύνει. Αν τώρα τυχαίνει να διακρίνεις κοινά γούστα, μπορείς να προτείνεις και τα δικά σου αγαπημένα.
Σε κάθε περίπτωση, χαιρόμαστε πολύ όταν οι αναγνώστριες και οι αναγνώστες επιστρέφουν στο Μπερλιν για να πάρουν το επόμενο βιβλίο τους, αφού απόλαυσαν το προηγούμενο.
Μαθαίνουμε πως το Μπερλίν δοκιμάζεται και σε ρόλο εκδότη. Είναι το πρώτο βιβλίο που εκδίδει;
Ναι, το κάναμε κι αυτό. Το «Project Φλέβα. Παράλληλες Φωτογραφικές Διαδρομές» είναι ένα φωτογραφικό λεύκωμα που φέρει την υπογραφή της φωτογράφου Άννας Μαρίας Χατζηστεφάνου και αποτελείται από τρεις διαδοχικές σειρές πορτρέτων των ηθοποιών της «Σπασμένης Φλέβας», της τελευταίας ταινίας του Γιάννη Οικονομίδη, πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το τέλος των γυρισμάτων. Πρόκειται για ένα παράλληλο φωτογραφικό πρότζεκτ που εστιάζει στο πώς ο κάθε ηθοποιός (και ο κάθε άνθρωπος γενικά, θα λέγαμε) «βλέπει» το είδωλό του στον καθρέφτη (αυτή είναι και η πρώτη ενότητα του έργου) και πώς ύστερα μπαινοβγαίνει στον εκάστοτε ρόλο.
Το πρώτο αυτό βιβλίο μας το βρίσκετε στα κεντρικά βιβλιοπωλεία και σίγουρα στο Μπερλίν μας στα Άνω Πετράλωνα.
Τι άλλο κάνει το Μπερλίν; Ή τι άλλο θα ήθελε να κάνει στο μέλλον;
Όλο και κάτι κάνει το Μπερλίν, ησυχία δεν έχει. Οργανώνουμε βιβλιοπαρουσιάσεις, εργαστήρια για μικρούς και μεγάλους, πάρτι γνωριμίας με νέους εκδοτικούς ή για να γιορτάσουμε τα καινούργια βιβλία καλών φίλων μας, ενώ έχουμε κάνει και αναγνώσεις βιβλίων σε συνεργασία με τα σχολεία της γειτονιάς. Και όταν ο κόσμος που θα έρθει αναμένεται πολύς, βγαίνουμε και εκτός Μπερλίν και πάμε προς Βραζιλιάνα μεριά – το στέκι μας στην πλατεία Μερκούρη, στα Άνω Πετράλωνα.
Αυτήν την Κυριακή 15 Μαρτίου, ας πούμε, το Μπερλίν θα φιλοξενήσει ένα παιδικό εργαστήριο στον χώρο του βιβλιοπωλείου («Αλκυόνη και Κότσιφας» για παιδιά 5-10 ετών) και συγχρόνως, την ίδια ώρα (11.30 το πρωί), θα μας βρείτε στη Βραζιλιάνα, όπου το Μπερλίν σε συνεργασία με τη Λέσχη Ακρόασης (Creative Listening Club), που «τρέχει» ο καλός μας φίλος και γνωστός ραδιοφωνικός παραγωγός Γιώργος Φλωράκης (Τρίτο Πρόγραμμα και Kosmos Radio), θα παρουσιάσουμε το βιβλίο «Μια Πόλη Γραφική» (Εκδόσεις του Αύριο) και το μουσικό σετ των Κτίρια τη Νύχτα.
Όσο για το μέλλον, οι ιδέες είναι πολλές, μεταξύ αυτών είναι και η συνέχιση των εκδόσεων, αλλά αυτή τη φορά λέμε να βάλουμε κάτω όλα τα δεδομένα και μετά να αποφασίσουμε τα επόμενα μεγάλα βήματά μας. Δεν είναι εύκολοι καιροί για μικρά βιβλιοπωλεία αυτοί που ζούμε, επομένως για αρχή καλό είναι να επιβιώσουμε χωρίς να χάσουμε την όρεξη και το κουράγιο μας.
Διαβάζουμε για εκστρατείες στο εξωτερικό με σκοπό την ενίσχυση του βιβλίου. Εδώ δεν βλέπουμε να γίνεται κάτι – τουλάχιστον δεν έχει πέσει κάτι στην αντίληψή μας. Πιστεύεις ότι θα έπρεπε να ενισχυθεί με κάποιο τρόπο το βιβλίο και πώς;
Εννοείται πως θα έπρεπε και δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος από την ενίσχυση των δανειστικών βιβλιοθηκών, τόσο στα σχολεία όλων των βαθμίδων όσο και στις γειτονιές, στις πόλεις και στα χωριά. Αυτό είναι ένα πρώτο μεγάλο βήμα –που κανονικά δεν θα έπρεπε να συζητάμε ως ανάγκη εν έτει 2026, αλλά τι να πεις…– και αυτός είναι ο τρόπος να μάθουν τα παιδιά από μικρή ηλικία να διαβάζουν. Εννοείται πως γίνεται δουλειά σε πολλά σπίτια, αλλά σε ακόμα περισσότερα δεν γίνεται.
Κάτι που εμείς μάθαμε πολύ πρόσφατα σε επίπεδο πρωτοβουλίας και με χαρά σας το λέμε είναι η σελίδα-καμπάνια «Αθήνα Αδιάβα -σ- τη» που δημιούργησαν εδώ και λίγο καιρό η ποιήτρια και μεταφράστρια Μαρία Τοπάλη και ο ποιητής Θοδωρής Ρακόπουλος, οι οποίοι μας καλούν να ενώσουμε την εμπειρία και τη φωνή μας μαζί τους «για να αποκτήσει η Αθήνα τη Δημόσια Δημοτική Βιβλιοθήκη που δικαιούνται οι κάτοικοί της».
Ως Μπερλίν, Κική και Σοφία δηλαδή, ετοιμάζουμε ένα μικρό κείμενο υποστήριξης, το οποίο θα στείλουμε τις επόμενες ημέρες προς ενίσχυση της πρωτοβουλίας.
Θα μπορούσε να υπάρχει ένα διαφορετικό θεσμικό πλαίσιο για τα μικρά βιβλιοπωλεία;
Δεν είμαι καλή σε νομικά και θεσμικά θέματα. Ούτε καν στα φορολογικά. Πιστεύω ότι θα μπορούσε να υπάρχει ένα καλύτερο θεσμικό πλαίσιο για όλες τις μικρές επιχειρήσεις στη χώρα, ώστε να μη μας «καταπιούν» οι μεγάλες. Τώρα, αναφορικά με την ενιαία τιμή κ.λπ., θα πω αρχικά ότι είναι πολύ καλό που υπάρχει και λειτουργεί και ότι καλό θα ήταν να ισχύει για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, καθώς τα μικρά βιβλιοπωλεία δεν μπορούν για κανένα λόγο να κάνουν τις εκπτώσεις που θα βρείτε στα μεγάλα. Αλλά αν προχωρήσουμε αυτή τη συζήτηση, θα πρέπει να αρχίσουμε να μιλάμε για τον καπιταλισμό, το ελεύθερο εμπόριο κ.λπ. κ.λπ.
Πολλά μικρά, ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία, για παράδειγμα στις ΗΠΑ, κατάφεραν να αντεπιτεθούν όχι μόνο ως επιχειρήσεις, αλλά και ως «μικρές κοινότητες» που προσφέρουν κοινωνικό έργο, στήριξη σε μειονότητες και ευάλωτες ομάδες, ιδιαίτερες εκδόσεις – με λίγα λόγια, να προσφέρουν αυτό που δεν μπορούν εκείνοι που «θέλουν να αποικίσουν το φεγγάρι» – βλ. Amazon. Θα μπορούσε να λειτουργήσει και εδώ αυτό;
Αν και σε κάθε περίπτωση τα μεγέθη είναι διαφορετικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι, ναι, τα μικρά βιβλιοπωλεία μπορούν και όντως προσφέρουν αυτά που δεν μπορούν οι μεγάλοι. Το πιο σημαντικό, κατά τη γνώμη μου, είναι τόσο το χτίσιμο μιας κοινότητας βιβλιόφιλων όσο και το να είσαι μέρος της τοπικής κοινότητας με αυτιά και μάτια ανοιχτά στα θέματα που απασχολούν τη γειτονιά και τους ανθρώπους της, αλλά και για πιο κεντρικά ζητήματα, με σημείο εκκίνησης τη γειτονιά. Εδώ, στα Πετράλωνα, νομίζω ότι η κοινότητα λειτουργεί κι εμείς είμαστε μέρος της, τόσο ως βιβλιοπώλισσες όσο και ως κάτοικοι και ως μαμάδες – με όλους τους μικρούς και μεγάλους μας ρόλους.
Το βιβλιοπωλείο μέσα στη γειτονιά ή η γειτονιά μέσα στο βιβλιοπωλείο;
Πώς είναι να περνάς πολλές ώρες της μέρας ανάμεσα στα βιβλία. Στους περισσότερους ρομαντικούς βιβλιόφιλους –και σε εμένα– φαντάζει μικρός παράδεισος. Εντάξει, βγάζουμε έξω από την εξίσωση τις πρακτικές δυσκολίες.
Είναι ένας μικρός εργασιακός παράδεισος – αυτό δεν χωράει καμία αμφιβολία. Αν ωστόσο είσαι εσύ αυτή που έχει το βιβλιοπωλείο και άρα πρέπει να ασχοληθείς με τις παραγγελίες, τις επιστροφές, τα τιμολόγια, τις πληρωμές και τις συναντήσεις/συνεννοήσεις με τους εκδότες ή τους πωλητές τους, παράλληλα με την οργάνωση των εκδηλώσεων και τα σόσιαλ μίντια, μάλλον δεν διαβάζεις όσο θα ήθελες ή όσο είχες φανταστεί.
Ειναι ένα μέρος όμως όπου χαίρεσαι το κάθε λεπτό. Όλες και όλοι, για κάποιο λόγο, είμαστε καλύτερες/οι όταν βρισκόμαστε μέσα στο βιβλιοπωλείο! Επίσης είναι υπέροχο να βλέπεις παιδιά μετά το σχολείο να μπαίνουν με φόρα μέσα και να κατευθύνονται στα ράφια με τα παιδικά για να ξεφυλλίσουν τα μκρότερα ή να διαβάσουν τα μεγαλύτερα.
Συνδυάζεται η δημοσιογραφία με το βιβλιοπωλείο; Αλληλοτροφοδοτούνται; Και δεν εννοώ μόνο οικονομικά.
Ως δημοσιογράφος-βιβλιοπώλισσα και σχολιάζοντας τις πρώτες μέρες μου στο βιβλιοπωλείο πριν από δύο και κάτι χρόνια που άνοιξε το Μπερλίν, είπα σε μια συνάδελφο ότι εδώ έρχονται τα θέματα και σε βρίσκουν! Τόσο πολύ κόσμο που γνωρίζεις και τόσο πολλές ιστορίες που ακούς, αρκεί να βρίσκεσαι στο βιβλιοπωλείο, να μιλάς και να γράφεις. Εντάξει, το πρόβλημα σε όλο αυτό είναι κυρίως ο χρόνος που δεν είναι ποτέ αρκετός, ειδικά αν εκτός από δουλειά έχεις και δύο παιδιά στο σχολείο.
Συνδυάζεται, πάντως, και μπορεί μάλιστα να έχει και ωραίο αποτέλεσμα – σε μια προσαρμοσμένη θεματολογία ασφαλώς. Δεν μπορείς, ας πούμε, να κάνεις ταξιδιωτικό από το βιβλιοπωλείο. Εγώ που συνεχίζω και το κάνω πού και πού –καθώς είναι και ένα από τα βασικά ρεπορτάζ μου– φροντίζω να μπορώ να φεύγω για λίγες μέρες 2-3 φορές τον χρόνο. Για το οικονομικό, δεν χρειάζεται να πούμε κάτι. Δύσκολα εδώ, δύσκολα κι εκεί – ειδικά αν δουλεύεις freelance. Άλλη τεράστια συζήτηση.
Έκλεισε την περασμένη χρονιά ένα εμβληματικό μικρό βιβλιοπωλείο της πόλης. Πριν ένα μήνα μάθαμε και για άλλο ένα. Μπορεί ένα μικρό βιβλιοπωλείο να κερδίσει το στοίχημα;
Με αμέτρητη προσωπική δουλειά, με σύνεση στα οικονομικά, με κουράγιο, με εξαιρετική ψυχραιμία και οπωσδήποτε με τη στήριξη του κοινού που, ενώ ξέρει ότι θα πάρει τα βιβλία του πιο ακριβά από ό,τι θα τα έβρισκε στα κεντρικά βιβλιοπωλεία, θα επιλέξει το μικρό της γειτονιάς του. Επίσης, με πολλες εκδηλώσεις –σαν δευτερη δουλειά, ας πουμε– και με ουσιαστική συμμετοχή στην τοπική κοινότητα. Τα είπαμε και παραπάνω.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
