Όταν καταναλώνουμε τη φρίκη του πολέμου ως ψηφιακή εικόνα από την άνεση του καναπέ μας, ο πόνος κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα ακόμη αποστασιοποιημένο θέαμα. Η συνέντευξη του σπουδαίου φωτογράφου Sir Don McCullin έρχεται να διαταράξει ακριβώς αυτό, τον εφησυχασμό της απόστασης.
Με αφορμή τα εγκαίνια της έκθεσης «Life, Death and Everything in Between» στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων, στο πλαίσιο του Athens Photo World 2026, είχα την ευκαιρία να βρεθώ στον ίδιο χώρο με έναν από τους σημαντικότερους φωτορεπόρτερ του 20ού και του 21ου αιώνα.
Οι φωτογραφίες του Don McCullin, απλωμένες στον εκθεσιακό χώρο, λειτουργούσαν σαν σιωπηλές μαρτυρίες πολέμων, ανθρωπιστικών κρίσεων και κοινωνικών ανισοτήτων που σημάδεψαν τη σύγχρονη ιστορία.
Η συνέντευξη που μας παραχώρησε μεγέθυνε, στην ουσία τους, τα όσα βλέπαμε, οι φωτογραφίες έπαψαν να αναπαριστούν απλώς ένα γεγονός, καθώς ενσάρκωναν πλέον την ίδια τη διαδικασία καταβύθισης του φωτογράφου στον πόνο. Γιατί, όπως λέει ο ίδιος, «η φωτογραφία δεν είναι απλώς να βλέπεις, είναι να αισθάνεσαι. Αν δεν νιώθεις αυτό που βλέπεις, δεν θα μπορέσεις ποτέ να κάνεις και τους άλλους να το νιώσουν».
Με τις δικές του λέξεις, αυτές οι σιωπηλές μαρτυρίες μετουσιώθηκαν από σύμβολα, τεκμήρια ή ντοκουμέντα σε μια πραγματικότητα που πάλλεται, που θρυμματίζει την αυταρέσκεια της ασφάλειάς μας, που μας υπενθυμίζει ότι η ίδια τραγωδία εκτυλίσσεται και σήμερα μπρος στα μάτια μας.
Γεννημένος τον Οκτώβριο του 1935 στη βόρεια πλευρά του Λονδίνου, ο McCullin μεγάλωσε σε περιβάλλον εργατικών κατοικιών, μέσα σε φτώχεια και βία. Παρά τις δυσκολίες, χωρίς ιδιαίτερη εκπαίδευση και αντιμετωπίζοντας δυσλεξία, κατάφερε να ακολουθήσει μια εντυπωσιακή πορεία στη φωτογραφία.
Ξεκίνησε επαγγελματικά το 1959, όταν μια φωτογραφία του δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα The Observer. Από τότε κατέγραψε με τον φακό του πολέμους και ανθρωπιστικές κρίσεις σε περιοχές όπως το Βιετνάμ, την Μπιάφρα, τον Λίβανο, τη Βόρεια Ιρλανδία και την Κύπρο.
Έκτοτε έχει εκδώσει σημαντικά φωτογραφικά βιβλία και έχει τιμηθεί με διεθνή βραβεία, ενώ το 1993 έγινε ο πρώτος φωτορεπόρτερ που έλαβε τον τίτλο «Commander of the Order of the British Empire». Το έργο και η ζωή του έχουν αποτυπωθεί και στο ντοκιμαντέρ «McCullin» (2012), το οποίο ήταν υποψήφιο για βραβείο BAFTA.
Σήμερα, στα 90 του χρόνια και με τον τίτλο του «sir», θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους φωτορεπόρτερ παγκοσμίως.
Πίσω από τον τίτλο και την αναγνώριση, ωστόσο, διακρίνεται πάντα ο άνθρωπος που έζησε τη μυρωδιά του θανάτου, τον ήχο της απώλειας και τη σκόνη της φτώχειας. Εκείνος που ακόμα και στα τοπία της βρετανικής φύσης −που διαδέχθηκαν τα πεδία των μαχών− συνεχίζει να αναζητά και να καταγράφει την αιώνια σύγκρουση ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι. Αλλά και να υπενθυμίζει πώς αυτά τα δύο συνυπάρχουν ακόμα και στην πιο δύσκολη συνθήκη.
Πολλές από τις εικόνες σας έχουν γίνει σύμβολα σύγκρουσης και ανθρώπινου πόνου. Όταν τις ξαναβλέπετε σήμερα, ποια ιστορία πιστεύετε ότι δεν έχει ακόμη κατανοήσει ο κόσμος;
Έχω πάντα μια περίεργη, σχεδόν αντιφατική σχέση με το γεγονός ότι ορισμένες φωτογραφίες μου έχουν γίνει «εικονικές». Όταν μια εικόνα γίνεται σύμβολο, υπάρχει ο κίνδυνος ο κόσμος να δει μόνο την αισθητική της δύναμη και όχι την πραγματική ιστορία που κουβαλά.
Αυτό νιώθω ιδιαίτερα με τη φωτογραφία του στρατιώτη στο Βιετνάμ – τον λεγόμενο Staring Soldier. Ο κόσμος τη βλέπει ως ένα ισχυρό έργο φωτογραφίας, όμως για μένα είναι πρώτα απ’ όλα ένας άνθρωπος. Ένας άνθρωπος βαθιά τραυματισμένος ψυχικά, ένας στρατιώτης που μόλις είχε βγει από την κόλαση της μάχης.
Η εικόνα του συμβολίζει πλέον πολλά περισσότερα από τον ίδιο. Και αναρωτιέμαι συχνά αν αυτό είναι καλό ή κακό. Ίσως μερικές φορές το σύμβολο να επισκιάζει την πραγματική ιστορία. Οι άνθρωποι ξεχνούν γρήγορα και η ιστορία δεν διδάσκεται όπως θα έπρεπε. Φοβάμαι ότι έτσι χάνεται η ουσία. Ότι κάθε πόλεμος είναι τελικά μια ιστορία ανθρώπινου πόνου.
Κοιτώντας τις πρώτες σας δουλειές –από τη ζωή στους δρόμους του Λονδίνου μέχρι τις πόλεις του πολέμου– ποια φωτογραφία αποτέλεσε σημείο καμπής στον τρόπο με τον οποίο «βλέπατε» τον κόσμο;
Αν γυρίσω πίσω στην αρχή της καριέρας μου, θα έλεγα ότι πήρα το πρώτο πραγματικό μάθημα στους δρόμους του Λονδίνου. Μεγάλωσα μέσα στη φτώχεια και όταν άρχισα να φωτογραφίζω στο East End, στο Spitalfields, συνάντησα ανθρώπους που ζούσαν στο περιθώριο – άστεγους, ξεχασμένους από την κοινωνία.
Εκεί έμαθα να κοιτάζω τον άνθρωπο με προσοχή και σεβασμό. Όμως η πραγματική καμπή ήρθε όταν πήγα στην Κύπρο το 1964. Εκεί φωτογράφισα μια μητέρα που έκλαιγε, την οποία κρατούσε ο γιος της στηρίζοντάς την. Εκείνη η στιγμή με συγκλόνισε.
Δεν είχε σχέση με πολιτική ή με το ποιος είχε δίκιο στον πόλεμο. Ήταν καθαρός ανθρώπινος πόνος. Τότε κατάλαβα ότι η φωτογραφία μπορεί να μιλήσει για κάτι βαθύτερο από τα γεγονότα – μπορεί να μιλήσει για την κοινή ανθρώπινη εμπειρία της απώλειας και της αγάπης.
«Βρέθηκα μπροστά σε μια ομάδα χριστιανών μαχητών που έπαιζαν λαούτο, σχεδόν γιορτινά, ενώ δίπλα τους βρισκόταν το νεκρό σώμα ενός μικρού Παλαιστίνιου κοριτσιού. Η αντίθεση ήταν σοκαριστική».
Έχετε πει ότι η φωτογραφία δεν είναι μόνο «να βλέπεις, αλλά να αισθάνεσαι». Υπήρξε μια στιγμή που μια εικόνα σας άλλαξε βαθιά ως άνθρωπο;
Πάντα έλεγα ότι η φωτογραφία δεν είναι απλώς να βλέπεις, είναι να αισθάνεσαι. Αν δεν νιώθεις αυτό που βλέπεις, δεν θα μπορέσεις ποτέ να κάνεις και τους άλλους να το νιώσουν. Κάποια στιγμή στον Λίβανο έζησα μια σκηνή που με σημάδεψε βαθιά.
Βρέθηκα μπροστά σε μια ομάδα χριστιανών μαχητών που έπαιζαν λαούτο, σχεδόν γιορτινά, ενώ δίπλα τους βρισκόταν το νεκρό σώμα ενός μικρού Παλαιστίνιου κοριτσιού. Η αντίθεση ήταν σοκαριστική. Η μουσική ήταν όμορφη, σχεδόν μαγευτική, αλλά η πραγματικότητα γύρω της ήταν τραγική.
Εκείνη τη στιγμή σκέφτηκα, κάτι εδώ είναι πραγματικά λάθος. Πώς μπορεί η ομορφιά να συνυπάρχει με τον θάνατο; Εκείνη η εμπειρία άναψε μέσα μου μια φωτιά. Με έκανε να καταλάβω ότι η δουλειά μου δεν ήταν απλώς να καταγράφω γεγονότα, αλλά να αποκαλύπτω αυτές τις οδυνηρές αντιφάσεις της ανθρώπινης φύσης.
Υπάρχει κάποια φωτογραφία της οποίας η αθέατη ιστορία εξακολουθεί να σας στοιχειώνει;
Υπάρχουν πολλές εικόνες που κουβαλάω μέσα μου, αλλά υπάρχει μία που δεν μπορώ σχεδόν να κοιτάξω. Είναι η φωτογραφία ενός μικρού αλμπίνου αγοριού στην Μπιάφρα, την περίοδο του λιμού το 1969. Το παιδί ήταν εξαντλημένο από την πείνα, τόσο εύθραυστο που έμοιαζε σχεδόν διάφανο.
Όταν το φωτογράφισα, με άγγιξε. Δεν ζητούσε τίποτα συγκεκριμένο, μόνο ανθρώπινη επαφή. Εκείνη τη στιγμή ένιωσα ένα τεράστιο βάρος. Εγώ μπορούσα να φύγω. Εκείνος όχι. Είχα τότε παιδιά περίπου στην ίδια ηλικία και αυτό έκανε την εμπειρία ακόμη πιο δύσκολη.
Για χρόνια δεν μπορούσα να εκτυπώσω αυτή τη φωτογραφία στον σκοτεινό θάλαμο. Κάθε φορά που την έβλεπα, ένιωθα σαν να ξαναβρίσκομαι εκεί. Αυτή είναι η σκληρή πλευρά της φωτοδημοσιογραφίας. Πολλές φορές παίρνεις περισσότερα από όσα μπορείς να επιστρέψεις.
Ποια κοινή συναισθηματική γραμμή ενώνει όλο το έργο σας;
Αν κοιτάξω όλο το έργο μου, από τον πόλεμο μέχρι τα τοπία, βλέπω πάντα την ίδια αλήθεια. Το φως και το σκοτάδι συνυπάρχουν. Στον πόλεμο είδα απίστευτο πόνο, αλλά και στιγμές μεγάλης καλοσύνης. Άνθρωποι βοηθούσαν ο ένας τον άλλο μέσα στο χάος.
Αυτές οι στιγμές ανθρωπιάς ήταν συχνά εξίσου δυνατές με τη βία. Από την άλλη πλευρά, πάντα αναζητούσα και την ομορφιά. Ο κόσμος έχει πολλή ομορφιά, ακόμη και στα πιο απρόσμενα μέρη. Μπορεί να είναι μια χειρονομία, ένα βλέμμα, ένα γέλιο.
Στη Βρετανία, όταν φωτογράφιζα την καθημερινή ζωή της εργατικής τάξης, υπήρχαν πολλές στιγμές που μπορούσαν ακόμη και να κάνουν τον θεατή να χαμογελάσει. Νομίζω ότι αυτό είναι το νήμα που ενώνει τα πάντα στη δουλειά μου. Η προσπάθεια να δείξω την πλήρη ανθρώπινη εμπειρία: τον πόνο, αλλά και την αξιοπρέπεια, την ελπίδα και τη χαρά.
Υπήρξε στιγμή που διαφωνήσατε με τις επιλογές των συντακτών για το ποιες φωτογραφίες θα δημοσιευτούν;
Στη διάρκεια της καριέρας μου στάθηκα αρκετά τυχερός. Όταν συνεργαζόμουν με εφημερίδες, όπως το Sunday Times Magazine, είχα συχνά τη δυνατότητα της άποψης για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονταν οι φωτογραφίες μου. Αυτό δεν ήταν πάντα αυτονόητο για έναν φωτορεπόρτερ.
«Για μένα η φωτογραφία δεν ήταν ποτέ τρόπαιο. Ήταν μια μαρτυρία, και έπρεπε να αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα».
Οι συντάκτες πράγματι έχουν μεγάλη δύναμη, γιατί μέσα από τις επιλογές τους διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε την ιστορία. Προσωπικά, προσπαθούσα πάντα να υπερασπίζομαι την αλήθεια της εικόνας. Δεν ήθελα οι φωτογραφίες να χρησιμοποιούνται απλώς για εντυπωσιασμό.
Πίσω από κάθε εικόνα υπάρχει ένας άνθρωπος, μια ζωή, μια τραγωδία. Η ευθύνη μας είναι να σεβόμαστε αυτή την πραγματικότητα. Για μένα η φωτογραφία δεν ήταν ποτέ τρόπαιο. Ήταν μια μαρτυρία, και έπρεπε να αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα.
Αν η πιο διάσημη φωτογραφία σας μπορούσε να σας μιλήσει σήμερα, τι θα σας έλεγε;
Νομίζω ότι θα μου θύμιζε κάτι πολύ απλό αλλά σημαντικό: ότι, η εικόνα ανήκει πρώτα στον άνθρωπο που βρίσκεται μέσα της. Όχι στον φωτογράφο. Για παράδειγμα, η φωτογραφία του στρατιώτη στο Βιετνάμ έχει ταξιδέψει σε όλο τον κόσμο. Έχει γίνει σύμβολο του πολέμου.
Για μένα, όμως, θα είναι πάντα ένας άνθρωπος που είχε μόλις βιώσει κάτι τρομερό. Αν η φωτογραφία μπορούσε να μου μιλήσει, ίσως να έλεγε: «Μην ξεχνάς γιατί την τράβηξες». Δεν την τράβηξα για τη φήμη ή για την ιστορία της φωτογραφίας. Την τράβηξα γιατί εκείνη τη στιγμή έβλεπα μπροστά μου την αλήθεια του πολέμου. Και αυτή η αλήθεια ήταν χαραγμένη στο πρόσωπο ενός ανθρώπου.
Πώς συνδέονται τα ήρεμα τοπία που φωτογραφίζετε σήμερα με τις εμπειρίες των πολέμων που έχετε καταγράψει;
Τα τελευταία χρόνια έχω στραφεί όλο και περισσότερο στη φωτογραφία τοπίου, ιδιαίτερα στην αγγλική ύπαιθρο όπου ζω. Για πολλούς αυτό φαίνεται σαν μια τεράστια αλλαγή ύστερα από δεκαετίες πολέμου. Για μένα όμως υπάρχει μια βαθιά σύνδεση.
Όταν φωτογραφίζω ένα χειμωνιάτικο τοπίο με γυμνά δέντρα και έναν σκοτεινό ουρανό που ανοίγει από το φως, βλέπω πάλι αυτή τη σύγκρουση ανάμεσα στο σκοτάδι και στο φως. Το τοπίο αποκαλύπτει τον εαυτό του καλύτερα τον χειμώνα, όταν όλα είναι γυμνά και ειλικρινή.
Κατά κάποιο τρόπο, αυτά τα τοπία είναι μια μορφή εξομολόγησης. Έπειτα από τόσα χρόνια, βλέποντας τον ανθρώπινο πόνο, ένιωσα την ανάγκη να κοιτάξω κάτι πιο σιωπηλό. Όμως ακόμη και εκεί υπάρχει ένταση, δραματικότητα, αίσθηση αλήθειας. Ίσως τελικά η φωτογραφία μου να ήταν πάντα για το ίδιο πράγμα: πώς το φως και το σκοτάδι συνυπάρχουν στον κόσμο.
- Η έκθεση φωτογραφιών του sir Don McCullin «Life, Death and Everything in Between» στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων, που έγινε στο πλαίσιο του Athens Photo World 2026, ολοκληρώθηκε στις 12.3.2026.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Το Εικαστικό Ταξίδι της Valentina Bartolini
Όσκαρ σε Πολιτικά Ταραγμένους Καιρούς
Γεωργία Πανάκια: «Το Ζητούμενο Είναι η Καθαρότητα της Πρόθεσης»
