Θα γνωρίζετε για το Άλογο της Κέρκυρας που έπεσε νεκρό, πιθανότατα εξαντλημένο και, όπως φαίνεται από μαρτυρίες, μαστιγωμένο για να υπακούσει και να συνεχίσει τη βόλτα με την άμαξα που έσερνε.
Με πικρία για την εικόνα που έκανε τον γύρο των ΜΜΕ και σε μια προσπάθεια να κατανοήσω τα πιο ταπεινά ένστικτα του ανθρώπου, θα ήθελα να βρω απάγκιο στην τέχνη και την ιστορία.
Τα ζώα, είτε συντροφιάς είτε άγρια, έχουν συνδεθεί με τον άνθρωπο από την αρχαιότητα. Πρόχειρα να κάνω μνεία στην αρκούδα, τον σκύλο, τη γάτα και το άλογο. Προφανώς και το λιοντάρι, τα αμνοερίφια, τα διάφορα πουλιά και πόσα ακόμα.
Ειδικότερα για το άλογο, η εξημέρωσή του φαίνεται να συνέβη κοντά στο 4000 π.Χ. Για να καταλάβετε, μιλάμε για ένα ζώο που μπορεί να ζυγίζει 700-1.000 κιλά, ζει 35-40 χρόνια και μπορεί να αναπτύξει ταχύτητες πάνω από 80 χλμ. την ώρα.
Απόλυτα χρήσιμο στον άνθρωπο, ειδικά για τη μεταφορά του ίδιου και των διάφορων αγαθών. Εδώ ας βάλουμε και την πρώτη πολιτισμική-ανθρωπολογική πινελιά: αυτό που είναι απόλυτα χρήσιμο, λαμβάνει μυθολογικές-θεϊκές ιδιότητες. Γίνεται αστερισμός, φοράει φτερά και μεταμορφώνεται σε Πήγασο, μεταφέρει κεραυνούς στην υπηρεσία των θεών, όπως υπηρετεί και την Ηώ, τις Μούσες, τις Αμαζόνες. Οι Έλληνες, οι Ρωμαίοι, οι Άραβες, οι Σκύθες, οι Εβραίοι και άλλοι λαοί θα εντάξουν πολύ ψηλά στην πολιτισμική τους κλίμακα το άλογο.
Το άλογο θα χρησιμοποιηθεί σε πολεμικές επιχειρήσεις σε όλο τον κόσμο μέχρι και τον 20ό αιώνα. Ενδεικτικά αναφέρω κάποιες περιπτώσεις ιδιαίτερα συμβολικές που μου έρχονται στο μυαλό με μια πρώτη αναζήτηση στις προσλαμβάνουσές μου.
Φυσικά, ο θρυλικός Βουκεφάλας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, τον οποίο μόνο ο μεγάλος στρατηλάτης κατάφερε να δαμάσει κατά τον μύθο [;]. Το 1227, σε μια από τις πολλές εκστρατείες του, ο Τζένγκις Χαν έπεσε από το άλογό του και ξεψύχησε λίγο αργότερα. Και πάλι στη μυθολογία, ας θυμηθούμε τα άλογα του Αχιλλέα, τον Ξάνθο και τον Βάλιο, που θρήνησαν τον Πάτροκλο – εννοείται ότι και τα δύο ήταν αθάνατα. Έφιπποι έμπαιναν στις κατακτημένες πόλεις και οι επικεφαλής των στρατευμάτων σε ένδειξη γοήτρου και δύναμης, όπως στη Θεσσαλονίκη το 1912.
Κάνοντας ένα πέρασμα από την τέχνη και με τη σκέψη ότι οι κανόνες είναι για να σπάνε, θεωρητικά στη γλυπτική η στάση του αλόγου –και ειδικά τα πόδια του– μας δείχνουν από τι πέθανε ο καβαλάρης του. Θα βρούμε, όμως, πολλά αγάλματα που τα δύο πόδια του αλόγου στον αέρα δεν υποδηλώνουν απαραίτητα τον χαμό του στη μάχη. Στη γλυπτική και τη ζωγραφική, η ανάγκη να «οπτικοποιηθεί η δύναμη» είναι εφικτή χάρη στον όγκο του αλόγου και το μεγαλείο του κορμιού του.
Συλλογίζομαι επίσης ότι τα άλογα είναι τα μόνα ζώα που αγωνίζονται στις Ολυμπιάδες. Αλλά και εκτός των Ολυμπιακών Αγώνων, μόνο οι ιππικοί αγώνες συσχετίζουν τον άνθρωπο άμεσα με κάποιο ζώο. Υπάρχει το πόλο με άλογα, οι ιπποδρομίες, όπου το ζώο χρησιμοποιείται πραγματικά ως «μηχάνημα», τις οποίες βρίσκω θλιβερές πλέον, αλλά και οι αγώνες με εμπόδια ή οι αγώνες επίδειξης.
Πάω πάλι στην τέχνη, στη μουσική, στα βιβλία και στον κινηματογράφο. Τα παραδείγματα αναρίθμητα. Είμαι βέβαιος ότι θα ανασύρετε εικόνες από βιβλία, στίχους ή σκηνές, ίσως από τον «Γητευτή των Αλόγων». Εγώ θα σας πάω στον Νίκο Καββαδία και στο διήγημά του «Στο Άλογό μου», όπου γράφει στο νεκρό πλέον άλογό του, το οποίο έχασε τις μαύρες μέρες του πολέμου το 1940. Αν θέλετε, έχουμε και τον Ροσινάντε, το κοκκαλιάρικο άλογο του Δον Κιχώτη.
Ο Κωστής Παλαμάς θα γράψει στις «Στροφές για το Άλογο»:
Του αλόγου ψέλνω ευλαβικά το σαν ιερό κοντάκι.
Κύριος αφότου ο άνθρωπος γιομίζει σε, Οικουμένη,
τ’ άλογο, των παραμυθιών το τίμιο νοητάκι,
ζει με τον άνθρωπο ένα αυτό κι ένα μ’ αυτόν πεθαίνει.
Από εκεί θα σας μεταφέρω στην ποπ κουλτούρα της αγαπημένης και πανέξυπνης Ντόλυ του Λούκυ Λουκ (φήμες λένε ότι ήταν αρσενικό), αλλά και στην «Ουρά του Αλόγου» του Γιάννη Χαρούλη, στον Μπιθικώτση με το «Αμάξι με τα δύο Άλογα», το άσπρο και το μαύρο. Τη ζωή και τον θάνατο. Φυσικά, οι ταινίες όπου τα άλογα καλπάζουν, συντροφεύουν, κουβαλούν, κατανοούν και σιωπούν ή πεθαίνουν είναι αμέτρητες. Από τα γουέστερν μέχρι τις κωμωδίες, τις πολεμικές και τις ρομαντικές ταινίες.
Μιλώντας, όμως, για τη ζωή και τον θάνατο, να αναφέρω και τη θεραπευτική ιππασία, που συστήνεται για πολλές παθήσεις. Ο ορισμός της λέει πως «Η θεραπευτική ιππασία είναι η εφαρμογή ιππασίας για άτομα με αναπηρία, με βασικό σκοπό την αποκατάσταση (κινητική, κοινωνική, κ.λπ.) του ασθενούς και τη βελτίωση της υγείας και της ζωής του. Το άλογο στην περίπτωση αυτή γίνεται θεραπευτικό μέσο. Εφαρμόζεται κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όπως ειδικά εκπαιδευμένα άλογα, ειδικά διαμορφωμένο περιβάλλον, εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό, ειδικό εξοπλισμό».
Κάνω μια ακόμα συσχέτιση του αλόγου με κάτι τόσο εμβληματικό για τις ζωές μας: το αυτοκίνητο. Όχι μόνο τυπικά μετράμε με ιπποδύναμη την ισχύ του, αλλά και οι ονομασίες πολλών μοντέλων έχουν ονόματα από ράτσες αλόγων: Pony, Mustang, Polo και φυσικά Ferrari.
Επιστρέφω στην τέχνη, καθώς είναι το καταφύγιό μου. Το 1971, τον Mick Jagger ούτε τα «Άγρια Άλογα» δεν μπορούν να τον σύρουν μακριά από την αγαπημένη του. Λίγα χρόνια νωρίτερα, ο Jim Morrison θα γράψει το τρομακτικό Horse Latitudes. Υπάρχουν διαφορετικές εξηγήσεις για αυτή την έκφραση που σχετίζεται με ένα σημείο του ωκεανού όπου η νηνεμία δημιουργούσε περίεργες καταστάσεις. Ο Morrison θα μείνει στο γεγονός της ρίψης των αλόγων στη θάλασσα για να πεθάνουν, πιθανότατα γιατί δεν επαρκούσε το νερό για ανθρώπους και ζώα.
Επιστρέφω στον λόγο για τον οποίο έγραψα αυτό το άρθρο, ώστε να κατανοήσουμε ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται και μια πιθανή κατάρρευση των πολιτισμικών αξιών σχετίζεται με τη συμπεριφορά μας απέναντι και στα ζώα. Σχετίζεται με την ανύπαρκτη ευαισθησία μας, με τη νοοτροπία του κατέχειν και μια ακολουθία πράξεων που ξυπνάνε το θηρίο που λέγεται άνθρωπος.
Στις 3 Ιανουαρίου 1889, ο Friedrich Nietszche θα βγει από το σπίτι που έμενε στο Τορίνο. Θα αντικρίσει τον οδηγό μιας άμαξας, ο οποίος προσπαθούσε να μετακινήσει το άλογό του που είχε πεισμώσει. Άρχισε να το μαστιγώνει οδηγώντας τον Nietszche να τρέξει και να αγκαλιάσει το άλογο, ξεσπώντας σε λυγμούς. Λέγεται ότι ήταν η αρχή της πνευματικής του κατάρρευσης. Στα επόμενα δέκα χρόνια, μέχρι τον θάνατό του, το μυαλό του δεν θα επιστρέψει ποτέ πίσω και θα βυθιστεί στην παράνοια και τη σιωπή.
Το περιστατικό θα γίνει ταινία από τον Ούγγρο Bela Tarr, με τίτλο «Το Άλογο του Τορίνο», ενώ και πάλι ο Morrison στο θρυλικό The Soft Parade, το 1969, θα ολοκληρώσει το τραγούδι με μια κραυγή που ακούγεται σαν προσευχή και τους στίχους:
When all else fails
We can whip the horse’s eyes
And make them sleep
And cry
Όσο δέσμιο μοιάζει το άλογο τόσο μας θυμίζει την «ελευθερία». Ίσως γι’ αυτό, με τις αξίες μας να καταρρέουν, το μαστιγώνουμε μέχρι θανάτου. Μαστιγώνουμε τον εαυτό μας!
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
O Όμηρος «Τραγουδάει» και για τα Παιδιά
Ο «Θησαυρός της Βαγίας» σε Graphic Novel | Αυτά Είναι Καλό να Γίνονται
