Το βιβλίο «Taiwan Travelogue» της Yang Shuang-zi που κέρδισε φέτος το βραβείο Booker μοιάζει με καθρέφτη του σήμερα κι ας διαδραματίζεται η ιστορία του στην Ταϊβάν του 1938, εποχή ιαπωνικής κατοχής για το νησί. Μεταξύ γαστρονομικής περιήγησης και ενός ρομάντσου, καταφέρνει να συνθέσει μια πολιτική και πολιτισμική ακτινογραφία που συνδέεται άμεσα με την ταυτότητα της Ταϊβάν και, συνακόλουθα, με τις σημερινές γεωπολιτικές προκλήσεις.
Στο βιβλίο, μια διάσημη Γιαπωνέζα συγγραφέας, η Chizuko, επισκέπτεται την Ταϊβάν την περίοδο της ιαπωνικής αποικιοκρατίας και προσλαμβάνει ως διερμηνέα και ξεναγό τη νεαρή Ταϊβανέζα Chih-hui. Οι δυο τους ξεκινούν ένα σιδηροδρομικό ταξίδι στο νησί, όπου κάθε στάση οργανώνεται γύρω από το φαγητό: τοπικές γεύσεις, αγορές, τραπέζια, τελετουργίες φιλοξενίας και μικρές καθημερινές απολαύσεις.
Στη διάρκεια του ταξιδιού αναπτύσσεται ανάμεσά τους μια έντονη, «απαγορευμένη», αλλά βαθιά άνιση σχέση: η Γιαπωνέζα συγγραφέας αναζητά τις «εξωτικές» γεύσεις του νησιού, όμως συχνά τις κρίνει μέσα από τα –υποτιθέμενα ανώτερα– ιαπωνικά γαστρονομικά και αισθητικά πρότυπα. Από την άλλη, η Ταϊβανέζα ξεναγός χρησιμοποιεί την τοπική κουζίνα για να δείξει τη δική της ταυτότητα και την ιδιαιτερότητα του τόπου της, να πει: «έχουμε δική μας ιστορία, δικό μας πολιτισμό, δικές μας γεύσεις».
Γραμμένο στα Μανδαρινικά, αλλά διανθισμένο με στοιχεία της ταϊβανέζικης hokkien και των ιαπωνικών, το βιβλίο καθιστά την ίδια τη γλώσσα πολιτική θέση – όπως οι Ιάπωνες επιχείρησαν να περιορίσουν τις τοπικές διαλέκτους, έτσι και σήμερα το Πεκίνο επιμένει στην ύπαρξη μίας και μόνης «επίσημης» κινεζικής κουλτούρας και γλώσσας.
Όταν ρώτησαν τη Lin King, η οποία μοιράστηκε με τη συγγραφέα το βραβείο για τη μετάφρασή του στα αγγλικά, πώς πιστεύει ότι η μεταφρασμένη λογοτεχνία βοηθά τους αναγνώστες να δουν πέρα από τα γεωγραφικά όρια, και γιατί αυτό είναι αυτό σημαντικό, απάντησε: «Για μένα, η καλύτερη μορφή ταξιδιού είναι με έναν φίλο που γνωρίζει καλά τον προορισμό μας και μπορεί να μας προσφέρει πλαίσιο, σχολιασμό και ιστορίες. Η μεταφρασμένη λογοτεχνία είναι σαν ένας τέτοιος φίλος. Με τις γεωπολιτικές εντάσεις να αυξάνονται παντού, το ταξίδι μέσω της μετάφρασης γίνεται ακόμη πιο σημαντικό για την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης πέρα από τα σύνορα».
Η Ταϊβάν βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο μιας από τις πιο επικίνδυνες γεωπολιτικές εντάσεις του πλανήτη. Το βιβλίο, που θα μεταφραστεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Βακχικόν, ίσως αποδειχθεί ένας τέτοιος «καλός φίλος». Αλλά μέχρι να το ξεφυλλίσουμε, ας χαρτογραφήσουμε σε έναν δεκάλογο τη χώρα: σπαράγματα της ιστορίας της, αλλά και εκείνα τα πώς και τα γιατί που την έχουν τοποθετήσει στο επίκεντρο της πολιτικής σκακιέρας.
- Αυτοδιοικούμενη και πυκνοκατοικημένη: H Ταϊβάν έχει στα βόρεια την Κίνα και την Ιαπωνία (ανατολικά και δυτικά αντίστοιχα) και νότια τις Φιλιππίνες. Η επίσημη ονομασία της είναι Δημοκρατία της Κίνας (ROC). Είναι ένα αυτοδιοικούμενο νησιωτικό κράτος με πρωτεύουσα την Ταϊπέι και επίσημη γλώσσα τα μανδαρινικά (τα κινεζικά, δηλαδή). Έχει περίπου 23 εκατομμύρια κατοίκους σε 36.197 τετραγωνικά χιλιόμετρα – είναι από τις πιο πυκνοκατοικημένες χώρες του κόσμου. Έχει μεγάλη γεωμορφολογική ποικιλία, με βουνά, δάση, οροπέδια, πεδιάδες, και πλούσια χλωρίδα και πανίδα.
- Πύλη ελέγχου και εμπορίου: Η ίδια η θέση της Ταϊβάν στον χάρτη έχει ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία: βρίσκεται στο κέντρο μιας γραμμής νησιών (που περιλαμβάνει την Ιαπωνία και τις Φιλιππίνες) που λειτουργεί ως φυσικό «τείχος» στον Ειρηνικό Ωκεανό. Ελέγχοντας την Ταϊβάν, η Κίνα αποκτά άμεση πρόσβαση στον βαθύ Ειρηνικό Ωκεανό και μπορεί να απειλήσει τις αμερικανικές βάσεις στο Γκουάμ και τη Χαβάη. Επίσης, τα Στενά της Ταϊβάν είναι από τους πιο πολυσύχναστους ναυτιλιακούς δρόμους παγκοσμίως. Το 2022, σχεδόν το μισό του παγκόσμιου στόλου εμπορευματοκιβωτίων πέρασε από εκεί.
- Silicon Shield: Εκτός αυτού, το νησί εχει ιδιαίτερη γεωπολιτική βαρύτητα ως «Ασπίδα των Πυριτίων». Είναι ο απόλυτος κυρίαρχος στην παγκόσμια παραγωγή ημιαγωγών (μικροτσίπ), οι οποίοι είναι απαραίτητοι για τα πάντα: από τα smartphone και τα αυτοκίνητα μέχρι τα μαχητικά αεροσκάφη και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Η εταιρεία TSMC της Ταϊβάν παράγει πάνω από το 90% των πιο προηγμένων μικροτσίπ στον κόσμο.
- Αμερική made in Taiwan: Οι ΗΠΑ βασίζονται στην Ταϊβάν για τη λειτουργία της ίδιας της χώρας τους. Τα τσιπ που παράγονται στην Ταϊβάν τροφοδοτούν τα πάντα στην Αμερική – από τα iPhone, τη Silicon Valley και τους υπερυπολογιστές της Apple, της Microsoft και της Google μέχρι τα αυτοκίνητα, τα ιατρικά μηχανήματα και τα αμερικανικά οπλικά συστήματα. Αν η Κίνα καταλάβει αυτά τα εργοστάσια ή αν καταστραφούν σε έναν πόλεμο, η αμερικανική τεχνολογική βιομηχανία θα παρέλυε ακαριαία. Σύμφωνα με εκτιμήσεις οικονομολόγων, ένα τέτοιο σοκ θα κόστιζε στην παγκόσμια οικονομία περίπου 10 τρισεκατομμύρια δολάρια (σχεδόν το 10% του παγκόσμιου ΑΕΠ).
- The rest is history: Η ιστορία της Ταϊβάν είναι μια διαδοχή κυριαρχιας, μετακινήσεων και προσαρμογών. Πριν τη διεκδικήσουν αυτοκρατορίες και κράτη, το νησί κατοικούνταν επί χιλιάδες χρόνια από αυτόχθονες αυστρονησιακούς λαούς και λειτουργούσε ως χώρος επαφών ανάμεσα σε τοπικές κοινότητες, εμπόρους, ναυτικούς και μετανάστες από την κινεζική ακτή. Τον 17ο αιώνα εγκαταστάθηκαν εκεί Ολλανδοί και Ισπανοί, ώσπου ο Koxinga/Zheng Chenggong, πιστός στη δυναστεία Μινγκ και αντίπαλος των Τσινγκ, εκδίωξε τους Ολλανδούς και εγκατέστησε καθεστώς αντίστασης απέναντι στους Τσινγκ. Ωστόσο, στη συνέχεια η Ταϊβάν πέρασε υπό τη δυναστεία Τσινγκ, αλλά όχι ως πλήρως ελεγχόμενη περιοχή. Η κοινωνία του νησιού διαμορφώθηκε μέσα από συμβιώσεις και συγκρούσεις ανάμεσα σε αυτόχθονες κοινότητες, Χαν εποίκους και την αυτοκρατορική διοίκηση.
Η ιαπωνική κυριαρχία, από το 1895 έως το 1945, υπήρξε η επόμενη μεγάλη τομή. Μετά την ήττα των Τσινγκ στον Α’ Σινοϊαπωνικό Πόλεμο, η Ταϊβάν παραχωρήθηκε στην Ιαπωνία. Η περίοδος αυτή άφησε σύνθετη κληρονομιά: υποδομές, εκπαίδευση και βιομηχανική ανάπτυξη, αλλά και καταστολή, αφομοίωση και αποικιακή ιεραρχία. Μετά την ήττα της Ιαπωνίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ταϊβάν τέθηκε υπό τη διοίκηση της Δημοκρατίας της Κίνας, δηλαδή του Κουομιντάνγκ. Η μετάβαση αυτή δεν βιώθηκε από όλους ως απελευθέρωση. Το Συμβάν της 28ης Φεβρουαρίου, η βίαιη καταστολή διαμαρτυριών το 1947, αποτελεί κεντρικό τραύμα της σύγχρονης ταϊβανέζικης μνήμης.Όταν ο Chiang Kai-shek έχασε τον κινεζικό εμφύλιο από τους κομμουνιστές του Mao Zedong, η κυβέρνηση της Δημοκρατίας της Κίνας κατέφυγε στην Ταϊβάν. Για δεκαετίες, το Κουομιντάνγκ κυβέρνησε αυταρχικά υπό στρατιωτικό νόμο, ενώ το νησί απέκτησε στρατηγική σημασία για τις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και μεταμορφώθηκε οικονομικά από αγροτική σε βιομηχανική και εξαγωγική οικονομία.
Το 1979, το Κογκρέσο των ΗΠΑ ψήφισε τον Νόμο για τις Σχέσεις με την Ταϊβάν (Taiwan Relations Act). Ο νόμος αυτός υποχρεώνει νομικά την εκάστοτε αμερικανική κυβέρνηση να της παρέχει τα απαραίτητα αμυντικά όπλα για να μπορεί να αμυνθεί, καθιστώντας την υποστήριξη αυτή επίσημη κρατική πολιτική των ΗΠΑ.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, η Ταϊβάν πέρασε σε γρήγορη δημοκρατική μετάβαση. Η άρση του στρατιωτικού νόμου, η ίδρυση του Δημοκρατικού Προοδευτικού Κόμματος (DPP) και οι άμεσες προεδρικές εκλογές άλλαξαν το πολιτικό τοπίο. Η πρώτη ειρηνική εναλλαγή εξουσίας το 2000 έδειξε ότι είχε μετατραπεί από αυταρχικό αντικομμουνιστικό κράτος σε ζωντανή δημοκρατία.
Σήμερα, η Ταϊβάν βρίσκεται σε εύθραυστη ισορροπία. Δεν επιδιώκει, επισήμως, άμεση ανεξαρτησία, ούτε ένωση με την Κίνα, αλλά λειτουργεί ως de facto αυτόνομη δημοκρατία με δικούς της θεσμούς, εκλογές, κοινωνία και ταυτότητα. Το Πεκίνο επιμένει ότι αποτελεί μέρος της Κίνας και αυξάνει τη στρατιωτική και πολιτική πίεση, ενώ η Ταϊβάν επιχειρεί να διατηρήσει την αυτονομία της μέσα από διεθνείς σχέσεις, αμυντική ενίσχυση και δημοκρατική νομιμοποίηση.
- Η άτυπη κυριαρχία: Η Ταϊβάν, σήμερα, ως ανεξάρτητο κράτος με το όνομα Δημοκρατία της Κίνας, αναγνωρίζεται μόνο από 11 χώρες και το Βατικανό. Δεν αναγνωρίζεται από τις περισσότερες χώρες του Κόσμου και διεθνείς οργανισμούς, καθώς η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας τη θεωρεί επαρχία της. Η Ταϊβάν όμως διατηρεί στενές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, την Ιαπωνία, αλλά και με πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αν και όχι σε επίπεδο πρεσβειών.
- Η Ταϊβάν ως τίμημα: Η Ελλάδα, υπό το καθεστώς της Χούντα, είχε στείλει το 1972 στο Πεκίνο (αφού είχε προηγηθεί η πρώτη επίσκεψη των ΗΠΑ, εκείνη του προέδρου Nixon) τον τρίτο τη τάξει των πραξικοπηματιών Νικόλαο Μακαρέζο, με την ιδιότητα του Β’ Αντιπροέδρου της Ελληνικής Κυβέρνησης, ο οποίος συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Zhou Enlai. Το Πεκίνο ήταν πρόθυμο να προχωρήσει στη σύναψη διπλωματικών σχέσεων με την Ελλάδα, όπως και με άλλα κράτη της Δύσης, υπό την προϋπόθεση ότιθα διέκοπτε τις σχέσεις της με την τότε Δημοκρατία της Κίνας (Ταϊβάν). Τα δύο μέρη εξέδωσαν κοινό επίσημο ανακοινωθέν, σύμφωνα με το οποίο η ελληνική κυβέρνηση αναγνώριζε την κυβέρνηση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας ως τη μόνη νόμιμη κυβέρνηση της Κίνας και «λάμβανε υπόψη» τη διακήρυξη του Πεκίνου σύμφωνα με την οποία η Ταϊβάν αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα της επικράτειας της ΛΔΚ. Επιπλέον, η συμφωνία προέβλεπε την ανταλλαγή πρεσβευτών σε διάστημα έξι μηνών. Η διπλωματική αντιπροσωπεία της Ταϊβάν όφειλε να εγκαταλείψει την ελληνική επικράτεια εντός τριών μηνών και η Ελλάδα θα διέκοπτε τις «επίσημες» σχέσεις με το καθεστώς της Ταϊβάν (όχι όμως τις εμπορικές και πολιτιστικές επαφές).
- Το όριο του status quo: Τον Ιανουάριο του 2024, οι Ταϊβανέζοι επέλεξαν ως πρόεδρό τους υποψήφιο υπέρ της κυριαρχίας, τον William Lai, παγιώνοντας μια πορεία που αποκλίνει όλο και περισσότερο από την Κίνα. Η κίνηση αυτή εξόργισε το Πεκίνο, το οποίο εξέδωσε ανακοίνωση μετά τα αποτελέσματα, επιμένοντας ότι «η Ταϊβάν είναι μέρος της Κίνας». Ήταν η τρίτη νίκη σε προεδρικές εκλογές για το Δημοκρατικό Προοδευτικό Κόμμα (DPP). Ο Lai διαμήνυσε ότι προτιμά περισσότερες ανταλλαγές και διάλογο αντί για παρελκυστική στάση και σύγκρουση με το Πεκίνο. Δήλωσε επίσης ότι θα «διατηρήσει το status quo ανάμεσα στις δύο πλευρές του Στενού» –ούτε ανεξαρτησία ούτε ένωση με την Κίνα— και δεσμεύτηκε να «προστατεύσει την Ταϊβάν από τις απειλές της Κίνας».
- Το status quo στον πάγο: Με αφορμή την πρόσφατη επίσκεψή του στην Κίνα, ο Donald Trump δήλωσε σε συνέντευξή του στο Fox News: «Δεν θέλω να ανακηρύξει κανείς ανεξαρτησία… Θέλω να ηρεμήσουν (cool down). Όπως αναφέρουν τα ειδησεογραφικά μέσα, ο Xi Jinping προειδοποίησε τον Trump ότι τυχόν κακός χειρισμός του ζητήματος της Ταϊβάν θα μπορούσε να οδηγήσει σε «σύγκρουση» μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Πεκίνο, ο Trump απέφυγε δημόσια το θέμα της Ταϊβάν και αμέσως μετά έγινε γνωστό ότι ένα εξοπλιστικό πακέτο 14 δισεκατομμυρίων δολαρίων προς το νησί μπήκε (προς το παρόν) στον «πάγο».
- Παράδοση σε υψηλή ταχύτητα: Ο σύγχρονος τρόπος ζωής στην Ταϊβάν συνδυάζει υπερσύγχρονη τεχνολογία και βαθιά παράδοση. Θεωρείται μία από τις πιο προοδευτικές και ασφαλείς κοινωνίες στην Ασία. Η ζωή στις πόλεις κινείται με γρήγορους ρυθμούς, αλλά είναι σχεδιασμένη ώστε να κάνει τη ζωή των πολιτών εύκολη. Το φαγητό είναι σχεδόν «θρησκεία». Οι νυχτερινές αγορές είναι γεμάτες ζωντάνια και αποτελούν τον κύριο χώρο κοινωνικοποίησης για όλες τις ηλικίες. Η κοινωνία βασίζεται στις αρχές του Κομφουκισμού, που δίνει έμφαση στον σεβασμό των μεγαλυτέρων και στην αρμονία. Οι Ταϊβανέζοι είναι εξαιρετικά πειθαρχημένοι και αποφεύγουν τις φωνές και τις δημόσιες αντιπαραθέσεις – είναι πολύ σημαντικό να μην προσβάλεις ή φέρεις σε δύσκολη θέση κάποιον δημόσια.
Το μιντιακό περιβάλλον συγκαταλέγεται στα πιο ελεύθερα της Ασίας και είναι εξαιρετικά ανταγωνιστικό. Το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα συνεχίζει να ασκεί επιρροή μέσω αυτών, σύμφωνα με τη μη κυβερνητική οργάνωση Freedom House, η οποία προσθέτει ότι βασικοί ιδιοκτήτες μέσων ενημέρωσης έχουν σημαντικά επιχειρηματικά συμφέροντα στην Κίνα ή εξαρτώνται από διαφημίσεις κινεζικών εταιρειών, γεγονός που «τους καθιστά ευάλωτους σε πιέσεις και επιρρεπείς στην αυτολογοκρισία σε θέματα που θεωρούνται ευαίσθητα από το Πεκίνο». Τον Ιούλιο του 2022 οι χρήστες του διαδικτύου ανέρχονταν σε 22 εκατομμύρια, δηλαδή στο 96% του πληθυσμού. Η θρησκευτική ποικιλομορφία της είναι δηλωτική της ιστορίας της. Κατά κύριο λόγο, ασκούνται ο βουδισμός, ο ταοϊσμός και οι λαϊκές θρησκείες. Ωστόσο, οι περισσότεροι παραδοσιακοί τόποι λατρείας του νησιού συνδυάζουν και τις τρεις παραδόσεις.
***
Αναλύοντας το βιβλίο «Taiwan Travelogue» σε μια πρόσφατη συζήτηση, η δρ Wendy Wang, με ειδίκευση στη Σύγχρονη Κινεζική και Ιαπωνική Λογοτεχνία και την Κουλτούρα των Μέσων Ενημέρωσης, είπε:
«Η συγγραφέας αμφισβητεί μια κυρίαρχη αφήγηση σχετικά με τον “αγώνα ταυτότητας” της Ταϊβάν και το σύμπλεγμα εγκατάλειψης που προκλήθηκε από τις διαδοχικές αποικιακές εμπειρίες. Αντί να παρουσιάζει τους Ταϊβανέζους είτε ως υποτακτικούς είτε ως ορφανά, αυτό το μυθιστόρημα τους παρουσιάζει ως στρατηγικούς, πραγματιστές διαπραγματευτές μέσα στις αποικιακές σχέσεις.
Αυτή η διαπραγμάτευση συνεχίζεται και σήμερα. Εντός των συνόρων της, η κοινωνία της Ταϊβάν συμμετέχει σε μια διαρκή πολιτική δραστηριοποίηση μέσα από διαδηλώσεις στους δρόμους, κοινωνικές οργανώσεις και δράσεις προάσπισης δικαιωμάτων, όπου ο καθένας βρίσκει έναν ρόλο σε ζητήματα όπως η ισότητα στον γάμο ή η ανοικοδόμηση μετά από καταστροφές. Εκτός των συνόρων της, η Ταϊβάν παραμένει ένας πραγματιστής διαπραγματευτής που ελίσσεται στις σχέσεις της με διάφορες διεθνείς δυνάμεις. Από τα τραπέζια φαγητού της αποικιακής εποχής μέχρι τα σημερινά τραπέζια των διαπραγματεύσεων, ο λαός της Ταϊβάν εργάζεται σταθερά για να χαράξει μια πορεία που δεν είναι ούτε υποτακτική ούτε αυταρχική».
