«Δικός σου, Φραντς», υπέγραφε ο Franz Kafka τις επιστολές του προς τη μικρότερη αδερφή του Ottla. Την «πολυαγαπημένη του», εκείνη που μαζί της μοιραζόταν, συνωμοτικά, επιθυμίες, αγωνίες και απογοητεύσεις.
«Δικός σου, Φραντς», είναι και ο τίτλος της παράστασης που βασίζεται σε αυτές τις επιστολές, στη Γερμανόφωνη Ευαγγελική Εκκλησία, με τη σκηνοθετική υπογραφή του Αλέξανδρου Διαμαντή.
Ο ναός, ένα από τα πιο εμβληματικά κτίρια Bauhaus στην Αθήνα, χτισμένος ανάμεσα στο 1931 και το 1933, σε υποβάλλει αμέσως με το –μεγαλύτερο στη χώρα μας– βιτρό που ιστορεί τη ζωή του Χριστού. Πίσω, ψηλά, το εκκλησιαστικό όργανο, οργανικό στοιχείο της παράστασης, με τη συμβολή του σολίστα Χρήστου Παρασκευόπουλου. Είναι το ταιριαστό σκηνικό για να μεταφερθούμε στη ζωή του Kafka, του πιο δημοφιλούς από τους γερμανόφωνους συγγραφείς του 20ού αιώνα, και της αδελφής του Ottla – μέχρι το 1924, που έφυγε από τη ζωή, στα 41 του χρόνια.
Ο Kafka δεν έπαψε ποτέ να γράφει στην Ottla. Ήταν το μόνο πρόσωπο που εμπιστευόταν απολύτως. Στα γράμματά του αποκαλύπτεται ένας τρυφερός, υποστηρικτικός αδελφός, που συχνά εκφράζεται με χιούμορ. Ένας ωραίος συνομιλητής, μια καλή συντροφιά.
«Η Ottla με κουβαλάει στα φτερά της μέσα από έναν δύσκολο κόσμο», θα γράψει κάποτε στον φίλο του Max Brod.
Υπήρξε μια γυναίκα, ευφυής, επιφυλακτική και καλοσυνάτη. Αλλά και μια «ήσυχη επαναστάτρια», ανυπότακτη, τόσο προς τις επιταγές της αστικής κοινωνίας, στην οποία ανήκε η οικογένειά της, όσο και προς τη μικροαστική πειθαρχία του οικογενειακού της σπιτιού. Με την υποστήριξη του μεγάλου της αδελφού, αψηφώντας την επιθυμία των γονιών της, σπούδασε γεωπονία και παντρεύτηκε έναν Τσέχο Χριστιανό, τον Josef David.
Το 1942, με στόχο να προσφέρει κάποιου είδους προστασία στις δύο κόρες της και στον ίδιο, πήρε διαζύγιο. Οι μικτές οικογένειες, Εβραίων και Χριστιανών διώκονταν σκληρά από τους ναζί. Αργότερα, θα γίνει γνωστό ότι, τον Οκτώβριο του 1943, η Ottla τέθηκε εθελόντρια συνοδός μιας ομάδας παιδιών που μεταφέρονταν στο Άουσβιτς. Εκεί δολοφονήθηκε σε κρεματόριο, συνοδεύοντας πάντα την ομάδα των παιδιών.
Οι επιστολές ολοκληρώνονται πολύ πριν, την καταληκτική χρονιά της ζωής του αδερφού της. Στην παράσταση, γινόμαστε μάρτυρες και αυτού του τέλους, στις δύσκολες ημέρες της αρρώστιας, στις δοκιμασίες αλλά και στα μικρά παράθυρα στο φως. Τα μέσα λιτά, ο λόγος κυρίαρχος, χρειάζεται να σκύψεις σε αυτόν, να συλλάβεις λέξεις, προτάσεις, να πλάσεις ανθρώπους και εποχή. Πόσο δύσκολο είναι στη δική μας εποχή να μας κερδίσει ο επιστολικός λόγος;
«Είναι μια συνάντηση με τα πρόσωπα», μας απαντά στη συνέντευξή της η Μαρία Καρακίτσου. Μαζί με την Παρθενόπη Μπουζούρη και την Ηρώ Γκουλίτου στη «σκηνή», αξιοποιώντας όλο σχεδόν τον ελεύθερο χώρο του ναού, συναποτελούν τις γέφυρες που μας μεταφέρουν στον κόσμο τους, ώστε να «ξαναζήσουμε εκείνο τον διάλογο».
«Η σχέση τους αποτυπώνεται στο μεγαλύτερο μέρος των επιστολών. Υπάρχουν φράσεις ποιητικά σπαρακτικές για την αγάπη και το δέσιμό τους».
Ο περισσότερος κόσμος γνωρίζει τον Franz Kafka μέσα από τη σκοτεινή λογοτεχνική του γραφή. Η παράσταση αποκαλύπτει έναν διαφορετικό άνθρωπο; Θα φύγουμε από την παράσταση γνωρίζοντας «καλύτερα» τον Kafka;
Η παράστασή μας βασίζεται σε μια συλλογή κειμένων με προσωπικές επιστολές του Franz Kafka προς την αδελφή του Ottla κυρίως – συμπεριλαμβάνει και κάποιες προς τους γονείς του, τον συμφοιτητή του, κριτικό και λογοτέχνη Max Brod και την αρραβωνιστικιά του Felice Bauer. Σε αυτές βλέπουμε τον άνθρωπο Kafka μέσα από την τρυφερή του σχέση με τη μικρή του αδελφή, με την οποία ήταν πολύ δεμένος. Έχουν μια αφοπλιστική ειλικρίνεια αυτές οι επιστολές, ο Kafka δεν κρύβεται από την Ottla, της απευθύνεται με αγάπη, χιούμορ, της μιλάει για τα πραγματικά του συναισθήματα απέναντι στα γεγονότα, τις σχέσεις του, την αρρώστια του στο τέλος.
Θυμάμαι όταν είχα διαβάσει τη «Μεταμόρφωση», σε σχετικά νεαρή ηλικία, φανταζόμουν τον συγγραφέα της ως έναν ευαίσθητο, εύθραυστο άνθρωπο, τόσο διεισδυτικό στην ανθρώπινη ύπαρξη και τη σχέση της με τον κόσμο και την κοινωνία. Νιώθω πως τώρα τον γνώρισα καλύτερα, ενισχύοντας μου αυτή, η τωρινή μου «ανάγνωση» την αρχική μου σκέψη. Πιστεύω ότι και εσείς θα τον γνωρίσετε καλύτερα μέσα από την παράσταση.
Η μορφή της Ottla Kafka κουβαλά σπάνια δύναμη και ανθρωπιά. Αντιστέκεται στην οικογένεια, στις κοινωνικές επιταγές, ακόμα και στον ίδιο τον τρόμο της εποχής της. Πόσο επίκαιρη είναι σήμερα αυτή η «ανυπακοή»;
Θα ακουστεί παράξενο, αλλά μέσω αυτών των επιστολών έχω αγαπήσει και θαυμάσει περισσότερο την Ottla και από τον ίδιο τον Kafka. Ίσως γιατί και ο ίδιος την αγαπούσε και τη θαύμαζε τόσο πολύ. Ήταν μια πολύ δυνατή γυναίκα, μια ήρεμη υγιής προσωπικότητα. Μου δίνει την αίσθηση του ανθρώπου που αντλούσε τη δύναμή του από την καλοσύνη και την εντιμότητα, από τη βεβαιότητα της γνώσης του ποιο είναι το καλό, το σωστό, το δίκαιο, για εκείνη και τους άλλους.
Η ίδια επέλεξε μια ζωή πιο «δύσκολη» από εκείνη που ενδεχομένως θα είχε αν συμβιβαζόταν με τις επιταγές της οικογένειάς της. Αν δεν σπούδαζε, αν δεν παντρευότανε έναν Τσέχο χριστιανό χωρίς οικονομική επιφάνεια, ενώ η ίδια ήταν από εβραϊκή ευκατάστατη οικογένεια, αν δεν ζητούσε διαζύγιο από τον άντρα της για να προστατέψει τον ίδιο και τις κόρες της με αποτέλεσμα να τη στείλουν οι ναζί στο Τερεζίν (οι κόρες της την επόμενη μέρα πήγαν στο στρατόπεδο ζητώντας να την ακολουθήσουν, αλλά ευτυχώς παρέμεινα ασφαλείς), αν δεν προσφερόταν εθελοντικά να συνοδεύσει μια ομάδα παιδιών στο Άουσβιτς όπου και εξοντώθηκε μαζί τους.
Ένας καλός άνθρωπος που δεν δίστασε να πράξει το καλό και το δίκαιο για τους άλλους θυσιάζοντας ακόμα και τον εαυτό της. Αυτού του είδους «η ανυπακοή», η ορμώμενη από την εντιμότητα και την πίστη στο κοινό καλό και όχι στο ατομικό συμφέρον δεν είναι απλά επίκαιρη, αλλά αναγκαία σήμερα όσο ποτέ. Σε έναν κόσμο όπου καταλύεται η έννοια του δικαίου, όπου γινόμαστε μάρτυρες της γενοκτονίας των Παλαιστινίων, όπου εργασιακά και κοινωνικά δικαιώματα περιστέλλονται κάθε μέρα όλο και περισσότερο… Ο κατάλογος, δυστυχώς, είναι τεράστιος. Το να μπορέσουμε να αντισταθούμε σε ό,τι αναγνωρίζουμε ως λάθος με τη δύναμη της βεβαιότητας ότι αυτό που κάνουμε είναι το σωστό απλά και μόνο επειδή είμαστε έντιμοι άνθρωποι είναι αναγκαίο.
Πώς θα περιγράφατε τη σχέση του Franz με την Ottla; Υπάρχει κάποια στιγμή της παράστασης που θεωρείτε ότι συμπυκνώνει αυτή τη σχέση;
Η σχέση των δύο αδελφών, όπως παρουσιάζεται τουλάχιστον από τις επιστολές αλλά και από τις πληροφορίες του αρχείου, ήταν πάρα πολύ τρυφερή και βασιζόταν στον αμοιβαίο θαυμασμό και την αγάπη. Είχαν έναν κοινό κώδικα. Ο Franz ήταν ο πρωτότοκος και η Ottla το τελευταίο παιδί της οικογένειας. Και οι δύο, για διαφορετικούς λόγους, αισθάνονταν εγκλωβισμένοι στη ζωή που τους επέβαλε η οικογένειά τους. Μόνο που ο Κάφκα, που σε όλη του τη ζωή ήθελε να παραιτηθεί από τη δουλειά του, να φύγει από την Πράγα και να αφοσιωθεί στη συγγραφή των έργων του, δεν το τόλμησε ποτέ. Η Ottla, αντίθετα, ανεξαρτοποιήθηκε από πολύ νέα και ακολούθησε τον δρόμο που η ίδια επέλεξε για τον εαυτό της.
Η σχέση τους αποτυπώνεται στο μεγαλύτερο μέρος των επιστολών. Υπάρχουν φράσεις ποιητικά σπαρακτικές για την αγάπη και το δέσιμό τους.
Η παράσταση παρουσιάζεται μέσα στην Ευαγγελική Εκκλησία, έναν χώρο με ιδιαίτερο ιστορικό και αρχιτεκτονικό φορτίο. Θέτει περιορισμούς ο ίδιος ο χώρος; Πόσο διαφορετικό είναι να παίζετε σε έναν τέτοιο χώρο αντί σε μια κλασική θεατρική σκηνή;
Είναι πρώτη φορά που παίζω σε εκκλησία και, ενώ έχω κάνει παραστάσεις που δεν είναι σε θεατρική σκηνή, οφείλω να ομολογήσω ότι είναι πρωτόγνωρη και πολύ έντονη εμπειρία. Η συγκεκριμένη εκκλησία σε φέρνει αντιμέτωπη με το μέγεθος του χώρου, γεννιέται η ανάγκη –αλλά και η ελευθερία– να τον γεμίσεις, ενώ παράλληλα σου δημιουργεί αίσθηση κοινότητας με τους θεατές. Μια συνθήκη κοινού μοιράσματος της ιστορίας, των επιστολών, με ειλικρίνεια και ευθύτητα. Νιώθεις σαν να ισορροπείς ανάμεσα στο σύμπαν και στον άνθρωπο. Είναι μια πολύ ιδιαίτερη αίσθηση.
«Νομίζω ότι καλλιτέχνες και κοινό έχουμε την κοινή ανάγκη να θυμηθούμε και να θυμίσουμε, να μιλήσουμε πολιτικά για το παρελθόν, να οδηγηθούμε από τη μνήμη στο να καταλάβουμε το σήμερα».
Σε μια εποχή γρήγορης κατανάλωσης εικόνων και πληροφορίας, έχει δύναμη ο επιστολικός λόγος;
Αισθάνομαι πως ναι. Είναι μια συνάντηση με τα πρόσωπα. Με πραγματικά πρόσωπα που έζησαν και συνομίλησαν μεταξύ τους και, ξαφνικά, βρίσκεσαι και εσύ εκεί, διαβάζοντας ή ακούγοντας τις επιστολές, και ξαναζεί αυτός ο διάλογος σε έναν καινούργιο χωροχρόνο, όπου το παρελθόν συνυπάρχει με το παρόν.
Πιστεύετε ότι το κοινό σήμερα αναζητά παραστάσεις με ιστορική και πολιτική μνήμη;
Ναι. Τα τελευταία χρόνια ανεβαίνουν παραστάσεις είτε με νέα έργα είτε με παλαιότερα που πραγματεύονται την πολιτική ιστορία και τη μνήμη, αρκετές από τις οποίες έχουν αγκαλιαστεί πολύ από το κοινό. Νομίζω ότι καλλιτέχνες και κοινό έχουμε την κοινή ανάγκη να θυμηθούμε και να θυμίσουμε, να μιλήσουμε πολιτικά για το παρελθόν, να οδηγηθούμε από τη μνήμη στο να καταλάβουμε το σήμερα, να χρησιμοποιήσουμε σαν βάση ό,τι ήταν καλό και να αποτρέψουμε να ξαναγεννηθεί ό,τι ήταν κακό.
Υπήρξε κάποιο γράμμα ή κάποια φράση του Kafka προς την Ottla που σας «μίλησε» ιδιαίτερα, που στάθηκε η δική σας «αποκάλυψη»;
Είναι πάρα πολλά. Ο Franz Kafka είναι ένας πολύ μεγάλος συγγραφέας ακόμα και μέσα στις επιστολές του. Κάποια στιγμή γράφει στην Ottla, που έχει γεννήσει πρόσφατα την πρώτη της κόρη, για το πώς νιώθει το βρέφος που έχει έρθει στον κόσμο με έναν πάρα πολύ ποιητικό και φιλοσοφικό τρόπο. Αυτό είναι ένα σημείο που αγγίζει πάρα πολύ. Αλλά δεν είναι το μόνο. Είναι πραγματικά υπέροχες οι επιστολές!
Είναι τελικά μια παράσταση για την αδελφική αγάπη, για τη μνήμη ή για την απώλεια;
Είναι και για τα τρία. Αλλά κυρίως είναι για τον άνθρωπο.
***
Η Μαρία Καρακίτσου γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπύδασε στην Ανώτερη Σχολή Δραματικής Τέχνης Θεμέλιο και στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου. Συμμετείχε στις παραστάσεις, μεταξύ άλλων, «Ελάτε σ’ Εμάς για Έναν Καφέ», «Μια Υπέροχη Κυριακή για Εκδρομή», «Φρουρά στο Ρήνο», «Ο Ζητιάνος», «Η Αγάπη Άργησε μια Μέρα», «Το Σπίτι με τα Δώρα», «ΡΙΧΑΡΔΟΣ ΙΙΙ*», «OFFELIA», στις τανίες «Καθαρτήριο», «Οι Ώρες» και σε τηλεοπτικές παραγωγές.
Πληροφορίες
Συντελεστές: Σκηνοθεσία: Αλέξανδρος Διαμαντής | Μετάφραση: Μαρίνα Αγαθαγγελίδου | Σολίστ εκκλησιαστικού οργάνου: Χρήστος Παρασκευόπουλοςβ | Παίζουν: Ηρώ Γκουλίτου, Μαρία Καρακίτσου, Παρθενόπη Μπουζούρη
Υπεύθυνοι παραγωγής: Θεόφιλος Κωστούλας, Εύα Πουλή | Φωτογραφίες: Σίσσυ Μόρφη | Επικοινωνία: Άρης Ασπρούλης | Παραγωγή: Θέατρο Σημείο
Επόμενες παραστάσεις: 30 Μαΐου και 6 και 7 Ιουνίου | Ώρα έναρξης: 20:00 | Διάρκεια: 75′ | Ναός του Χριστού – Γερμανόφωνη Ευαγγελική Εκκλησία Αθηνών: Σίνα, 66-68 | Προπώληση εισιτηρίων εδώ | Τηλέφωνο κρατήσεων: 6977 580 764
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
«Ιερά Οδός – 21 χλμ.» – Ένα Βήμα (και μια Ιστορία) τη Φορά
Heated Rivalry: Η Queer Σειρά που Αγάπησαν και οι Άνδρες
«Χωρίς Αναστολή»: Μια Κωμωδία στις Σκοτεινές Διαδρομές του Web
