Ένα απλό πείραμα στην έκθεση «Thinking Like a Physicist» ήταν αρκετό για να θυμίσει ότι ο κόσμος είναι πολύ πιο σύνθετος απ’ ό,τι αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις μας. Με αυτή την αφορμή, μιλήσαμε με την ερευνήτρια Αστροφυσικής και Κοσμολογίας Ελεάνα Κολωνιά για την περιέργεια, την επιστημονική σκέψη και τη σημασία του να μη σταματάμε ποτέ να αναρωτιόμαστε «γιατί;».
Ένα από τα πειράματα που ξεχώρισα περισσότερο στο πλαίσιο της έκθεσης «Σκέψου σαν Φυσικός» του Φεστιβάλ SNF Nostos 2026 ήταν αυτό που αφορούσε το φως και τα διαφορετικά μήκη κύματός του. Αυτό που με εντυπωσίασε ήταν το πόσο εύκολα μια απλή καθημερινή παρατήρηση μπορούσε να μετατραπεί σε αφορμή για επιστημονική αναζήτηση.
Το διάφανο φως αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πόσο η αρχική μας αντίληψη για τον κόσμο είναι συχνά περιορισμένη και για το ότι ακόμη και τα πιο οικεία φαινόμενα μπορούν να κρύβουν πολύ βαθύτερες πραγματικότητες.
Οι αισθήσεις μας προσφέρουν μόνο ένα μέρος της εικόνας. Πίσω από αυτό που θεωρούμε δεδομένο υπάρχουν ερωτήματα, κρυμμένες δομές και απαντήσεις που ίσως δεν θα μπορούσαμε ποτέ να φανταστούμε χωρίς την περιέργεια και την έρευνα – χωρίς την επιστήμη.
Πόσα από τα συμπεράσματα που διαμορφώνουμε καθημερινά βασίζονται πραγματικά σε γνώση και πόσα σε υποθέσεις που γεννήθηκαν μέσα από τις προσωπικές μας εμπειρίες; Πόσο συχνά επιτρέπουμε στον εαυτό μας να αμφισβητήσει όσα θεωρεί δεδομένα; Γιατί η αμφιβολία μάς φοβίζει περισσότερο από την άγνοια; Τελικά, η περιέργεια είναι μια αυθόρμητη παιδική τάση ή αποτελεί τη βάση κάθε προσπάθειας για μάθηση, έρευνα και ανακάλυψη;
Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι παντού διαθέσιμη, άρα η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι το πόσα γνωρίζουμε, αλλά πόσο μπορούμε –στο μέλλον ακόμα περισσότερο– να διατηρούμε την ικανότητα να ρωτάμε, να αμφιβάλλουμε και να εξερευνούμε.
Με αυτή τη σκέψη συνάντησα την ερευνήτρια Αστροφυσικής και Κοσμολογίας Ελεάνα Κολωνιά. Μελετά την εξέλιξη του Σύμπαντος, τη φυσική των άστρων και τις θεμελιώδεις φυσικές σταθερές, ενώ έχει συνεργαστεί με κορυφαία ερευνητικά ιδρύματα όπως το Perimeter Institute και το CAUP του Πανεπιστημίου του Πόρτο. Παράλληλα συμμετέχει ενεργά σε πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της παρουσίας των γυναικών στις θετικές επιστήμες.
Στη συζήτησή μας εστιάσαμε στη σημασία της επιστημονικής σκέψης πέρα από τα όρια ενός εργαστηρίου. Για τη δύναμη της περιέργειας και για τον τρόπο με τον οποίο η Φυσική μπορεί να μας διδάξει όχι πώς λειτουργεί ο κόσμος, αλλά πώς να τον προσεγγίζουμε σε όλες τις διαστάσεις του –και όχι μόνο σε ό,τι αφορά την επιστήμη– με κριτική σκέψη και ανοιχτότητα.
Ακόμη και όσοι «δεν το ’χουμε καθόλου με τη Φυσική».
Τι σημαίνει για εσάς ο τίτλος «Thinking Like a Physicist»; Μπορεί ο καθένας μας να μάθει να σκέφτεται σαν φυσικός;
Θα έλεγα ότι ο τίτλος αυτός μπορεί να χωριστεί σε δύο κομμάτια. Το πρώτο, αφορά την περιέργεια. Ως ερευνητές είμαστε πολύ περίεργοι άνθρωποι, θέλουμε να καταλάβουμε πώς λειτουργεί η φύση και γι’ αυτό και πολλές φορές έχουμε στο μυαλό μας περισσότερες αναπάντητες ερωτήσεις απ’ ό,τι απαντήσεις. Και αυτό είναι που συχνά οδηγεί σε συναρπαστικές ανακαλύψεις ανά τα χρόνια – κάποιος κάνει μια ερώτηση σε ένα συνέδριο και μέσα από αυτό γεννιούνται καινούργιες ερευνητικές κατευθύνσεις που εμπλουτίζουν την ακαδημαϊκή κοινότητα με νέες ιδέες.
Το άλλο κομμάτι αφορά το γεγονός ότι για εμάς τους φυσικούς δεν υπάρχει η έννοια της«σωστής» απάντησης. Από τα σχολικά κιόλας χρόνια και ειδικά στις θετικές επιστήμες, όλοι μας μαθαίνουμε ότι οι ερωτήσεις στο διαγώνισμα έχουν μια μόνο σωστή απάντηση. Η επιστημονική έρευνα, όμως, δεν γνωρίζει την έννοια του απόλυτου ή αδιαμφισβήτητου, μόνο της καλά επιχειρηματολογημένης θεωρίας που εξηγεί όσο το δυνατόν καλύτερα ό,τι παρατηρούμε γύρω μας.
Αυτό τον τρόπο σκέψης, κατά τη γνώμη μου, είναι απαραίτητο να τον υιοθετήσουμε όλοι, ασχέτως αν έχουμε γνώσεις φυσικής, μαθηματικών ή οποιασδήποτε άλλης επιστήμης. Από παιδιά, είμαστε «προγραμματισμένοι» να σκεφτόμαστε με φαντασία και να ενθουσιαζόμαστε με τον κόσμο γύρω μας, αλλά κάποια στιγμή μεγαλώνοντας αρχίζουμε να φοβόμαστε το άγνωστο ή εφησυχαζόμαστε στην ιδέα ότι η δική μας οπτική γωνία είναι η σωστή. Πιστεύω ότι ο καθένας μπορεί να μάθει να σκέφτεται σαν φυσικός, αν ξεπεράσει αυτό το φόβο.
«Στην επιστήμη, το λάθος δεν είναι αποτυχία· είναι συχνά το πρώτο βήμα προς μια καλύτερη εξήγηση».
Στην έκθεση οι επισκέπτες καλούνται να λύσουν γρίφους και να διατυπώσουν τις δικές τους θεωρίες. Γιατί είναι σημαντικό να μην αναζητούμε μόνο τη «σωστή» απάντηση.
Όπως ανέφερα προηγουμένως, στην επιστήμη δεν υπάρχει η έννοια του απόλυτα «σωστού». Αυτό που μπορούμε να κάνουμε ως ερευνητές είναι να πραγματοποιούμε πειράματα, να συλλέγουμε δεδομένα και, μέσα από αυτά, να διαμορφώνουμε θεωρίες για το πώς λειτουργεί ο κόσμος. Μια θεωρία, ακόμη κι αν φαίνεται σωστή, έχει μικρή αξία αν δεν στηρίζεται στη λογική και δεν επιβεβαιώνεται από τα πειραματικά δεδομένα.
Πέρα από αυτό, πολλές φορές οι επιστημονικές ανακαλύψεις δεν περιορίζονται σε θεωρίες που εξηγούν τον κόσμο, αλλά συχνά αφορούν νέες μεθόδους και τρόπους σκέψης για να λύνουμε προβλήματα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το φαινόμενο πως κάποιες συμμετρίες στο σύμπαν καταρρέουν ή «σπάνε», το οποίο ερευνήθηκε αρχικά από φυσικούς συμπυκνωμένης ύλης. Αργότερα, αξιοποιήθηκε από τη σωματιδιακή φυσική για την πρόβλεψη της ύπαρξης του μποζονίου Higgs.
Ακόμη και στην καθημερινή ζωή, αυτός ο τρόπος σκέψης είναι ιδιαίτερα χρήσιμος, αν όχι απαραίτητος. Η αναζήτηση της σωστής απάντησης χωρίς αυτή να συνοδεύεται με προσοχή στη λογική την οποία ακολοθούμε συχνά έχει ως αποτέλεσμα να καταλήγει σε λανθασμένα συμπεράσματα. Όταν αυτό συνδυάζεται με υπερβολική βεβαιότητα, μπορεί να δημιουργήσει προκαταλήψεις και ακραίες θέσεις σε πολλούς τομείς, από την πολιτική και την προστασία του περιβάλλοντος έως τα ανθρώπινα δικαιώματα.
«Η έμφυτη περιέργεια και η δημιουργικότητα των παιδιών μπορούν πραγματικά να ανθίσουν όταν τους δοθεί ο κατάλληλος χώρος».
Αναφέρετε ότι οι λύσεις που δίνουμε επηρεάζονται από τις προσωπικές μας εμπειρίες. Κάθεπρόβλημα, όμως, μπορεί να έχει πολλές διαφορετικές προεκτάσεις, γι’ αυτό είναι σημαντικό να εξετάζουμε τα πράγματα από όσο το δυνατόν περισσότερες οπτικές γωνίες. Τι παρατηρείτε στους ανθρώπους σήμερα;
Τις τελευταίες ημέρες παρατηρώ ότι, ιδιαίτερα στην Ελλάδα, πολλοί άνθρωποι δεν φαίνεται να έχουν τη διάθεση να ενημερωθούν ουσιαστικά ή να αναζητήσουν διαφορετικές οπτικές γωνίες. Αυτό εννοείται είναι ένα πολύπλευρο θέμα που επηρεάζεται από τη γενικότερη κουλτούρα της χώρας, την οικονομική κατάσταση, αλλά και από τον φόβο του Έλληνα να αναζητήσει και να σκεφτεί διαφορετικές απόψεις.
Την ίδια διαπίστωση έχω κάνει και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Αντίθετα, στον Καναδά συνάντησα ανθρώπους με μεγαλύτερη ανοχή και αποδοχή απέναντι στη διαφορετικότητα, καθώς και με εντονότερη περιέργεια και διάθεση να αναζητήσουν τη γνώση.
Είναι σημαντικό, επίσης, να σημειώσω ότι αυτός ο τρόπος σκέψης είναι αρκετά «επώδυνος», γιατί αναγκάζει το άτομο να αφήσει πίσω τις δικές του «αλήθειες» σχετικά με το πώς λειτουργεί ο κόσμος και να προσπαθήσει να δει τα πράγματα μέσα από τη θέση ενός άλλου ανθρώπου, με διαφορετικές εμπειρίες και, κατά συνέπεια, διαφορετική οπτική γωνία.
Γι’ αυτό μου είναι ιδιαίτερα δύσκολο να βλέπω νέους ανθρώπους που συνήθως διαθέτουν πιο ευέλικτο τρόπο σκέψης να αντιστέκονται στην αναζήτηση διαφορετικών απόψεων. Και, φυσικά, γι’ αυτό δεν ευθύνονται αποκλειστικά οι ίδιοι. Παρ’ όλα αυτά, θεωρώ ότι ο καθένας μας φέρει προσωπική ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται και προσεγγίζει τις διάφορες καταστάσεις.
«Στην επιστήμη, το λάθος δεν είναι αποτυχία· είναι συχνά το πρώτο βήμα προς μια καλύτερη εξήγηση».
Με ποιους τρόπους μπορούν τα παιδιά να αγαπήσουν περισσότερο τη Φυσική και να αντιληφθούν την επιστήμη ως μια δημιουργική διαδικασία ανακάλυψης και κατανόησης, αντί να τη συνδέουν αποκλειστικά με αποστήθιση τύπων;
Η έκθεση που πραγματοποιήσαμε είχε ως στόχο να δείξει στα παιδιά ότι η Φυσική βρίσκεται παντού γύρω μας, επηρεάζοντας την καθημερινότητά μας περισσότερο απ’ όσο συνήθως αντιλαμβανόμαστε. Έχοντας περάσει από όλες τις βαθμίδες του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, γνωρίζω καλά ότι η Φυσική δεν διδάσκεται πάντοτε με τον ενθουσιασμό και το μεράκι που της αξίζει.
Έτσι, στην έκθεσή μας συναντήσαμε επισκέπτες που δίσταζαν να κάνουν ερωτήσεις ή ακόμη και να συμμετάσχουν στις δραστηριότητες, ενώ ακούσαμε συχνά φράσεις όπως «δεν το ’χω καθόλου με τα Μαθηματικά» ή «τη Φυσική ποτέ δεν την κατάλαβα».
Μέσα από αυτή την έκθεση προσπαθήσαμε να δώσουμε στο κοινό, και ιδιαίτερα στα παιδιά, την ευκαιρία να δουν τη Φυσική ως παιχνίδι, αφήνοντας για λίγο στην άκρη τους φορμαλισμούς και τις εξισώσεις. Προς μεγάλη μου χαρά, είδα παιδιά να ρωτούν, να πειραματίζονται, να επεξεργάζονται όσα τους εξηγούσαμε και να διατυπώνουν τις δικές τους ιδέες.
Ξεχώρισαν ιδιαίτερα οι δραστηριότητες γύρω από το φως σε διαφορετικά μήκη κύματος και οι γρίφοι που τα ενθάρρυναν να κάνουν παρατηρήσεις και να διαμορφώσουν τις δικές τους υποθέσεις. Εκεί φάνηκε ξεκάθαρα ότι η έμφυτη περιέργεια και η δημιουργικότητα των παιδιών μπορούν πραγματικά να ανθίσουν, όταν τους δοθεί ο κατάλληλος χώρος.
Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι η Φυσική αφορά εξισώσεις και εργαστήρια. Εσείς υποστηρίζετε ότι βρίσκεται στις πιο καθημερινές μας αποφάσεις. Ποια θεωρείτε είναι η μεγαλύτερη παρανόηση που έχουμε σχετικά;
Συχνά επικρατεί η αντίληψη ότι η Φυσική είναι κάτι μακρινό από την καθημερινότητά μας και αφορά μόνο το σχολείο ή τους επιστήμονες. Στην πραγματικότητα, όμως, βρίσκεται παντού γύρω μας και επηρεάζει σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής μας. Από τον τρόπο λειτουργίας του αυτοκινήτου που χρησιμοποιούμε καθημερινά μέχρι τη μαγειρική συνταγή που επιλέγουμε, η Φυσική βρίσκεται συνεχώς παρούσα στη ζωή μας.
Φυσικά, δεν χρειάζεται κάποιος να έχει γνώσεις φοιτητή Φυσικής για να κατανοήσει τον κόσμο γύρω του. Η εξοικείωση με βασικές, εκλαϊκευμένες έννοιες της Μηχανικής, της Θερμοδυναμικής ή ακόμη και της Κβαντικής Φυσικής, για όσους έχουν την περιέργεια να εξερευνήσουν περισσότερο, είναι αρκετή.
Ένα ακόμη σημαντικό πλεονέκτημα της Φυσικής είναι ότι καλλιεργεί την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων. Πέρα από τη μετάδοση γνώσεων, διδάσκει έναν τρόπο σκέψης: πώς να αναλύουμε ένα πρόβλημα, να εφαρμόζουμε όσα γνωρίζουμε και να αναζητούμε λύσεις σε νέες καταστάσεις. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί φυσικοί εργάζονται σε τομείς όπως η ανάλυση δεδομένων, τα χρηματοοικονομικά και η έρευνα, όπου απαιτείται σύνθετη σκέψη και αντιμετώπιση προβλημάτων. Γι’ αυτό θεωρώ ότι η γνώση της Φυσικής, αλλά κυρίως ο τρόπος σκέψης που καλλιεργεί, είναι πολύτιμη για όλους, ανεξάρτητα από ηλικία ή επίπεδο γνώσεων.
Σε αρκετά από τα πειράματα δεν υπάρχει προφανής εξήγηση. Σας ενδιαφέρει περισσότερο να βρει ο επισκέπτης τη σωστή απάντηση ή να σας αποκαλύψει τον τρόπο της σκέψης του;
Για εμάς, το δεύτερο στοιχείο είναι το πιο σημαντικό. Δεν μας ενδιαφέρει τόσο αν κάποιος θα βρει αμέσως τη σωστή απάντηση, αλλά η διαδικασία μέσα από την οποία θα φτάσει σε αυτήν. Οι σκέψεις του, οι υποθέσεις του, ακόμη και τα λάθη του. Στην επιστήμη, άλλωστε, η πρόοδος δεν έρχεται επειδή κάποιος «πέτυχε» τη σωστή απάντηση με την πρώτηπροσπάθεια, αλλά επειδή διατύπωσε μια ιδέα, την έλεγξε, αναγνώρισε τα λάθη της και προσπάθησε ξανά.
Αυτό προσπαθήσαμε να καλλιεργήσουμε και στους επισκέπτες της έκθεσης. Όταν ένα παιδί έδινε μια εξήγηση, δεν βιαζόμασταν να κρίνουμε αν ήταν σωστή ή λάθος. Αντίθετα, του κάναμε ερωτήσεις, το ενθαρρύναμε να παρατηρήσει ξανά το πείραμα και να σκεφτεί εναλλακτικές εξηγήσεις. Συχνά, μέσα από αυτή τη διαδικασία, έφτανε μόνο του σε ένα καλύτερο συμπέρασμα. Εκείνη η στιγμή της ανακάλυψης είναι πολύ πιο ουσιαστική από το να του δώσεις απλώς τη λύση.
Αν οι επισκέπτες έφυγαν από την έκθεση έχοντας περισσότερες ερωτήσεις απ’ όσες είχαν όταν μπήκαν, τότε θεωρώ ότι πετύχαμε τον στόχο μας. Γιατί η επιστήμη δεν ξεκινά από τις απαντήσεις· ξεκινά από την περιέργεια να θέτεις τις σωστές ερωτήσεις.
«Η τεχνητή νοημοσύνη δεν θέτει από μόνη της ερωτήματα, δεν αμφισβητεί όσα ήδη γνωρίζει και δεν εξερευνά το άγνωστο με τον τρόπο που το κάνει ο άνθρωπος».
Σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να απαντήσει σχεδόν σε κάθε ερώτηση μέσα σε δευτερόλεπτα. Ποια είναι η αξία του να συνεχίσουμε να καλλιεργούμε την ανθρώπινη περιέργεια και τη διαδικασία της ανακάλυψης;
Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο, ικανό να αναλύει τεράστιους όγκους δεδομένων, να συνθέτει πληροφορίες και να μας βοηθάει να βρίσκουμε απαντήσεις πολύ πιο γρήγορα από ό,τι στο παρελθόν. Ωστόσο, δεν διαθέτει ανθρώπινη περιέργεια· δεν θέτει από μόνη της ερωτήματα, δεν αμφισβητεί όσα ήδη γνωρίζει και δεν εξερευνά το άγνωστο με τον τρόπο που το κάνει ο άνθρωπος.
Η επιστημονική πρόοδος δεν προέκυψε μόνο από τη γνώση, αλλά κυρίως από την ικανότητα να θέτουμε νέες ερωτήσεις, να δημιουργούμε συνδέσεις και να αναζητούμε διαφορετικές προσεγγίσεις. Αυτά τα στοιχεία, όπως η δημιουργικότητα, η διαίσθηση και η κριτική σκέψη, παραμένουν βαθιά ανθρώπινα χαρακτηριστικά.
Παράλληλα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει λανθασμένες πληροφορίες με πειστικό τρόπο. Γι’ αυτό είναι απαραίτητο να υπάρχουν άνθρωποι με κριτική σκέψη, ικανοί νααξιολογούν, να ελέγχουν και να αμφισβητούν τις απαντήσεις της. Δεν πρέπει να τη θεωρούμε αντικαταστάτη της σκέψης μας, αλλά να την αντιμετωπίζουμε ως εργαλείο που την ενισχύει. Όσο πιο ισχυρή γίνεται η τεχνολογία τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτούν η περιέργεια, η δημιουργικότητα και η διάθεση να ανακαλύπτουμε νέες ιδέες.
Αν ο στόχος της έκθεσης δεν ήταν μόνο να μας φέρει πιο κοντά στη Φυσική, αλλά και να εμπνεύσει να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας, ποια «νοοτροπία» θα θέλατε να έχουμε αμφισβητήσει φεύγοντας από την αίθουσα;
Ότι υπάρχει πάντα μία και μοναδική σωστή απάντηση ή ότι η γνώση είναι κάτι που απλώς αποστηθίζουμε. Η κατανόηση του κόσμου είναι μια συνεχής διαδικασία αμφισβήτησης, παρατήρησης και αναζήτησης. Το να αλλάξεις γνώμη μπροστά σε νέα δεδομένα δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά πνευματικής ωριμότητας. Θα ήθελα, επίσης, να πάψουν να φοβούνται να κάνουν ερωτήσεις ή να κάνουν λάθος. Στην επιστήμη, το λάθος δεν είναι αποτυχία· είναι συχνά το πρώτο βήμα προς μια καλύτερη εξήγηση.
Αν κάποιος έφευγε από την έκθεση με μεγαλύτερη περιέργεια για τον κόσμο και με μεγαλύτερη διάθεση να εξετάζει κριτικά όσα ακούει και όσα πιστεύει, τότε θα θεωρούσα ότιο στόχος μας έχει επιτευχθεί.
Τελικά, η Φυσική δεν είναι απλώς ένα σύνολο νόμων και εξισώσεων. Είναι ένας τρόπος να αντιμετωπίζεις το άγνωστο με περιέργεια αντί για φόβο με ταπεινότητα αντί για βεβαιότητα και με διάθεση να μαθαίνεις συνεχώς. Νομίζω ότι αυτή είναι μια στάση ζωής που μπορεί να ωφελήσει τον καθένα μας, ανεξάρτητα από το επάγγελμα ή το επίπεδο γνώσεων.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
«Το Παιδί» που Δεν Χωρούσε στην Ελληνική Τηλεόραση
O Πλάτωνας, το VAR και η Trionda
