Η περίοδος παραμένει ένα από τα πιο επίμονα ταμπού στον χώρο εργασίας. Τώρα που ορισμένες χώρες αρχίζουν να την αναγνωρίζουν θεσμικά, προκύπτει ένα νέο δίλημμα: πώς κάνεις ορατή μια πραγματική ανάγκη χωρίς να τη μετατρέψεις σε νέο λόγο διάκρισης;
Πόσο δύσκολο μπορεί να είναι να μιλήσουμε για κάτι που συμβαίνει κάθε μήνα στη ζωή εκατομμυρίων γυναικών; Η ερώτηση μοιάζει ρητορική, γιατί η περίοδος παραμένει ταμπού· μια συζήτηση που γίνεται ψιθυριστά, με μυστικοπάθεια και συνθηματικές εκφράσεις.
Σε διαφορετικές εποχές και πολιτισμούς μάλιστα, η περίοδος έχει συνδεθεί με τελετουργική «ακαθαρσία», απαγορεύσεις και περιορισμούς. Τις δεκαετίες του ’20 και του ’30, επιστήμονες αναζητούσαν τις λεγόμενες menotoxins, υποτιθέμενες τοξικές ουσίες που θεωρούσαν ότι εκκρίνουν οι γυναίκες όταν έχουν περίοδο. Αργότερα, οι διαφημίσεις προϊόντων περιόδου έδωσαν στο ταμπού μια πιο σύγχρονη μορφή: «διακριτικότητα», προστασία από λεκέδες και οσμές, «μπλε υγρό» αντί για αίμα και, εντέλει, η περίοδος μπορεί να υπάρχει, αρκεί να μη φαίνεται.
Βέβαια, αυτό που επί χρόνια αντιμετωπιζόταν απλώς ως «απόβλητο» αποκτά σήμερα άλλη σημασία. Όπως είχαμε γράψει και στην αθηΝΕΑ, το εμμηνορροϊκό αίμα μπορεί να λειτουργήσει ως δείγμα και να δώσει πληροφορίες για την κατάσταση του ενδομητρίου, τις ορμόνες, τη γονιμότητα και γενικότερα τη γυναικεία υγεία.
Ωστόσο, όσο κι αν η επιστήμη ανακαλύπτει όλο και περισσότερα από το αίμα της περιόδου, η κοινωνία εξακολουθεί να δυσκολεύεται ακόμη και να μιλήσει ανοιχτά. Νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Σεπτέμβριο στο Gender, Work & Organization, βασισμένη σε 45 συνεντεύξεις με εργαζόμενους στη Γερμανία, την Ιταλία και την Κροατία, διαπίστωσε ότι η περίοδος εξακολουθεί να είναι θέμα που δύσκολα συζητείται στη δουλειά και συνδέεται με στερεότυπα περί μειωμένης ικανότητας, συναισθηματικής αστάθειας ή έλλειψης επαγγελματισμού. Η μελέτη είναι μικρή και ποιοτική και δεν επιτρέπει γενικεύσεις. Καταγράφει όμως ένα ταμπού που αποδεικνύεται εξαιρετικά ανθεκτικό.
Και όμως, αυτό που συχνά παραμένει αόρατο έχει πραγματικό αντίκτυπο στην εργασία. Σε μεγάλη ολλανδική έρευνα με 32.748 γυναίκες ηλικίας 15-45 ετών, το 13,8% δήλωσε ότι είχε απουσιάσει από την εργασία ή τις σπουδές εξαιτίας συμπτωμάτων της περιόδου.
Πολύ περισσότερες, όμως, συνέχιζαν κανονικά την ημέρα τους ενώ δυσκολεύονταν να αποδώσουν: το 80,7% ανέφερε μειωμένη παραγωγικότητα κατά τη διάρκεια της περιόδου. Και όταν οι γυναίκες απουσίαζαν για αυτόν τον λόγο, μόλις μία στις πέντε έλεγε ανοιχτά ότι η απουσία οφειλόταν σε συμπτώματα της περιόδου. Η έρευνα βασίστηκε σε αυτοαναφερόμενα στοιχεία και δεν μπορεί να γενικευτεί αυτομάτως σε άλλες χώρες. Δείχνει όμως μια ενδιαφέρουσα πλευρά του προβλήματος: μεγάλο μέρος του δεν εμφανίζεται ως απουσία από την εργασία.
Από το Ταμπού στην Αναγνώριση
Τα τελευταία χρόνια κάτι αρχίζει να αλλάζει: αυτό που επί δεκαετίες έπρεπε να μένει αόρατο αρχίζει να αποκτά θεσμική υπόσταση. Στην Ευρώπη, η Ισπανία και η Πορτογαλία έχουν θεσπίσει ειδική εθνική νομοθετική πρόβλεψη για απουσία από την εργασία λόγω σοβαρών συμπτωμάτων που συνδέονται με την περίοδο.
Η αναγνώριση μιας πραγματικής ανάγκης δεν πρέπει να τη μετατρέπει σε νέο λόγο διάκρισης. Ούτε, όμως, η ισότητα να προϋποθέτει ότι αυτή η ανάγκη παραμένει αόρατη.
Η Ισπανία θέσπισε το 2023 ειδικό καθεστώς προσωρινής ανικανότητας όταν η δυσμηνόρροια οφείλεται σε διαγνωσμένη πάθηση, όπως η ενδομητρίωση ή η αδενομύωση. Η Πορτογαλία ακολούθησε το 2025, προβλέποντας έως τρεις συνεχόμενες ημέρες δικαιολογημένης απουσίας τον μήνα για εργαζόμενες με ενδομητρίωση ή αδενομύωση και τόσο έντονο πόνο ώστε να αδυνατούν να εργαστούν.
Στην Ελλάδα ειδική άδεια περιόδου δεν προβλέπεται. Μια μεταπτυχιακή έρευνα του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών το 2023, που δεν είναι αντιπροσωπευτική του συνόλου των Ελληνίδων εργαζομένων, βρήκε πάντως ότι 2.280 από τις σχεδόν 4.000 συμμετέχουσες θα αισθάνονταν πιο άνετα να πουν σε γυναίκα προϊσταμένη ότι πρέπει να φύγουν εξαιτίας συμπτωμάτων της περιόδου.
Η ανάγνωση αυτών των νόμων –ή της απουσίας τους– δεν είναι μονοσήμαντη. Από τη μία, αναγνωρίζουν μια πραγματική ανάγκη υγείας. Από την άλλη, για να ασκήσει μια εργαζόμενη το δικαίωμά της πρέπει να αποκαλύψει κάτι που επί δεκαετίες μάθαινε να κρατά για τον εαυτό της. Η ειδική άδεια κάνει ορατή μια ανάγκη που έμενε κρυμμένη. Η ίδια αυτή ορατότητα, όμως, μπορεί να έχει κόστος.
Το κόστος δεν είναι θεωρητικό. Το να πει μια εργαζόμενη ότι έχει περίοδο μπορεί να σημαίνει ότι εκτίθεται ακριβώς στα στερεότυπα πως είναι λιγότερο ικανή, περισσότερο «συναισθηματική» ή λιγότερο επαγγελματίας. Και εδώ εμφανίζεται ένα παράδοξο: μπορεί ένας νόμος που θεσπίζεται για να προστατεύσει τις γυναίκες να λειτουργήσει τελικά εις βάρος τους; Αν η χρήση μιας ειδικής άδειας ενισχύει την αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι λιγότερο διαθέσιμες, λιγότερο παραγωγικές ή περισσότερο «δύσκολες» ως εργαζόμενες, ένα δικαίωμα δεν μπορεί να μετατραπεί σε νέο πεδίο διάκρισης;
Μια Διαφορετική Απάντηση
Ίσως γι’ αυτό άλλες χώρες έχουν επιλέξει διαφορετικούς δρόμους. Στη Σκωτία, από το 2022, η νομοθεσία κατοχυρώνει δωρεάν πρόσβαση σε προϊόντα περιόδου για όποιον τα χρειάζεται, μέσω τοπικών αρχών και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Στην Αγγλία, κρατικό πρόγραμμα παρέχει δωρεάν προϊόντα σε μαθητές και σπουδαστές σχολείων και κολεγίων, το οποίο έχει παραταθεί έως και το ακαδημαϊκό έτος 2027-28.
Ο Καναδάς έκανε κάτι ακόμη πιο πρωτοπόρο. Από τον Δεκέμβριο του 2023, σε συγκεκριμένους κλάδους που υπάγονται στην ομοσπονδιακή εργατική νομοθεσία, οι εργοδότες υποχρεούνται να διαθέτουν δωρεάν σερβιέτες και ταμπόν – τα προϊόντα πρέπει να υπάρχουν στους χώρους τουαλέτας ανεξαρτήτως της ένδειξης φύλου. Η λογική της ρύθμισης είναι απλή: όπως ένας εργαζόμενος δεν φέρνει από το σπίτι του χαρτί υγείας ή σαπούνι, έτσι δεν θα έπρεπε να θεωρείται αυτονόητο ότι πρέπει να φέρνει τα δικά του προϊόντα περιόδου.
Οι «Δύσκολες Μέρες»
Για δεκαετίες, η ισότητα στην εργασία συνδέθηκε με την ιδέα ότι το φύλο δεν πρέπει να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ένας εργαζόμενος. Η άδεια περιόδου θέτει ένα δυσκολότερο ερώτημα: μπορεί η ίδια μεταχείριση να είναι πραγματικά ίση όταν οι ανάγκες δεν είναι ίδιες;
Η αναγνώριση μιας πραγματικής ανάγκης δεν πρέπει να τη μετατρέπει σε νέο λόγο διάκρισης. Ούτε, όμως, η ισότητα να προϋποθέτει ότι αυτή η ανάγκη παραμένει αόρατη. Εδώ βρίσκεται και το πραγματικό στοίχημα αυτών των μικρών αλλαγών: η περίοδος να μπορεί να υπάρχει στον δημόσιο χώρο, στο σχολείο, στη δουλειά, χωρίς ούτε να κρύβεται ούτε να μετατρέπεται σε χαρακτηριστικό που ορίζει τις γυναίκες.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ και στο μηνιαίο newsletter No Man’s Land – στο οποίο μπορείτε να κάνετε την εγγραφή σας εδώ.
Οι Προοδευτικοί Ξανασκέφτονται το Woke;
