Η συζήτηση για την 25η Τροπολογία του αμερικανικού Συντάγματος επιστρέφει με αφορμή τη συμπεριφορά του Donald Trump. Ποιος μπορεί, όμως, να αποφασίσει ότι ένας εκλεγμένος ηγέτης αδυνατεί να ασκήσει τα καθήκοντά του; Από τις ΗΠΑ μέχρι τη Νιγηρία και την Ελλάδα, οι δημοκρατίες αναζητούν μια δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στη συνέχεια της διακυβέρνησης και στην προστασία της λαϊκής εντολής.
«Λοιπόν, εξαρτάται. Θέλω να πω, θα μπορούσαμε να το τελειώσουμε γρήγορα ή θα μπορούσαμε να το τελειώσουμε σε ένα σύντομο –όχι μεγάλο– χρονικό διάστημα. Ξέρετε, είχα πει ότι θα εξουδετέρωνα γρήγορα το πυρηνικό τους πρόγραμμα, και το έκανα. Το εξουδετέρωσα με τα βομβαρδιστικά B-2 πριν από περισσότερο από έναν χρόνο. Και θα μπορούσα να είχα σταματήσει τότε, αλλά, εεε, ανησυχούσαμε ότι απλώς θα το ξανάφτιαχναν».
Αυτή ήταν η αρχή της απάντησης του Donald Trump όταν, σε μια απρόσμενη (σύμφωνα με το κανάλι) τηλεφωνική παρέμβαση στο κανάλι C-SPAN, το οποίο δέχεται και παρεμβάσεις ακροατών από ολόκληρη τη χώρα για θέματα που τους απασχολούν, ρωτήθηκε πόσο ακόμη θα διαρκούσε ο πόλεμος με το Ιράν.
«Φαίνεται πως έχουμε μια κλήση από τον Λευκό Οίκο», είπε η παρουσιάστρια Mimi Geerges, ασφαλώς αιφνιδιασμένη. «Μου αρέσουν οι εκπομπές με τις τηλεφωνικές παρεμβάσεις, γιατί μου δίνουν μια μικρή εικόνα για το πού βρισκόμαστε», απάντησε ο πρόεδρος.
Ο Trump συνέχισε στο ίδιο ύφος για αρκετή ώρα, μέχρι που η Geerges τον διέκοψε, ουσιαστικά, προσπαθώντας να τον αποχαιρετήσει και να τον βγάλει από τον αέρα: «Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ που τηλεφωνήσατε», του είπε, «μπορείτε να μας καλείτε όποτε θέλετε».
Το περιστατικό προστέθηκε σε μια σειρά δημόσιων δηλώσεων, αναρτήσεων και εμφανίσεων του Trump που έχουν προκαλέσει αντιδράσεις. Γνωρίζουμε πολλές από αυτές. Αλλά ο σκοπός εδώ δεν είναι η καταγραφή τους. Είναι η ανάδειξη μιας συζήτησης που είχε απασχολήσει την Ουάσιγκτον κατά την πρώτη προεδρική θητεία του: η δυνατότητα ενεργοποίησης της 25ης Τροπολογίας του αμερικανικού Συντάγματος, που ρυθμίζει τα θέματα της διαδοχής του προέδρου στην περίπτωση που εκείνος είναι ανίκανος να ασκήσει τα καθήκοντά του.
Όμως τα ερωτήματα για το πότε η συμπεριφορά ενός ηγέτη δημιουργεί ζήτημα αδυναμίας άσκησης των καθηκόντων του και το ποιος έχει την αρμοδιότητα να κάνει αυτή τη διάκριση, δεν αφορούν μόνο τον Trump ή τις ΗΠΑ.
Ένας αντιπρόεδρος μπορεί να διστάζει να στραφεί εναντίον του ανθρώπου που τον επέλεξε. Μπορεί, όμως, και να έχει προσωπικό συμφέρον να τον αντικαταστήσει.
Η 25η Τροπολογία και το Δίλημμα του Αντιπροέδρου
Η 25η Τροπολογία θεσπίστηκε το 1967, τέσσερα χρόνια μετά τη δολοφονία του John F. Kennedy. Οι συντάκτες της είχαν κατά νου το εξής ενδεχόμενο: τι θα συνέβαινε αν ένας πρόεδρος επιβίωνε από μια επίθεση ή αντιμετώπιζε μια σοβαρή ασθένεια, αλλά δεν μπορούσε πλέον να ασκήσει τα καθήκοντά του;
Η αμερικανική ιστορία είχε να προσφέρει παραδείγματα. Το 1919, ο Woodrow Wilson υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο και ήταν η σύζυγός του, η Edith Wilson, που αποφάσιζε ποια νομοσχέδια θα φτάσουν στον πρόεδρο, ποιοι υπουργοί θα τον δουν και ποιες υποθέσεις θα «παγώσουν», επηρεάζοντας καθοριστικά τη διακυβέρνηση των ΗΠΑ για 17 ολόκληρους μήνες, μέχρι τη λήξη της θητείας του – αργότερα την αποκάλεσαν την «πρώτη γυναίκα πρόεδρο» των ΗΠΑ. Μια δεύτερη περίπτωση ήταν εκείνη του Dwight Eisenhower, ο οποίος το 1955 υπέστη καρδιακή προσβολή και η διαχείριση των προεδρικών υποθέσεων βασίστηκε σε άτυπες συνεννοήσεις.
Η δυσκολότερη περίπτωση, όμως, δεν είναι εκείνη ενός προέδρου που αναγνωρίζει την αδυναμία του και παραδίδει προσωρινά τις εξουσίες του. Είναι το ενδεχόμενο να μην μπορεί να κυβερνήσει, αλλά να μην το αντιλαμβάνεται ή να αρνείται να το παραδεχτεί.
Η τέταρτη ενότητα της τροπολογίας προβλέπει ότι ο αντιπρόεδρος, με τη συμφωνία της πλειοψηφίας των επικεφαλής των εκτελεστικών υπουργείων ή άλλου οργάνου που μπορεί να συστήσει το Κογκρέσο, μπορεί να κινήσει τη διαδικασία μεταβίβασης των προεδρικών εξουσιών. Αν ο πρόεδρος αμφισβητήσει τη διαπίστωση της αδυναμίας του και η διαφωνία επιμείνει, το Κογκρέσο αποφασίζει με αυξημένες πλειοψηφίες.
Οι συντάκτες της διάταξης γνώριζαν ότι δημιουργούσαν έναν μηχανισμό στον οποίο υπήρχε ενσωματωμένος και ένας πολιτικός κίνδυνος. Ένας αντιπρόεδρος μπορεί να διστάζει να στραφεί εναντίον του ανθρώπου που τον επέλεξε. Μπορεί, όμως, και να έχει προσωπικό συμφέρον να τον αντικαταστήσει. Δηλαδή, μια συνταγματική δικλίδα ασφαλείας εξαρτάται τελικά από την κρίση και τις πολιτικές επιλογές των ανθρώπων που καλούνται να την ενεργοποιήσουν.
Η 25η Τροπολογία έχει χρησιμοποιηθεί για προσωρινή μεταβίβαση εξουσιών, αλλά ποτέ για την ακούσια μεταβίβαση των προεδρικών εξουσιών. Μετά την εισβολή στο Καπιτώλιο, τον Ιανουάριο του 2021, υπήρξαν εκκλήσεις προς τον τότε αντιπρόεδρο Mike Pence να την ενεργοποιήσει. Εκείνος αρνήθηκε.
Το 2026, η συζήτηση επανήλθε όταν ο Trump απείλησε με καταστροφή ολόκληρου του ιρανικού πολιτισμού. Περισσότεροι από 70 Δημοκρατικοί βουλευτές και γερουσιαστές ζήτησαν την ενεργοποίηση της τροπολογίας, όμως ο αντιπρόεδρος JD Vance υπερασπίστηκε τη δήλωση ως τακτική διαπραγμάτευσης.
Η συζήτηση για την 25η Τροπολογία στην πρόσφατη αμερικανική ιστορία δεν αφορά, πάντως, αποκλειστικά τον Donald Trump. Το 2024, ο Joe Biden βρέθηκε στο επίκεντρο αντίστοιχων εκκλήσεων, ιδιαίτερα μετά την προβληματική εμφάνισή του στην τηλεμαχία με τον Trump. Ρεπουμπλικανοί βουλευτές κατέθεσαν προτάσεις ψηφισμάτων ζητώντας από την αντιπρόεδρο Kamala Harris να κινήσει τη διαδικασία διαπίστωσης αδυναμίας άσκησης των προεδρικών καθηκόντων.
Όταν, τον Ιούλιο του 2024, ο Biden ανακοίνωσε ότι αποσύρεται από τη διεκδίκηση δεύτερης θητείας, οι πιέσεις εντάθηκαν. Ορισμένοι Ρεπουμπλικανοί υποστήριξαν
Η διάκριση ανάμεσα στην αδυναμία άσκησης καθηκόντων, στην πολιτική ανεπάρκεια και στη συνταγματική παραβίαση είναι καθοριστική.
Από τη Νιγηρία μέχρι το Περού: Δύο Όψεις του Κινδύνου
Φυσικά, υπάρχουν και άλλες χώρες έχουν αναμετρηθεί με το ερώτημα ποιος κυβερνά όταν ο ηγέτης τους αδυνατεί να ασκήσει τα καθήκοντά του.
Στη Νιγηρία, το 2009, ο πρόεδρος Umaru Musa Yar’Adua μεταφέρθηκε εσπευσμένα στη Σαουδική Αραβία για νοσηλεία, χωρίς να έχει προηγηθεί επίσημη μεταβίβαση εξουσιών. Η μακροχρόνια ασθένειά του άφησε τη χώρα χωρίς ηγεσία για μήνες και προκάλεσε συνταγματική κρίση. Το Άρθρο 145 του Συντάγματος της Νιγηρίας προέβλεπε ότι ο αντιπρόεδρος αναλαμβάνει καθήκοντα μόνο εάν ο πρόεδρος στείλει γραπτή δήλωση στο Κοινοβούλιο.
Καθώς η πολιτική αστάθεια μεγάλωνε και κυκλοφορούσαν φήμες για πραξικόπημα, η Εθνοσυνέλευση της Νιγηρίας αποφάσισε στις 9 Φεβρουαρίου 2010 να επικαλεστεί το «Δόγμα της Αναγκαιότητας». Βασίστηκε σε μια σύντομη τηλεφωνική συνέντευξη που είχε δώσει ο ασθενής πρόεδρος στο BBC, θεωρώντας την ως άτυπη δήλωση αδυναμίας, και όρισε τον αντιπρόεδρο Goodluck Jonathan ως ασκούντα καθήκοντα προέδρου.
Όταν πέθανε ο Yar’Adua, στις 5 Μαΐου 2010, ορκίστηκε πρόεδρος της χώρας ο Goodluck Jonathan και με συνταγματική αναθεώρηση ορίστηκε ότι αν ο πρόεδρος απουσιάζει ή είναι ανίκανος για πάνω από 21 ημέρες χωρίς να στείλει επιστολή, το Κοινοβούλιο μεταβιβάζει αυτόματα τις εξουσίες στον αντιπρόεδρο.
Στο Περού, εμφανίστηκε μια άλλη πλευρά του προβλήματος. Το Σύνταγμα επιτρέπει την απομάκρυνση προέδρου λόγω «μόνιμης ηθικής ανικανότητας». Η πρώην πρόεδρος του Περού Dina Boluarte καθαιρέθηκε από το Κογκρέσο της χώρας στις 10 Οκτωβρίου 2025 με τη συγκεκριμένη κατηγορία, έπειτα από μια σειρά σκανδάλων, μεταξύ των οποίων και τη μυστική απουσία της για δύο εβδομάδες από τα καθήκοντά της για να υποβληθεί σε αισθητική επέμβαση – το Σύνταγμα απαιτεί από τον πρόεδρο να μεταβιβάζει προσωρινά τις εξουσίες του όταν αδυνατεί να ασκήσει τα καθήκοντά του.
Η Διαμερικανική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (IACHR / CIDH) έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει ότι η έννοια της «μόνιμης ηθικής ανικανότητας» στερείται αντικειμενικού ορισμού και ότι αυτή η θεσμική ασάφεια επιτρέπει στο Κογκρέσο να χρησιμοποιεί τη διαδικασία ως εύκολο πολιτικό όπλο, υπονομεύοντας τη δημοκρατική σταθερότητα, ενώ η Αριστερά τη χαρακτηρίζει εργαλείο επιβολής μιας «κοινοβουλευτικής δικτατορίας», που χρησιμοποιείται συστηματικά από τη συντηρητική ολιγαρχία για να ανατρέπει εκλεγμένους προέδρους χωρίς να προσφεύγει στη λαϊκή ετυμηγορία.
Μετά την καθαίρεση της Boluarte, τα κοινωνικά κινήματα (όπως οι μαζικές κινητοποιήσεις της Gen Z τον Οκτώβριο του 2025) κατήγγειλαν ότι η αντικατάστασή της από τον πρόεδρο του Κογκρέσου, José Jerí, ήταν μια απλή ανακύκλωση του ίδιου διεφθαρμένου συστήματος και ζήτησαν άμεση προκήρυξη πρόωρων γενικών εκλογών και τη σύγκληση Συντακτικής Συνέλευσης για την κατάργηση του Συντάγματος του 1993.
Από την άλλη, στη Γαλλία, το άρθρο 7 του Συντάγματος αναθέτει στο Συνταγματικό Συμβούλιο, κατόπιν παραπομπής από την κυβέρνηση, τη διαπίστωση της αδυναμίας άσκησης των προεδρικών καθηκόντων. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο πρόεδρος της Γερουσίας αναλαμβάνει προσωρινά. Πρόκειται για διαφορετική θεσμική προσέγγιση, στην οποία η κρίσιμη διαπίστωση δεν εξαρτάται από έναν αντιπρόεδρο.
Τι Προβλέπει το Ελληνικό Σύνταγμα;
Για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, το άρθρο 34 του Συντάγματος προβλέπει ότι, όταν αδυνατεί να ασκήσει τα καθήκοντά του, αναπληρώνεται προσωρινά από τον Πρόεδρο της Βουλής. Αν η αδυναμία παραταθεί πέρα από 30 ημέρες, η Βουλή αποφασίζει με πλειοψηφία τριών πέμπτων αν συντρέχει περίπτωση εκλογής νέου Προέδρου, η οποία, σε κάθε περίπτωση, πρέπει να πραγματοποιηθεί το αργότερο μέσα σε έξι μήνες από την έναρξη της αναπλήρωσής του.
Για τον πρωθυπουργό, σύμφωνα με το άρθρο 38, παράγραφος 2, η Βουλή μπορεί να διαπιστώσει αδυναμία να ασκήσει τα καθήκοντά του για λόγους υγείας με την απόλυτη πλειοψηφία του συνόλου των βουλευτών – δηλαδή με τουλάχιστον 151 ψήφους. Όταν το κόμμα του πρωθυπουργού διαθέτει αυτοδυναμία, η σχετική πρόταση πρέπει να προέρχεται από την κοινοβουλευτική του ομάδα. Σε διαφορετική περίπτωση απαιτείται πρωτοβουλία τουλάχιστον 120 βουλευτών.
Αν υπάρχει αυτοδύναμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, η κοινοβουλευτική ομάδα προτείνει τον νέο πρωθυπουργό, τον οποίο διορίζει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Μέχρι τον διορισμό του, τα πρωθυπουργικά καθήκοντα ασκεί ο πρώτος κατά σειρά αντιπρόεδρος της κυβέρνησης ή, ελλείψει αντιπροέδρων, ο πρώτος κατά σειρά υπουργός.
Η διαδικασία δεν προϋποθέτει τη συναίνεση ή την παραίτηση του ίδιου του πρωθυπουργού. Η ενεργοποίησή της, ωστόσο, εξαρτάται από πολιτικά πρόσωπα και κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες.
Και εδώ προκύπτει ένα ενδιαφέρον ερώτημα: σε μια κυβέρνηση με ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία, πόσο εύκολο θα ήταν για τους βουλευτές του κυβερνώντος κόμματος να κινήσουν μια διαδικασία που θα οδηγούσε στην αντικατάσταση του ίδιου τους του πρωθυπουργού;
Υπάρχει, βέβαια, μια ουσιώδης διαφορά από την αμερικανική πρόβλεψη. Το ελληνικό Σύνταγμα αναφέρεται ρητά σε αδυναμία για λόγους υγείας. Η πολιτική ανεπάρκεια, οι αμφιλεγόμενες αποφάσεις ή η απώλεια της εμπιστοσύνης της Βουλής αντιμετωπίζονται με διαφορετικούς κοινοβουλευτικούς μηχανισμούς.
Μπορούν οι Θεσμοί να Προβλέψουν τα Πάντα;
Η περίπτωση Trump επαναφέρει στην επικαιρότητα ένα ερώτημα που οι συνταγματικοί νομοθέτες είχαν προσπαθήσει να αντιμετωπίσουν πολύ πριν από τη σημερινή πολιτική συγκυρία.
Οι δημοκρατίες χρειάζονται μηχανισμούς που να διασφαλίζουν ότι η διακυβέρνηση μπορεί να συνεχιστεί ακόμη και όταν ένας ηγέτης αδυνατεί να ασκήσει τα καθήκοντά του. Χρειάζονται, όμως, και εγγυήσεις ότι αυτοί οι μηχανισμοί δεν θα χρησιμοποιηθούν για να παρακαμφθεί η λαϊκή εντολή. Η διάκριση ανάμεσα στην αδυναμία άσκησης καθηκόντων, στην πολιτική ανεπάρκεια και στη συνταγματική παραβίαση είναι καθοριστική.
Όμως, κανένα Σύνταγμα δεν μπορεί να προβλέψει κάθε πιθανή κρίση ή να εξασφαλίσει ότι οι άνθρωποι που καλούνται να την αντιμετωπίσουν θα σταθούν στο ύψος των περιστάσεων. Μπορεί να ορίσει διαδικασίες, αρμοδιότητες και ασφαλιστικές δικλίδες. Η εφαρμογή τους, όμως, προϋποθέτει πολιτική βούληση και, ενίοτε, το θάρρος να στραφεί κανείς εναντίον εκείνου στον οποίο οφείλει την εξουσία του. Και η ιστορία έχει δείξει πόσο εύθραυστες γίνονται οι θεσμικές εγγυήσεις όταν η εφαρμογή τους έχει προσωπικό ή πολιτικό κόστος.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Μπορεί η Gen Z να Αλλάξει τον Κόσμο;