Τα έχουμε δει σχεδόν όλοι, απολαμβάνοντας την ομορφιά του βυθού με μια απλή μάσκα. Ή όταν κολυμπάμε και τα γαλάζια νερά αποκτούν ξαφνικά βαθύ μπλε χρώμα. Τα προσπερνάμε με γρήγορες απλωτές γιατί μας τρομάζουν ή κοντοστεκόμαστε για λίγο πάνω από τις πυκνές πράσινες εκτάσεις που κινούνται με το νερό.
Η Μεσόγειος κρύβει, εκτός από τους βραχώδεις υφάλους και τις υποθαλάσσιες σπηλιές της, ολόκληρα δάση. Η Posidonia oceanica είναι ένα θαλάσσιο φυτό που φύεται αποκλειστικά στη λεκάνη της Μεσογείου και σχηματίζει εκτεταμένα λιβάδια, πολύτιμα για τη ζωή μέσα και έξω από το νερό. Εκεί βρίσκουν τροφή, καταφύγιο και χώρο αναπαραγωγής χιλιάδες θαλάσσιοι οργανισμοί. Χάρη σε αυτά, οι ακτές προστατεύονται από τη διάβρωση, η ποιότητα των υδάτων βελτιώνεται, ενώ ο άνθρακας απορροφάται και αποθηκεύεται για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Τον κόσμο αυτό επιχειρεί να διερευνήσει και να προστατεύσει το Posidonia Project, το πρόγραμμα που ξεκίνησε από το Ίδρυμα Vodafone και περνά πλέον σε μια νέα φάση με φορέα υλοποίησης το Κοινωφελές Ίδρυμα Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης. Μέχρι σήμερα έχουν χαρτογραφηθεί 830 τ.χλμ. θαλάσσιου πυθμένα στις Κυκλάδες και στον Αργοσαρωνικό και έχουν αποτυπωθεί λεπτομερώς περίπου 250 τ.χλμ. λιβαδιών Ποσειδωνίας – περίπου το 10% της συνολικής έκτασής τους στην Ελλάδα.
Η χαρτογράφηση, όμως, είναι η αρχή. Το πραγματικό στοίχημα είναι η γνώση να μετατραπεί σε προστασία, σε αποφάσεις, κανόνες και πρακτικές που θα περιορίζουν τις πιέσεις από την αγκυροβόληση, τις ιχθυοκαλλιέργειες, τα παράκτια έργα και τη ρύπανση.
Η Πέγκυ Ξηροταγάρου, εκτελεστική διευθύντρια του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης, μας ξεναγεί στον άγνωστο για πολλούς κόσμο της Μεσογείου, εξηγώντας γιατί η τύχη αυτού του οικοσυστήματος συνδέεται πολύ περισσότερο απ’ όσο φανταζόμαστε με τη δική μας ζωή.
Αν έπρεπε να εξηγήσετε σε κάποιον που δεν έχει ακούσει ποτέ για την Ποσειδωνία, ούτε γιατί η προστασία της επηρεάζει την καθημερινότητά του, ποια θα ήταν η απάντησή σας;
Θα του έλεγα, πρώτα απ’ όλα, ότι πιθανότατα την έχει δει πολλές φορές χωρίς να ξέρει τι είναι. Είναι αυτό που συχνά βλέπουμε μέσα στη θάλασσα ή ξεβρασμένο στις ακτές και θεωρούμε ότι είναι απλώς φύκια. Στην πραγματικότητα, η Ποσειδωνία είναι ένα ολόκληρο υποθαλάσσιο δάσος.
Είναι ένα μοναδικό οικοσύστημα που υπάρχει μόνο στη Μεσόγειο και η Ελλάδα, λόγω της μεγάλης ακτογραμμής και των χιλιάδων νησιών της, φιλοξενεί σημαντικό μέρος του. Παράγει οξυγόνο, απορροφά και αποθηκεύει άνθρακα, προστατεύει τις ακτές από τη διάβρωση και αποτελεί καταφύγιο για χιλιάδες θαλάσσιους οργανισμούς.
Η Ελλάδα φιλοξενεί ένα από τα σημαντικότερα αποθέματα Ποσειδωνίας σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Η ευθύνη μας, επομένως, δεν είναι μόνο εθνική, αλλά και ευρωπαϊκή.
Άρα, η προστασία της δεν αφορά μόνο τους επιστήμονες ή όσους ασχολούνται με το περιβάλλον. Αφορά την ποιότητα της θάλασσας, τις ακτές μας, την αλιεία, τον τουρισμό και τελικά τη δική μας καθημερινότητα. Είναι ένας πολύτιμος σύμμαχος που εργάζεται αθόρυβα κάτω από την επιφάνεια του νερού.
Έχει ήδη χαρτογραφηθεί περίπου το 10% της συνολικής έκτασης των λιβαδιών Ποσειδωνίας στην Ελλάδα. Ποιο είναι το σημαντικότερο επιστημονικό συμπέρασμα που έχει προκύψει μέχρι σήμερα; Υπήρξε κάποιο εύρημα που σας εξέπληξε;
Για μένα, το σημαντικότερο είναι ότι η χαρτογράφηση μας επιτρέπει να περάσουμε από τις εκτιμήσεις στα πραγματικά δεδομένα. Γνωρίζουμε πλέον καλύτερα πού βρίσκονται τα λιβάδια, ποια είναι η έκτασή τους, σε ποια κατάσταση βρίσκονται και ποιες πιέσεις δέχονται.
Αυτό είναι απολύτως απαραίτητο, γιατί δεν μπορούμε να προστατεύσουμε κάτι αν δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πού βρίσκεται και τι πραγματικά συμβαίνει. Παράλληλα, επιβεβαιώνεται η τεράστια σημασία της Ποσειδωνίας για τη βιοποικιλότητα της Μεσογείου.
Δεν είναι απλώς ένα θαλάσσιο φυτό. Είναι η βάση ενός ολόκληρου οικοσυστήματος, μέσα στο οποίο πολλοί οργανισμοί βρίσκουν τροφή, καταφύγιο και χώρο αναπαραγωγής. Αυτό που με εντυπωσιάζει περισσότερο είναι η αντίθεση ανάμεσα στην τεράστια αξία της και στη μεγάλη ευαισθησία της.
Η Ποσειδωνία αναπτύσσεται με ρυθμό μόλις λίγων εκατοστών τον χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι η καταστροφή ενός λιβαδιού μπορεί να συμβεί μέσα σε λίγα λεπτά, ενώ η φυσική αποκατάστασή του μπορεί να απαιτήσει δεκαετίες ή ακόμη και αιώνες. Γι’ αυτό η πρόληψη είναι τόσο κρίσιμη.
«Τα λιβάδια Ποσειδωνίας μπορούν να αποθηκεύουν πολλαπλάσιες ποσότητες άνθρακα από πολλά χερσαία δάση, διατηρώντας τον εγκλωβισμένο στα θαλάσσια ιζήματα για αιώνες ή και χιλιετίες. Αυτό τα καθιστά έναν από τους σημαντικότερους φυσικούς συμμάχους μας απέναντι στην κλιματική αλλαγή».
Ποιες είναι σήμερα οι μεγαλύτερες πιέσεις που δέχονται τα λιβάδια Ποσειδωνίας; Πρόκειται κυρίως για συνέπειες της κλιματικής αλλαγής ή για ανθρώπινες δραστηριότητες που μπορούν να περιοριστούν;
Ισχύουν και τα δύο. Η κλιματική κρίση επηρεάζει συνολικά τα θαλάσσια οικοσυστήματα, αλλά ένα μεγάλο μέρος των πιέσεων που δέχεται η Ποσειδωνία συνδέεται με ανθρώπινες δραστηριότητες και επομένως μπορεί να περιοριστεί.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ανεξέλεγκτη αγκυροβόληση.
Μια άγκυρα μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να καταστρέψει ένα τμήμα λιβαδιού που χρειάστηκε δεκαετίες για να αναπτυχθεί. Σε ορισμένες περιπτώσεις, σημαντικές πιέσεις ασκούνται και από τις ιχθυοκαλλιέργειες, όταν χωροθετούνται πάνω ή πολύ κοντά σε λιβάδια Ποσειδωνίας.
Η αυξημένη οργανική επιβάρυνση από τις μονάδες, η σκίαση και οι αλλαγές στα ιζήματα μπορούν να οδηγήσουν σε υποβάθμιση ή ακόμη και σε απώλεια των λιβαδιών. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο η σωστή χωροθέτηση, με βάση επιστημονικά δεδομένα, είναι τόσο σημαντική.
Υπάρχουν επίσης πιέσεις από παράκτια έργα, ρύπανση και γενικότερα δραστηριότητες που δεν λαμβάνουν επαρκώς υπόψη την ευαισθησία του οικοσυστήματος. Γι’ αυτό θεωρώ τόσο σημαντική την ενημέρωση. Πολλοί δεν γνωρίζουν καν τι είναι η Ποσειδωνία ή ότι τα φύλλα της που ξεβράζονται στις παραλίες δεν είναι σκουπίδια, αλλά μέρος ενός φυσικού μηχανισμού που προστατεύει την ακτή.
Το θετικό είναι ότι σε αρκετές περιπτώσεις μπορούμε να δράσουμε άμεσα, αρκεί να έχουμε σωστή ενημέρωση, αξιόπιστα δεδομένα και βούληση για εφαρμογή.
«Πάνω απ’ όλα, χρειαζόμαστε συνέχεια. Τα περιβαλλοντικά ζητήματα δεν αντιμετωπίζονται με μία μελέτη ή μία αποσπασματική δράση. Απαιτούν συστηματική παρακολούθηση, σαφείς ρόλους και δέσμευση σε βάθος
χρόνου».
Συχνά ακούμε ότι η Ποσειδωνία είναι το «υποθαλάσσιο δάσος» της Μεσογείου και μια σημαντική δεξαμενή «μπλε άνθρακα». Πόσο σημαντικός μπορεί να είναι ο ρόλος της στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και γιατί δεν συζητείται περισσότερο;
Ο ρόλος της είναι εξαιρετικά σημαντικός. Η Ποσειδωνία δεν στηρίζει μόνο τη θαλάσσια ζωή και δεν προστατεύει μόνο τις ακτές. Λειτουργεί και ως φυσική δεξαμενή μπλε άνθρακα, απορροφώντας και αποθηκεύοντας άνθρακα για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Μάλιστα, ανά μονάδα επιφάνειας, τα λιβάδια Ποσειδωνίας μπορούν να αποθηκεύουν πολλαπλάσιες ποσότητες άνθρακα από πολλά χερσαία δάση, διατηρώντας τον εγκλωβισμένο στα θαλάσσια ιζήματα για αιώνες ή και χιλιετίες. Αυτό τα καθιστά έναν από τους σημαντικότερους φυσικούς συμμάχους μας απέναντι στην κλιματική αλλαγή.
Νομίζω ότι δεν συζητείται όσο θα έπρεπε επειδή βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Αντιλαμβανόμαστε πιο εύκολα την αξία ή την απώλεια ενός δάσους που βλέπουμε. Τα υποθαλάσσια οικοσυστήματα, όμως, παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αόρατα για τους περισσότερους ανθρώπους.
Αυτό αρχίζει σταδιακά να αλλάζει. Όλο και περισσότεροι επιστημονικοί φορείς, οργανισμοί και ιδρύματα ασχολούνται με την Ποσειδωνία, παράγουν δεδομένα και αναδεικνύουν τον ρόλο της. Το πρώτο βήμα για να την προστατεύσουμε είναι να τη γνωρίσουμε και να καταλάβουμε πόσο άμεσα συνδέεται με τη δική μας ζωή.
«Η Ποσειδωνία είναι ένας ανεκτίμητος φυσικός πλούτος της Μεσογείου, τον οποίο έχουμε την ευθύνη να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές. Η προστασία της, επομένως, δεν είναι έξοδο. Είναι επένδυση – περιβαλλοντική, οικονομική και κοινωνική».
Πώς μετατρέπεται η χαρτογράφηση και η επιστημονική γνώση σε πραγματικές πολιτικές προστασίας; Ποιο είναι σήμερα το μεγαλύτερο κενό;
Τα δεδομένα είναι η βάση, αλλά από μόνα τους δεν αρκούν. Πρέπει να φτάσουν στους ανθρώπους που λαμβάνουν τις αποφάσεις και να μετατραπούν σε σαφείς κανόνες, σωστή χωροθέτηση δραστηριοτήτων, ελέγχους και πρακτικά μέτρα προστασίας.
Κατά τη γνώμη μου, το μεγαλύτερο κενό βρίσκεται ακριβώς εκεί: στη σύνδεση της επιστημονικής γνώσης με την εφαρμογή. Χρειαζόμαστε συνεργασία μεταξύ επιστημονικής κοινότητας, πολιτείας, τοπικής αυτοδιοίκησης, ιδιωτικού τομέα και Κοινωνίας των Πολιτών.
Και, πάνω απ’ όλα, χρειαζόμαστε συνέχεια. Τα περιβαλλοντικά ζητήματα δεν αντιμετωπίζονται με μία μελέτη ή μία αποσπασματική δράση. Απαιτούν συστηματική παρακολούθηση, σαφείς ρόλους και δέσμευση σε βάθος χρόνου.
Συχνά αντιμετωπίζουμε την προστασία του περιβάλλοντος ως κόστος. Υπάρχει τρόπος να αποτιμηθεί η οικονομική αξία των λιβαδιών Ποσειδωνίας για την Ελλάδα;
Θα ξεκινούσα αντιστρέφοντας το ερώτημα: ποιο θα είναι το κόστος αν τα χάσουμε; Τα λιβάδια Ποσειδωνίας προστατεύουν τις ακτές, στηρίζουν τη βιοποικιλότητα και την αλιεία, συμβάλλουν στον τουρισμό και αποθηκεύουν άνθρακα.
Όλες αυτές οι λειτουργίες έχουν σαφή οικονομική αξία, ακόμη κι αν δεν αποτυπώνεται πάντα άμεσα σε έναν προϋπολογισμό. Για μένα, όμως, υπάρχει και κάτι περισσότερο. Η Ποσειδωνία είναι ένας ανεκτίμητος φυσικός πλούτος της Μεσογείου, τον οποίο έχουμε την ευθύνη να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές. Η προστασία της, επομένως, δεν είναι έξοδο. Είναι επένδυση – περιβαλλοντική, οικονομική και κοινωνική.
Ποιες νέες τεχνολογίες αλλάζουν σήμερα τον τρόπο με τον οποίο μελετάμε και προστατεύουμε το θαλάσσιο περιβάλλον;
Η τεχνολογία έχει αλλάξει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο μελετάμε τη θάλασσα. Δορυφορικές εικόνες, υποβρύχια συστήματα, drones, εργαλεία χαρτογράφησης υψηλής ακρίβειας και εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης μας επιτρέπουν να συλλέγουμε περισσότερα και καλύτερα δεδομένα, σε πολύ μικρότερο χρόνο.
Στο Posidonia Project, καθοριστική είναι η συνεργασία μας με το Oceanus Lab του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Γιώργου Παπαθεοδώρου. Η επιστημονική ομάδα αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες και μεθοδολογίες για τη χαρτογράφηση και την παρακολούθηση αυτού του σημαντικού οικοσυστήματος.
Η τεχνολογία, όμως, παραμένει εργαλείο. Η πραγματική της αξία φαίνεται όταν υπάρχει συνεργασία, επιστημονική αξιοπιστία και ένας σαφής στόχος: να μετατρέψουμε τα δεδομένα σε ουσιαστικές αποφάσεις και μέτρα προστασίας.
Το Posidonia Project περνά από το Ίδρυμα Vodafone στο Κοινωφελές Ίδρυμα Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης. Τι δείχνει αυτή η συνέχεια για τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να σχεδιάζονται τα μεγάλα περιβαλλοντικά προγράμματα ώστε να έχουν διάρκεια και πραγματικό αντίκτυπο;
Δείχνει, πρώτα απ’ όλα, ότι τα σημαντικά περιβαλλοντικά προγράμματα χρειάζονται διάρκεια. Δεν αρκεί να ξεκινούν με ενθουσιασμό. Πρέπει να έχουν συνέχεια, να αξιοποιούν τη γνώση που έχει ήδη παραχθεί και να μπορούν να εξελίσσονται.
Το Posidonia Project είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα συνεργασίας και συνέχειας. Το έργο που ξεκίνησε από το Ίδρυμα Vodafone περνά σε μια νέα φάση στο Κοινωφελές Ίδρυμα Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης, χωρίς να χάνεται η εμπειρία, η επιστημονική βάση και τα δεδομένα που έχουν συγκεντρωθεί μέχρι σήμερα.
Για εμάς αυτό είναι πολύ σημαντικό. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν μπορεί να εξαρτάται από τον κύκλο ζωής μιας μεμονωμένης δράσης. Η φύση λειτουργεί σε βάθος χρόνου και με τον ίδιο τρόπο πρέπει να σχεδιάζονται και οι πρωτοβουλίες που θέλουν να έχουν πραγματικό και μετρήσιμο αντίκτυπο.
Τα περισσότερα περιβαλλοντικά προβλήματα είναι αόρατα μέχρι να εξελιχθούν σε κρίσεις. Πώς πείθεις μια κοινωνία να προστατεύσει ένα οικοσύστημα που οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θα δουν ποτέ;
Δεν πιστεύω ότι χρειάζονται περισσότεροι αριθμοί ή περισσότερα στοιχεία. Χρειάζεται να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να καταλάβουν πώς συνδέεται αυτό το οικοσύστημα με τη δική τους ζωή.
Όταν αντιληφθεί κάποιος ότι ένα υποθαλάσσιο λιβάδι επηρεάζει την ποιότητα της θάλασσας, την αλιεία, τις ακτές, τον τουρισμό και τελικά το μέλλον των παιδιών μας, τότε παύει να είναι κάτι μακρινό. Γίνεται κάτι που τον αφορά προσωπικά.
Η εμπειρία μας από τα προγράμματα του ιδρύματος δείχνει ότι οι άνθρωποι ανταποκρίνονται όταν τους δίνεις γνώση, αλλά και έναν ουσιαστικό ρόλο στη λύση. Όχι όταν τους περιγράφεις απλώς το πρόβλημα.
Αν βρισκόμασταν ξανά εδώ σε δέκα χρόνια και το Posidonia Project είχε πετύχει τους στόχους του, τι θα είχε αλλάξει στις ελληνικές θάλασσες;
Θα ήθελα να έχουμε πετύχει κάτι περισσότερο από τη δημιουργία χαρτών και τη συγκέντρωση επιστημονικών δεδομένων, όσο απαραίτητα κι αν είναι αυτά. Θα ήθελα να έχουμε μετατρέψει αυτή τη γνώση σε πραγματική προστασία.
Να γνωρίζουμε με ακρίβεια τα λιβάδια Ποσειδωνίας της χώρας, να παρακολουθούμε συστηματικά την κατάστασή τους και να λαμβάνουμε αποφάσεις βασισμένες σε αξιόπιστα δεδομένα. Να υπάρχουν σαφείς κανόνες, καλύτερη εφαρμογή και μεγαλύτερη συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων.
Η μεγαλύτερη επιτυχία, όμως, θα ήταν να έχει αλλάξει η σχέση μας με τη θάλασσα. Να μη θεωρούμε την προστασία της υπόθεση μόνο των επιστημόνων ή των περιβαλλοντικών οργανισμών, αλλά κοινή ευθύνη. Γιατί αν αλλάξει αυτή η αντίληψη, τότε μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά και το μέλλον των ελληνικών θαλασσών.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
