Η μεγαλύτερη επιτυχία της «Οδύσσειας» του Christopher Nolan ίσως δεν είναι τα εισιτήρια, αλλά τα βιβλία. Εκατομμύρια άνθρωποι επέστρεψαν στον Όμηρο, οι πωλήσεις εκτοξεύθηκαν και μια ιστορία τριών χιλιάδων ετών έγινε ξανά αντικείμενο δημόσιας συζήτησης.
Αν είχε υπότιτλο αυτό το καλοκαίρι θα ήταν η λέξη «Οδύσσεια». Για μας τους Έλληνες, βέβαια, η λέξη έχει πάψει καιρό τώρα να παραπέμπει στις ιστορίες του πολύτροπου, πολυμήχανου, περίπλοκου Οδυσσέα, μεταναστεύοντας στον νεοελληνικό λόγο ως ιδανική για να περιγράφει ταλαιπωρίες μακράς πνοής και πορείας: η οδύσσεια ενός ασθενή, ή εκείνη των επιβατών, ή το αβέβαιο, γεμάτο κινδύνους και απρόοπτα, ταξίδι προσφύγων και ξενιτεμένων.
Το κλισέ αυτό του δημοσιογραφικού λόγου ωστόσο, η οδύσσεια, φέτος γράφτηκε με κεφαλαίο, μπήκε σε εισαγωγικά και έκανε τον γύρο του κόσμου χάρη στη νέα ταινία του Christopher Nolan.
Τα debates για την ταινία περιστράφηκαν αρχικά γύρω από το χρώμα της Ωραίας Ελένης, συζήτηση που πυροδοτήθηκε από τις δηλώσεις του Μusk, για να ακολουθήσει μια ατέρμονη παραφιλολογία για το αν και κατά πόσο κινδυνεύει ο ελληνικός πολιτισμός από την επιλογή της μαύρης ηθοποιού Lupita Nyong’o για τον ρόλο – η οποία φρόντισε να αναζωπυρώσει τον διάλογο «μαλώνοντας» τον Όμηρο με μια μάλλον ανιστόρητη και άνευ ουσίας ατάκα, που όμως διέθετε αξιόλογες viral προοπτικές:
«Λοιπόν, Όμηρε, πώς νιώθεις για τον χρόνο που δόθηκε στις γυναίκες στην ταινία, αν αναλογιστεί κανείς πόσο λίγο χώρο τους αφιέρωσες εσύ στα έργα σου;» απάντησε στην ερώτηση δημοσιογράφου για το τι θα ήθελε να ρωτήσει τον ποιητή αν μπορούσε να παρακολουθήσει την ταινία μαζί του.
Αν και ο Όμηρος υπήρξε φειδωλός στην περιγραφή της μοιραίας ηρωίδας, ώστε να μας επιτρέψει να φανταστούμε εμείς την ωραιότητά της, με τις δικές μας αναφορές και τα δικά μας μέτρα, ο Nolan δεν μπορούσε παρά να της δώσει μορφή – και αυτή να συμφωνεί με τα αιτήματα της κυρίαρχης ιδεολογίας της εποχής του γενικότερα και του Χόλιγουντ ειδικότερα, αυτά περί συμπερίληψης.
Ωστόσο, για καλή μας τύχη, η συζήτηση, αν και ξεκίνησε από την Ωραία Ελένη –όπως και ο πόλεμος εκείνος τότε στην Τροία–, δεν έμεινε εκεί. Η οδύσσεια της κριτικής στην ταινία του Nolan –κλισέ, αλλά ταιριάζει γάντι εδώ η λέξη– έχει ξεπεράσει κατά πολύ σε αριθμό λέξεων εκείνον του πρωτότυπου έργου. Αλλά εκτός από εντυπωσιακό ως προς την έκταση, το debate ήταν και εξακολουθεί να είναι απολαυστικό.
Με την ευκαιρία, θυμήθηκα αυτό που άκουγα παλιότερα από τα χείλη ενός φίλου, ότι «όλα αυτά που έχουν γραφτεί για το έργο του Αριστοτέλη με αφορμή το έργο του Αριστοτέλη έχουν ίσως μεγαλύτερο ενδιαφέρον από το ίδιο το έργο» – προφανώς με δόση υπερβολής και χιούμορ.
Κανείς, βέβαια, δεν θα επιχειρούσε να αντιπαραβάλλει ούτε το έργο του Αριστοτέλη ούτε το έργο του Ομήρου με την οποιαδήποτε εκ των υστέρων κριτική ή ερμηνεία. Απλώς, όλη αυτή η «φασαρία» –για κάποιους– που γίνεται με αφορμή την «Οδύσσεια» του Nolan στάθηκε αφορμή για πολύ ενδιαφέρουσες αναλύσεις, τοποθετήσεις, ερμηνείες και οπτικές.
Τόσο που μου άνοιξε για τα καλά η όρεξη να διαβάσω ξανά την «Οδύσσεια». Και δεν είμαι η μόνη.
Μια ηχητική έκδοση της «Οδύσσειας» που διάβασε ο Sir Stephen Fry βρίσκεται τώρα στο κορυφαίο 10 ηχητικών βιβλίων του Spotify UK, ενώ η αφήγηση του Sir Ian McKellen έχει μπει στο αντίστοιχο chart στις ΗΠΑ.
Ξανά στις Προθήκες
«Για να πουλήσουν την “Οδύσσεια” του Ομήρου, οι εκδότες επιστρατεύουν την ευρηματικότητα του ίδιου του ήρωά της», ξεκινά άρθρο των The New York Times για την εκδοτική έκρηξή της με αφορμή την κινηματογραφική έξοδο στα μέσα Ιουλίου.
Τα στοιχεία που δίνονται είναι εντυπωσιακά. Στις ΗΠΑ, οι συνολικές πωλήσεις όλων των εκδόσεων της «Οδύσσειας» παρουσιάζουν άνοδο 76% από την αρχή του έτους σε σχέση με το 2025, ενώ πολλοί εκδοτικοί οίκοι άλλαξαν τις ημερομηνίες κυκλοφορίας των πολυτελών επανεκδόσεών τους, μεταφέροντάς τις στο 2026 για να συμπέσουν με το peak της ταινίας.
Στη Μεγάλη Βρετανία, οι πωλήσεις της «Οδύσσειας» σημείωσαν τη συγκλονιστική αύξηση 1.400% σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο, ενώ η αλυσίδα βιβλιοπωλείων Waterstones δήλωσε ότι η μετάφραση της Emily Wilson, καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, είδε τις πωλήσεις της να αυξάνονται κατά 1.000%, συμπαρασύροντας πάνω από 60 διαφορετικές μεταφράσεις του έργου που κυκλοφορούν στην αγορά. Ο εκδοτικός οίκος που την εκπροσωπεί, ο W.W. Norton & Co., αναφέρει «πως είναι εντυπωσιακό το πόσο αυθόρμητα μεγαλώνει το ενδιαφέρον» και πως «έχουν δημιουργηθεί λέσχες ανάγνωσης αφιερωμένες στην Emily Wilson, αλλά και λέσχες βιβλίου που διαβάζουν αποκλειστικά την “Οδύσσεια”».
Αλλά και η ηχητική έκδοση της «Οδύσσειας» κάνει αντίστοιχα ρεκόρ. Το Spotify ανακοίνωσε ότι οι ώρες ακρόασης του audiobook της «Οδύσσειας» στη Γαλλία εκτοξεύθηκαν κατά 752% μέσα σε μόλις έναν μήνα, ενώ παγκοσμίως η αύξηση των streams άγγιξε το 680%. Μια ηχητική έκδοση που διάβασε ο Sir Stephen Fry βρίσκεται τώρα στο κορυφαίο 10 ηχητικών βιβλίων του Spotify UK, ενώ η αφήγηση του Sir Ian McKellen έχει μπει στο αντίστοιχο chart στις ΗΠΑ.
Στη χώρα μας, ορισμένοι εκδοτικοί οίκοι κάνουν λόγο για άνοδο των πωλήσεων της «Οδύσσειας» έως και 400%, αν και κάποιοι άλλοι αναφέρουν πως η δυναμική λόγω της ταινίας δεν έχει μεταφραστεί ακόμα σε πωλήσεις. Μια έκδοση που συζητήθηκε είναι η «Οδύσσεια» του Stephen Fry, το τέταρτο και τελευταίο μέρος της δημοφιλούς τετραλογίας του Βρετανού δημιουργού για την ελληνική μυθολογία, η οποία, σε αντίθεση με το κλασικό έπος που εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στον Οδυσσέα, ξεκινά από την πτώση της Τροίας και εμπλουτίζει την ιστορία με στοιχεία από την «Αινειάδα» και την «Ορέστεια».
Πολλά επίσης είναι τα αφιερώματα, όπως οι 10 εξαιρετικές βιβλιοπροτάσεις του εκδοτικού οίκου ΜΙΕΤ, που μας μυούν στον κόσμο του Οδυσσέα, ενώ αξιοπρόσεκτη είναι και η συγκριτική μελέτη στο ιστολόγιο του συγγραφέα, μεταφραστή και μελετητή της ελληνικής γλώσσας Νίκου Σαραντάκου που αναλύει λέξη προς λέξη για το πώς μεταφράστηκε το «πολύτροπον» και οι πρώτοι στίχοι του έργου, προσφέροντας έναν οδηγό των εκδόσεων που κυκλοφορούν.
Οι δημιουργικές ασυμφωνίες που συνοδεύουν την «Οδύσσεια» ανά τους αιώνες είναι η εκκίνηση νέων αναγνώσεων, αμφιβολιών, ερμηνειών, καλλιτεχνικών προσεγγίσεων.
Δημιουργικές Ασυμφωνίες
Κατά τη διάρκεια της μεγάλης αποκλειστικής του συνέντευξης στο περιοδικό Empire, ο Christopher Nolan αναφέρθηκε στην εμβληματική εναρκτήρια πρόταση της μετάφρασης της Emily Wilson –«Tell me about a complicated man» (=Τον άντρα, Μούσα, τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις*)– και στο πώς αυτή ακριβώς η φράση στάθηκε ο «φάρος» του και το σημείο εισόδου του για να κατανοήσει την ψυχολογία του χαρακτήρα.
Η Emily Wilson, ωστόσο, σε μια εκτενή, καταιγιστική κριτική στο London Review of Books, με τίτλο «An Uncomplicated Man» (=Ένας Απλός Άνθρωπος), παραφράζοντας τον δικό της όρο (complicated man), υποστήριξε ότι ο Nolan αφαίρεσε όλη την πολυπλοκότητα και την εξυπνάδα του Οδυσσέα και τον μετέτρεψε σε έναν επίπεδο ήρωα δράσης. Αν και, όπως είπε, «ένιωσα κολακευμένη (humbled) όταν έμαθα ότι ο Nolan διάβασε τουλάχιστον την πρώτη γραμμή της μετάφρασής μου… όμως θα ντρεπόμουν αν είχα γράψει αυτό το σενάριο».
Η λέξη «πολύτροπον» έχει αποδοθεί με ποικίλους τρόπους από κορυφαίους μεταφραστές, εστιάζοντας κυρίως στην εφευρετικότητα και την ευφυΐα του Οδυσσέα. Για πρώτη φορά η Wilson, στη δική της μετάφραση, επέλεξε τη λέξη «complicated», θέλοντας να ανατρέψει την παράδοση 400 ετών που παρουσίαζε τον Οδυσσέα ως έναν απλό, μονοδιάστατο λαμπερό ήρωα. Κατά την άποψή της, ο Όμηρος δεν αγιογραφεί τον Οδυσσέα, έναν ήρωα που λέει ψέματα, απατά, κλέβει, σκοτώνει και παίρνει αποφάσεις που κοστίζουν τη ζωή των συντρόφων του, γι’ αυτό κατέληξε στη λέξη complicated, ως ηθικά ουδέτερη, που δείχνει έναν άνθρωπο ικανό για το μεγαλύτερο καλό, αλλά και για το μεγαλύτερο κακό.*
Οι δημιουργικές ασυμφωνίες που συνοδεύουν την «Οδύσσεια» ανά τους αιώνες είναι η εκκίνηση νέων αναγνώσεων, αμφιβολιών, ερμηνειών, καλλιτεχνικών προσεγγίσεων. Το ίδιο το έργο, ωστόσο, θα αποτελεί πάντα την πηγή, έναν ομφάλιο λώρο άκοπο, που συνδέει φυλές, θρησκείες, εθνικότητες, πολιτισμούς.
Όπως λέει ο Stephen Fry στην απολαυστική συνέντευξή του στην Καθημερινή με αφορμή την έκδοση της «Οδύσσειάς» του, ένας από τους λόγους για τους οποίους οι νέες γενιές συναρπάζονται από τους μύθους είναι «η φωτεινότητα και η ζωηρή φύση αυτών των ιστοριών».
Καθώς ζούμε σε έναν κόσμο που κατηγοριοποιεί και υποκατηγοριοποιεί τους πάντες και τα πάντα με όρους ταυτότητας (γενιά Z ή Alpha, δημογραφικές ετικέτες, κοινωνικής τάξης, εθνικότητας, φύλου, σεξουαλικότητας, θρησκεύματος), ταμπέλες που «μοιάζουν με τα ηλεκτρονικά βραχιολάκια που αναγκάζονται να φορούν οι φυλακισμένοι, ώστε όλοι να γνωρίζουν πού βρίσκονται και τι κάνουν, μια «φυλακή στην οποία ζουν οι νέοι σήμερα», το «μεγαλείο του μύθου έγκειται στο ότι, επειδή δεν προέρχεται από συγκεκριμένο χρόνο ή τόπο, δεν μπορείς να πεις για κάποια μυθική φιγούρα, θνητή ή αθάνατη, ότι “α, είναι έτσι επειδή είναι Baby Boomer ή επειδή είναι μουσουλμάνος ή ένας πανσεξουαλικός Millennial ή ένας μεσαιωνικός δουλοπάροικος ή οτιδήποτε άλλο”. Υπάρχει μια απόλυτη αγνότητα ανθρώπινων ποιοτήτων που σε συναρπάζει, απαλλαγμένη από όλη την ψεύτικη ταμπελοποίηση που μας ταλαιπωρεί σήμερα. Είναι σαν να πλέεις σε μια καθαρή θάλασσα».
* Η μετάφραση της Emily Wilson, της πρώτης γυναίκας που αναμετρήθηκε στα αγγλικά με την «Οδύσσεια», προκάλεσε επίσης δημόσια αντιπαράθεση για το πώς πρέπει να αποδίδεται ο Όμηρος στη σύγχρονη γλώσσα.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ:
Ποιο Ήταν το… Soundtrack της Αρχαίας Ελλάδας;
