Όποιος έχει ρίξει μια φευγαλέα ματιά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τις τελευταίες μέρες σίγουρα έχει δει τα αμέτρητα σχόλια σχετικά με την καινούργια ταινία του Christopher Nolan, «Οδύσσεια», που αναμένεται να κυκλοφορήσει το καλοκαίρι στους κινηματογράφους. Τα σχόλια μακράν απέχουν από το να δηλώνουν τον ενθουσιασμό τους για το πώς θα καταφέρει να φέρει στη μεγάλη οθόνη το ιστορικό έπος, αντίθετα επικεντρώνονται στην επιλογή της ηθοποιού που θα υποδυθεί την Ελένη της Τροίας, την «Ωραία Ελένη».
Η ηθοποιός είναι η πασίγνωστη Lupita Nyong’o και το επίμαχο ζήτημα το χρώμα του δέρματός της, καθώς κατάγεται από την Κένυα. Συνεπώς, η επιλογή του Nolan «χτυπάει» διπλά: αφενός για την υποκειμενική του οπτική, καθώς αναδεικνύει ότι το πρότυπο της ομορφιάς διαφέρει για τον καθένα, και αφετέρου ιστορικό. Η επιλογή αυτή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την υποτιθέμενη ιστορικότητα του έργου, το οποίο καταγράφηκε επίσημα τον 6ο αιώνα π.Χ. κατόπιν εντολής του Πεισίστρατου, ώστε να απαγγέλλεται από τους ραψωδούς κατά τη διάρκεια των Παναθηναίων.
Και γράφω υποτιθέμενη, όχι επειδή αγνοώ το ιστορικό πλαίσιο κατά το οποίο δημιουργήθηκε όντως η «Οδύσσεια» (έχοντας δεχτεί πως ο Όμηρος είναι υπαρκτό πρόσωπο και τα συναφή), αλλά επειδή αποτελεί έπος. Δηλαδή λογοτεχνικό έργο, μυθοπλασία, φαντασία. Αλλά θα επιστρέψουμε σε αυτή την παραδοχή, και το πόση σημασία έχει τελικά, εντός ολίγου.
Τα Πυρά του Elon Musk
Όσον αφορά τη Nyong’o, όλα ξεκίνησαν όταν ένας χρήστης του Χ μοιράστηκε τις σκέψεις του σχετικά με το ζήτημα, λέγοντας πως αυτό το κάστινγκ είναι αδικαιολόγητο, προσβολή για το έργο του Όμηρου, καθώς η Ωραία Ελένη δεν μπορεί να ήταν μαύρη εκείνη την εποχή, όταν μάλιστα χαρακτηρίζεται ως λευκοχέρα και ξανθιά στο αρχαίο έπος.
Ο πασίγνωστος, για όλους τους λάθος λόγους, Elon Musk έγραψε επίσης στο X, για να συμφωνήσει με τον σχολιαστή, ισχυριζόμενος πως η Nyong’o δεν είναι κατάλληλη, ώστε να υποδυθεί την ομορφότερη γυναίκα του κόσμου. Ακόμη, κατηγόρησε τον Nolan ότι «έχασε την ακεραιότητά του» και ισχυρίστηκε ότι η επιλογή της ηθοποιού έγινε ειδικά για να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις του Χόλιγουντ για τη διαφορετικότητα, με στόχο την απόκτηση βραβείων.
Πλέον, τα Όσκαρ έχουν πρότυπα εκπροσώπησης και ένταξης όσον αφορά την επιλογή για το Βραβείο Καλύτερης Ταινίας. Από το 2020, για να είναι επιλέξιμη ως υποψήφια, μια ταινία πρέπει να πληροί κριτήρια ποικιλομορφίας, που περιλαμβάνουν συνδυασμό καστ, θεματολογίας, ηγεσίας, επικεφαλής τμημάτων, συνεργείου και πάει λέγοντας.
Ο κανόνας αυτός στοχεύει περισσότερο στην ποικιλομορφία μιας ταινίας κατά τη διαδικασία δημιουργίας της και όχι απαραίτητα στο ποιος προβάλλεται τελικά σε αυτή. Παρ’ όλα αυτά αξίζει να τον κρατάμε υπόψη μας σχετικά με τις προθέσεις πίσω από κάθε «diversity hire»: πρόκειται για βεβιασμένη προσπάθεια που μόνη της έγνοια είναι να είναι trendy και politically correct ή για ειλικρινή καλλιτεχνική ματιά που ανταποκρίνεται σε πιο ολοκληρωμένες πραγματικότητες;
H περίπτωση της Nyong’o δεν είναι μεμονομένη. Παρόμοιες αντιδράσεις ξέσπασαν και με την επιλογή της Halle Bailey για την κινηματογραφική μεταφορά της «Μικρής Γοργόνας» το 2023, όπως και της κολομβιανής καταγωγής Rachel Zegler για τη «Χιονάτη» το 2025.
Και οι δύο γυναίκες αντιμετώπισαν έντονες αντιδράσεις, καθώς έφεραν στη μεγάλη οθόνη τις live version δύο πασίγνωστων πριγκιπισσών που είναι, αν μη τι άλλο, λευκές. Εδικά η Zegler για τον ρόλο ενός χαρακτήρα που φημίζεται για το γεγονός ότι έχει δέρμα «λευκό σαν το χιόνι». Σε ανάλογα επιχειρήματα κινούνται και οι σχολιαστές της «λευκοχέρας» Ωραίας Ελένης.
Κινηματογραφικές Ιστορίες Μεροληψίας
Και εδώ αποκαλύπτεται το διπλό biased αυτής της κατάστασης: οι λευκές ηθοποιοί δεν δέχονται κριτική όταν παίζουν ιστορικούς ή φανταστικούς ρόλους, σε αντίθεση με τις ηθοποιούς από άλλες εθνότητες. Κανένας δεν σήκωσε το φρύδι όταν η Elizabeth Tailor ενσάρκωσε τον ρόλο της Κλεοπάτρας, μιας Αιγύπτιας βασίλισσας, ή όταν ο Jake Gyllenhaal πρωταγωνιστούσε σαν Πέρσης πρίγκιπας στον «Prince of Persia: The Sands of Time».
Οι μη λευκοί ηθοποιοί γίνονται πανεύκολα στόχος αντιδράσεων και, παράλληλα, επικρατεί μια κουλτούρα σιωπής από τα στούντιο και τα μέσα ενημέρωσης προς υπεράσπισή τους, η οποία έχει οριακά κανονικοποιηθεί. Ακόμη περισσότερες διαμαρτυρίες, ωστόσο, παρατηρείται ότι στοχεύουν γυναίκες ηθοποιούς. Η Nyong’o, Bailey και Zegler αποτελούν τρεις από τα πιο πρόσφατα παραδείγματα.
Αν ανατρέξουμε στο παρελθόν, θα θυμηθούμε τις Leslie Jones στο «Ghostbusters», τη Yara Shahidi ως Tinkerbell στο live action «Peter Pan», τη Zenday ως Mary Jane στις καινούργιες ταινίες «Spider Man» και πάει λέγοντας. Ορισμένες αντιρρήσεις από το κοινό παρουσιάζονται ως ζήτημα συνέπειας και όχι φυλετικής καταγωγής. Οι θαυμαστές υποστηρίζουν ότι οι διασκευές πρέπει να διατηρούν την αρχική περιγραφή ενός χαρακτήρα, όπως την έχει αποδώσει ο εκάστοτε δημιουργός.
Ωστόσο, αυτό δεν είναι παρά το πρώτο επίπεδο ανάγνωσης. Σχεδόν πάντα οι αντιδράσεις ξεπερνούν τα όρια των καλλιτεχνικών ανησυχιών και καταλήγουν σε ρατσιστικές προσβολές, παρενόχληση ή επιθέσεις, που εστιάζουν συγκεκριμένα στην εθνικότητα των ηθοποιών, αποκαλύπτοντας με τον πιο καθαρό τρόπο που έγκειται το πρόβλημα.
Ακόμη, το κοινό τείνει να αξιολογεί τους ανδρικούς χαρακτήρες περισσότερο με βάση τις πράξεις, την κοινωνική τους θέση ή την προσωπικότητά τους, ενώ οι γυναικείοι χαρακτήρες κρίνονται συχνότερα με βάση την εμφάνισή τους. Εφόσον δίνεται μεγαλύτερη βαρύτητα στην εμφάνιση, οι αλλαγές στη φυσική απεικόνιση των γυναικείων χαρακτήρων –συμπεριλαμβανομένης της φυλετικής καταγωγής– ενδέχεται να προκαλέσουν έντονες αντιδράσεις.
Ο συνδυασμός των φυλετικών και των έμφυλων προκαταλήψεων εξηγεί γιατί οι γυναίκες ηθοποιοί μειονοτικών ομάδων συχνά βρίσκονται στο επίκεντρο αυτών των αντιπαραθέσεων σχετικά με το καστ πιο συχνά από ό,τι άνδρες ηθοποιοί.
Η Παγίδα της Ομορφιάς
Η αλήθεια είναι πως όποια γυναίκα και να έκανε καστ στη θέση της Ωραίας Ελένης θα αντιμετώπιζε κάποιας μορφής backlash, γιατί πολύ απλά καμία γυναίκα δεν μπορεί να ανταποκριθεί στον τίτλο της πιο όμορφης γυναίκας στον κόσμο – αυτό είναι πλήρως υποκειμενικό. Και, ίσως, ακριβώς αυτό να εκμεταλλεύτηκε ο Νolan όταν αποφάσισε να επιλέξει τη Nyong’o για αυτό το ρόλο.
Καταρχήν, την υποκριτική της ικανότητα – μην ξεχνάμε πως έχει καταξιωμένους τίτλους και διακρίσεις. Κατά δεύτερον, την εξωτερική της εμφάνιση. Όταν ο Όμηρος έγραφε την «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια», η περιγραφή του για την Ωραία Ελένη, παρά τα ένα δύο σχόλια, παρέμεινε αόριστη, ώστε ο κάθε αναγνώστης να δημιουργήσει στο μυαλό του την εικόνα της γυναίκας που ήθελε.
Οι ταινίες, από την άλλη, είναι από τη φύση τους αποκαλυπτικές, δίνουν σχήμα στη φαντασία. Οπότε, οποιαδήποτε αποκάλυψη ή απεικόνιση μιας τέτοιας μυθικής ομορφιάς εξ ορισμού μειονεκτεί. Ίσως η Nyong’o να είναι η φανταστική, μυθική ομορφιά του Νolan. Σίγουρα είναι η δική μου.
Από την άλλη, η μυθολογία είναι από τη φύση της ανοιχτή σε ερμηνείες. Εξελίσσεται μαζί με τον πολιτισμό. Κάθε γενιά αναπλάθει αυτές τις ιστορίες μέσα από το δικό της πρίσμα. Γι’ αυτό έχουμε δει αμέτρητες διασκευές ελληνικών μύθων στον κινηματογράφο, την τηλεόραση και το θέατρο – η καθεμία με τη δική της αισθητική και οπτική. Το Χόλιγουντ δεν υπήρξε ποτέ αυστηρός ιστορικός, ανέκαθεν λειτουργούσε ως αφηγητής.
Για χρόνια ζητούσαν από το έγχρωμο κοινό να αποβάλλει τις αμφιβολίες/αντιρρήσεις του, να επικεντρωθεί στην ιστορία και να αποδεχτεί τις «δημιουργικές επιλογές» κάθε καλλιτέχνη και η βιομηχανία υπερασπίστηκε αυτές τις επιλογές. Έτσι, όταν η ποικιλομορφία κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση –όταν μια μαύρη ηθοποιός επιλέγεται για έναν ρόλο που παραδοσιακά η φαντασία τον έπλαθε λευκό– ξαφνικά η αυθεντικότητα γίνεται ιερή. Γιατί η ποικιλομορφία γίνεται ξαφνικά σημείο καμπής για την αξιοπιστία;
Η επιλογή της Nyong’o προσφέρει τη δυνατότητα να επαναπροσδιοριστεί η Ελένη πέρα από τα ευρωκεντρικά πρότυπα ομορφιάς και προς μια πιο πολυεπίπεδη ερμηνεία. Η αναπαράσταση δεν έχει να κάνει με τη διαγραφή της ιστορίας, αλλά με την επέκταση της φαντασίας.
Η διεύρυνση αυτής της οπτικής ενισχύει την ορατότητα για ένα κοινό που σπάνια έβλεπε τον εαυτό του να αντανακλάται σε επικά, μυθολογικά πλαίσια. Φυσικά, η γόνιμη κριτική είναι έγκυρη. Οι συζητήσεις γύρω από την ιστορική αυθεντικότητα έχουν αξία, ειδικά όταν αφορούν υπαρκτά πρόσωπα. Αλλά η Ελένη της Τροίας κατοικεί στον κόσμο του μύθου. Δεν εξετάζουμε ληξιαρχικές πράξεις, παίρνουμε την τέχνη και τον μύθο και δημιουργούμε νέες αναγνώσεις.
Διαφημιστικό Τέχνασμα;
Δεν μπορούμε παρά να σκεφτούμε πως το παρόν κάστινγκ λειτουργεί και ως διαφημιστική παγίδα. Χωρίς να θέλω να αποδομήσω ή να αμφισβητήσω το ταλέντο της Nyong’o, μου φαίνεται ύποπτη όχι μόνο η επιλογή της ως Ωραία Ελένη, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάστηκε στο κοινό.
Για αρκετό καιρό, οι ηθοποιοί που θα υπ0δύπνταν τους χαρακτήρες της Ωραίας Ελένης, της Αθηνάς και της Καλυψώς παρέμεναν κρυφοί, ενώ άλλοι χαρακτήρες, όπως ο Οδυσσέας ή ο Τηλέμαχος, είχαν ανακοινωθεί από την πρώτη στιγμή. Αυτή η απουσία δηλώσεων εκ μέρους του σκηνοθέτη και της εταιρείας παραγωγής δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για συζήτηση, debate, κοινωνική κατακραυγή στα κοινωνικά δίκτυα κ.ο.κ.
Εν ολίγοις, δίνουν χώρο για δωρεάν διαφήμιση/δυσφήμηση, που θα τραβήξουν κόσμο στις αίθουσες των κινηματογράφων, για τους λάθους, ωστόσο, λόγους. Εφόσον ο Nolan είχε την πρωτότυπη ιδέα της διαφορετικής προσέγγισης αναφορικά με ένα χαρακτήρα, μια προσέγγιση που αντικατοπτρίζει πιο ολοκληρωμένα τον κόσμο στον οποίο ζούμε, που αμφισβητεί τις αντιλήψεις της αρχαιότητας και εστιάζει στην ιδέα του τι μπορεί να συμβολίζει ένας μύθος, θα έπρεπε να τη στηρίξει από την αρχή μέχρι το τέλος.
Μια δήλωση υπέρ μιας απόφασης, υπέρ μιας ηθοποιού που έχει βγει στη σέντρα, θα ήταν όχι μόνο χρήσιμη, αλλά και ξεκάθαρη ως προς το καλλιτεχνικό όραμά του – είτε αυτό θα είχε αντίκρισμα στο κοινό είτε όχι. Η απουσία σχολίου αποτελεί ένα σχόλιο από μόνη της, που δυστυχώς δεν ωθεί τις σκέψεις μας σε θετικά συμπεράσματα.
Είναι η πολυμορφία/διαφορετικότητα της μόδας; Σίγουρα ναι. Αλλά δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το ότι αποκαλύπτει μια πιο πιστή στη ζωή απεικόνιση. Αναρωτιέμαι, αν θα είχα σκέψεις περί διαφημιστικών τρικ και political correctness αν δεν ήμουν μέρος της νόρμας. Αν απλώς θα χαιρόμουν που θα έβλεπα κάποιον που μου μοιάζει στην οθόνη ή αν θα με προβλημάτιζε ως περίεργο ή άτοπο. Η τέχνη, όμως, δεν είναι για τους ανθρώπους;
Τελικά, η συζήτηση αυτή λέει πολύ λιγότερα για τη Lupita Nyong’o ή την ίδια την Ωραία Ελένη και πολύ περισσότερα για την εμμονή της σύγχρονης κουλτούρας με τον συμβολισμό, την ορατότητα και την ιδιοποίηση του παρελθόντος. Ειδικά σε μια εποχή που δυσκολευόμαστε να συμφωνήσουμε ακόμη και για ιστορικά γεγονότα που συνέβησαν μόλις πριν από λίγα χρόνια.
Διαβάστε επίσης στην αθηΝΕΑ και στο μηνιαίο newsletter No Man’s Land – στο οποίο μπορείτε να κάνετε την εγγραφή σας εδώ.
Από τον «Δον Κιχώτη» σε BookTok και AI: Ποιος Ορίζει τα Κλασικά του Μέλλοντος;
Orbs και Ψηφιακή Ταυτότητα: Είσαι Άνθρωπος;
Γυναικείος Oργασμός, Αχ! Αυτή η Προσποίηση
