Πώς να Πάρουμε Πίσω τον Έλεγχο του Feed μας

Στην ερώτηση τι μας ανησυχεί περισσότερο στην ψηφιακή πλευρά της ζωής μας, η απάντηση είναι μάλλον κοινή: πόσο ασφαλείς είμαστε. Τρέμουμε στην ιδέα να παραβιαστεί ο λογαριασμός μας, να χακαριστεί το email μας, να πέσουμε θύμα phishing ή οικονομικής απάτης, να διαρρεύσουν προσωπικά δεδομένα.

Και με το δίκιο μας. Όλο και συχνότερα ακούμε για νέες –όλο και πιο ευφάνταστες– ψηφιακές απάτες. Οι hackers εμφανίζονται πια ως «ΕΥΔΑΠ» που «εντόπισε πρόβλημα στην παροχή σου», ως η «τράπεζά σου» που «χρειάζεται άμεση επιβεβαίωση στοιχείων», ακόμη και ως «ΑΑΔΕ» που σου ανακοινώνει «πως έχεις επιστροφή φόρου» (πολύ καλό για να είναι αληθινό, ούτως ή άλλως…).

Και ναι, αυτοί είναι πραγματικοί, υπαρκτοί και συχνά επώδυνοι κίνδυνοι. Δεν είναι όμως οι μόνοι. Υπάρχει ένας λιγότερο ορατός κίνδυνος, που δεν αφήνει ίχνη παραβίασης, δεν ενεργοποιεί ειδοποιήσεις ασφαλείας, δεν συζητιέται αρκετά αλλά μας επηρεάζει πολύ.

Στην πράξη, δεν καταναλώνουμε απλώς περιεχόμενο, αλλά εκπαιδεύουμε τα ίδια τα συστήματα που μας το προσφέρουν. Οι διάφορες πλατφόρμες βασίζονται σε λεπτομερή ανάλυση της συμπεριφοράς μας.

Είμαστε το Προϊόν;

Η αντίληψή μας για τον κόσμο σε μεγάλο βαθμό διαμορφώνεται από ό,τι διαβάζουμε, βλέπουμε, ακούμε. Πώς προκύπτει όμως η ατελείωτη ροή περιεχομένου που βλέπουμε καθημερινά στα social media και συνολικά στο διαδίκτυο;

Δεν είναι απλώς «εκεί έξω», αλλά αποτέλεσμα συνεχούς φιλτραρίσματος και ιεράρχησης με βάση τη διαδικτυακή συμπεριφορά μας. Όσο περισσότερο μάλιστα αλληλεπιδρούμε τόσο πιο στοχευμένο γίνεται, διαμορφώνοντας σταδιακά μια προσωποποιημένη εκδοχή της ενημέρωσης και της πραγματικότητας. Άρα, δεν βιώνουμε όλοι το ίδιο ίντερνετ: δύο άνθρωποι μπορεί να ανοίγουν την ίδια πλατφόρμα ή ακόμη και το ίδιο ειδησεογραφικό μέσο και να εκτίθενται σε διαφορετικές εκδοχές του.

Μάλιστα, οι πλατφόρμες δεν εστιάζουν απαραίτητα στο πιο σημαντικό, αλλά στο πιο «πιασάρικο»: σε ό,τι τραβά την προσοχή μας, αφιερώνουμε χρόνο, μας εκνευρίζει ή μας επιβεβαιώνει. Αυτό συνδέεται με την έννοια της οικονομίας της προσοχής (attention economy): η προσοχή μας είναι περιορισμένος πόρος και, γι’ αυτό, αντικείμενο έντονου ανταγωνισμού. Οι πλατφόρμες τη μετρούν, την κατευθύνουν και τελικά τη μετατρέπουν σε οικονομική αξία.

Το αποτέλεσμα είναι παράδοξο: στην εποχή μας έχουμε πρόσβαση σε πρωτοφανή γνώση και πρωτοφανή «θόρυβο», τα οποία δεν προβάλλονται εξίσου. Στην πράξη, δεν καταναλώνουμε απλώς περιεχόμενο, αλλά εκπαιδεύουμε τα ίδια τα συστήματα που μας το προσφέρουν. Οι διάφορες πλατφόρμες βασίζονται σε λεπτομερή ανάλυση της συμπεριφοράς μας.

Το TikTok, για παράδειγμα, δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στον χρόνο παρακολούθησης ενός βίντεο παρά στα like. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και το παθητικό scrolling ή το hate watching λειτουργούν ως ισχυρό σήμα. Δεν είναι τυχαίο ότι το περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα, θυμό, αγανάκτηση, έκπληξη, διαδίδεται ταχύτερα. Ενεργοποιεί γνωστικές προκαταλήψεις και αυξάνει την εμπλοκή, οδηγώντας σε περισσότερο χρόνο.

H ψηφιακή παιδεία αποκτά νέο νόημα: δεν αφορά μόνο τη χρήση εργαλείων, αλλά τη διαχείριση της πληροφορίας.

Ένας Φαύλος Κύκλος

Αλγόριθμοι και χρήστες λειτουργούν σε συνεχή κύκλο ανατροφοδότησης: τα συστήματα ενισχύουν ό,τι «αποδίδει» και οι χρήστες το αναπαράγουν, εντείνοντάς το. Έτσι ενισχύονται υπάρχουσες τάσεις, όπως η πόλωση ή η υπερέκθεση σε συγκεκριμένα είδη περιεχομένου. Ταυτόχρονα, η παραπληροφόρηση δεν είναι απλώς αδυναμία του συστήματος, αλλά συχνά προϊόν κινήτρων: φαίνεται να έχει διαμορφωθεί μια «οικονομία παραπληροφόρησης», αφού σε ένα περιβάλλον όπου το engagement μεταφράζεται σε έσοδα η ακρίβεια δεν είναι πάντα προτεραιότητα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ψηφιακή παιδεία αποκτά νέο νόημα: δεν αφορά μόνο τη χρήση εργαλείων, αλλά τη διαχείριση της πληροφορίας. Να φιλτράρουμε καλύτερα αναγνωρίζοντας ποια πληροφορία αξίζει πραγματικά την προσοχή μας ώστε να περιορίσουμε ενεργά την έκθεσή μας σε περιεχόμενο που σχεδιάστηκε για να προκαλεί αντίδραση.

Ψηφιακή Υγιεινή 

Τι μπορούμε να κάνουμε; Αρκετά και σε διαφορετικά επίπεδα.

Τα «βασικά» παραμένουν η αχίλλειος πτέρνα της ασφάλειας. Ενεργοποιούμε αυτόματες ενημερώσεις σε όλες τις συσκευές, αφού οι παλιές εκδόσεις λογισμικού συχνά παρουσιάζουν δυσλειτουργίες και κενά ασφαλείας. Tα pin μας ας μην είναι οι… 3 Σωματοφύλακες («Ένας για όλους και όλοι για έναν»), χρησιμοποιούμε διαφορετικούς κωδικούς με password manager και two-factor authentication και διατηρούμε τακτικά backups. Στις απάτες –από phishing emails μέχρι ύποπτα links– η καχυποψία είναι πλέον βασική δεξιότητα. Ταυτόχρονα, αναπτύσσεται μια μορφή ψηφιακής αλληλεγγύης: οι χρήστες μοιράζονται εμπειρίες και προειδοποιήσεις, ενισχύοντας τη συλλογική άμυνα.

Οι αλγόριθμοι ανταποκρίνονται σε αυτό που κάνουμε στην πράξη, όχι σε αυτό που πιστεύουμε ή θα θέλαμε να κάνουμε.

Φασίνα Παντού

Καθαρίζουμε το ψηφιακό μας αποτύπωμα με το δωρεάν εργαλείο της Google «Results about you» ή υπηρεσίες όπως DeleteMe και Optery που εντοπίζουν και διαγράφουν τα προσωπικά δεδομένα μας που κυκλοφορούν online.

Τα cookies παχαίνουν – και ψηφιακά. Κάθε επίσκεψη σε site αφήνει ίχνη: cookies, trackers και άλλα δεδομένα που καταγράφουν προτιμήσεις και συμπεριφορά. Συγκεντρώνονται κυρίως στους browsers. Είναι χρήσιμα (κρατούν login και ρυθμίσεις), όμως τροφοδοτούν και την προσωποποίηση περιεχομένου και διαφημίσεων. Ένας τακτικός καθαρισμός (clear cookies & cache) περιορίζει αυτό το αποτύπωμα ώστε να ξεκινάμε κάπως πιο ουδέτερα.

Στα social media, η διαχείριση ας γίνει πιο ενεργή και η κατανάλωση περιεχομένου πιο συνειδητή. Τα unfollow και not interested, ο περιορισμός προτεινόμενων και η στοχευμένη αναζήτηση φίλων, ακολούθων, γκρουπ, σελίδων ώστε να δημιουργηθεί αλληλεπίδραση, ας γίνουν καλές μας συνήθειες. Οι περισσότερες πλατφόρμες προσφέρουν και δυνατότητες μερικού reset του feed: μια πραγματικά χρήσιμη επανεκκίνηση.

Οι αλγόριθμοι ανταποκρίνονται σε αυτό που κάνουμε στην πράξη, όχι σε αυτό που πιστεύουμε ή θα θέλαμε να κάνουμε. Μας δίνουν διαρκώς περισσότερο από αυτό που θέλουμε, όχι απαραίτητα από αυτό που χρειαζόμαστε. Δεν χρειάζεται να αποσυρθούμε από το ψηφιακό περιβάλλον, αλλά να το διαχειριστούμε καλύτερα. Αν λοιπόν οι αλγόριθμοι μαθαίνουν από εμάς, ας τους εκπαιδεύσουμε!